(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De re rvstica qvae etant"

à 




^ Ili Siili 



» 






■ 



m ■ 
IH 



11 IIHil 



tL 



mm mi 

mmmKk 

311118 m mm 

wmmmwSam 
HHHII 



li mmmm 

m$$Wk5 BPHIGwSllil 



■■■I 

iliil 

«fimi 



■L 



vmmmm 



m 

m 



■ni 

mm Wmm 



ih 



Hi 

«SU 

■HH 






</> \\ r 






o> -K* 































-- 















■ 



f 

l 

























































^ % 






























9- 












*, à? 

































w 









W' 





















V * 









£<*. 









< 



*^«S 





































































M. CATONIS 



PRAETER LIBRV-M DE RE RVSTIGA 



QYAE EXTANT. 



M. CATONIS 



PRAETER LIBRVM DE RE RVSTICA 



QYAE EXTANT. 



HENRICVS IORDAN 



RECENSVIT ET PROLEGOMENA SCK1PSIT. 




LIPSIAE 

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI 
A. CIOIOCCCLX. 






Gtóft 



LlPSTAÈ TVPIS B. G. TEVBNERI. 



MAVRICIO HAVPTIO 
THEODQEO MOMMSENIO 

HENRICVS • IORDAN 

VENEEABVNDVS • OBTVLIT 



PRAEFATIO. 

Vniuersas M. Catonis reliquias cum post A. Lionem 
et H. Bolliuisium non intactas quidem iacere uerum parti- 
culatim tractari uiderem, denuo conlectas quantum quo fieri 
posset emendatiores edere ante hos quattuor annos eonsti- 
tui. sed quae tuni spes fuit foreut particulas Catoniani 
sermonis adhuc delitescentes protraherem, ea me gramma- 
ticorum libros Latinosque patres siqui ob eruditionis copiam 
peruestigatione cligni uiderentur esse quamuis studiose le- 
gentem fere fefellit. nam praeter nouos quosdam eorum 
quae aliuncle nota erant testes tantum abest ut quicquam 
siue Nicolaum Maiansium siue Bolhuisium, a quibus cetero- 
rum industria penclet, omisisse inuenerim, ut etiam detra- 
hencli munus, de quo extremis prolegomenis rettuli, inposi- 
tum mihi esse cognouerim. 

Quo magis intererat, ut et emendatio promoueretur et 
explicatio. atque illi quidem in primis eorum uirorum be- 
neuolcntia aliquantum emolumenti accessit ; a quibus manu 
scriptorum codicum quotquot uellem lectiones facillime in- 
petraui. itaque quorum liberalitatem nemo non laudauit 
Martini Hertzii et Henrici Keilii eam ego quoque adeo prae- 
sentem expertus sum, ut ab altero Gellianum adparatum 
Gryplna transmissum integrum acceperim ; aliorum gram- 
maticorum quorum index infra scriptus est lectiones alter 
mihi dum Berolini uersàtur libcntcr cxprom})scrit. prae- 
terea et Georgius Thilo de Servianis scholiis me quidquid 
rogarem pienissime edocuit, et Noniano operi emendando 



Vili PRAEFATIO. 

certatim fere homines docti sua contulerunt : nam Leiden- 
sium librorum notitiam adcuratissime factam singulari Jani 
Gerardi Hullemanni professoris Leidensis comitati debeo ? 
Eduardo Bondio Britannici musei codicum custodi Harleiani 
libri uarietatem, Guelferbytani R. Wilmannsio philologo 
olim Bonnensi. 

Sed Leidensium librorum praeter Vossianum ab aliis 
iam non indiligenter coniatimi cum eam esse condicionem 
intellegerem ; ut suis quidem illi uitiis neque uero iis insi- 
gniti essent, quibus ad sinceriorem lectionis fontem inue- 
stigandum duceremur ; raro uarietatem adposui. ac ne Har- 
leianus quidem liber a ceteris ita recedit ut praeferendus 
sit omnibus, cuius rei documentum sane luculentum Catonis 
verba sunt in omnibus libris eoclem uitio corrupta orig. II 
30 et 31 p. 14. in Bambergensi enim, cuius desiderium 
Harleiani usus repressit, haec cum multis omissa esse me- 
nimi me apud Fleckeisenium uidere. 

Sed et corrigendis librariorum uitiis- et rerum obscu- 
ritati explanandae sane feliciter euenit, ut neque umquam 
Mauricii Hauptii optimi praeceptoris consiliis carerem et 
peragendae operae cum auctorem tum adiutorem beneuo- 
lentissimum nanciscerer Theodorum Mommsenium. is enim 
non solum quas in Catone emendationes suo Meyeriani 
libri exemplo adscripserat paratissime mihi utendas con- 
cessit sed etiam perlectis quae ego in schedas conieceram 
temptamina mea aut correxit aut suppleuit. quid? quod 
Keilius beneficium suum altero beneficio accumulans pla- 
gularum mecum legendarum onus quod olim comiter sus- 
ceperat per Erlangensis muneris negotia ita non recusauit, 
ut etiam ultra operarum uitia huic libello emaculando acer- 
rime intentus fuerit. atque his quidem uiris optimis doctis- 
simisque lectores cum quantum debeant usu experiantur ; 
non minores quam ipse gratias agent. 



PRAEFATIO. IX 

De meis partibus plura exponere superfluum est, nisi 
quod prolegomenon altero capitulo ea quae ante hos quat- 
tuo.r annos quaestionibus Catonianis disputaui de integro 
retraetaui. quae Catoni certa ratione abiudicanda sunt ea 
bis ipsis prolegomenis indicare quam spuriorum loco reli- 
quiis adnectere mibi rectius uisum est. denique subiciam 
quae corrigenda addèndaue inuenerim. quo indice quod 
etiam Catonis uerba a niè nescio qua neglegentia circum- 
cisa bis restituenda sint lectorem ut ignoscat rogatum 
uelim. 

In prolegomenis igitur haec niutanda sunt 
p. XXXVIII Catonis noinen uersu 2 extremo delendum 

est. 
p. LXXXIX de Timaeo raonuit Niebuhrius h. E. I p. 

88 ed. alt. 
p. XLVII u. 3 lege *Rheghium et Taurinum fines 9 > 
p. LXV media 1. Verrii. Mercklinius (de fontibus Gellii, 
nou. ami. pini, suppl. III. p. 637) prolixos orationum 
indices cum bipertitis saturarum Varronis titulis infe- 
liciter conparauit. 
p. LXVIII extr. Mommsenii tonius I inscriptionum La- 
tinaruni, quem nondum perfectum inspexi, nominan- 
dus erat. 
p. LXXIII u. 4 1. usus non suus 
p. LXXV 1. con tra q; Thennum 

p. XCIII quae in orationem c de dote' disputaui certe 
propter ea quae nuper Merklinius scripsit (1. e. p. 
602) non mutanda milii esse uideo. nam cum di- 
xit in uerbis Gellii quae reliquiis subieci p. 6S inesse 
orationis Catonianae excerpta in eamque rem Plinii 
uerba arcessiuit quae adscripsi ine. libr. fr. 14 p. 
86 non animaduertit Gellium nihil nisi eius senten- 
tiae quam integram adscripsit summam proponerc. 



X PRAEFATIO. 

f 

deinde quod Catonem inter cos refert quos Gellius 

ibidem c de uictu atquc cultji populi Romani' scrip- 
sisse tradii) id si uerum . esset tamen ad orationem 
de dote non pertineret sed ad septimae originis quod 
ego monstraui argumentum. 

p. XCI orationem c de Habitu' prò ca quae est ex Bol- 
huisii emendatione c de ambitu' cupidius defendi, cura 
praesertim eodem uitio Victoris (uir. ili. 74) codex 
Bruxellensis ambitu prò lidbilu exhibeat. Mercklinius 
I. e. p. 668 probare uidetur sententiam Meyeri quam 
utpote omnium minime probabilem non rettuli, scilicet 
Charisium dicere c sanguen' a Catone c de habitu i. e. 
nata xi\v £%lv' poni prò c sanguis'. 

p. CVIII in scholiorum Homericorum uerbis peccatum 
est omisso post tQia^VQiag numero ,yl 4 . ibidem uersu 
extremo numeri scribantur sic ,y^', i/>', g'. 

In Catonis fragmentis corrigenda sunt haec 

orig. I 6 p. 5, 6 rovg in Chisiano codice deesse me 
monuit quem de Dionysianis cònsului Adolphus Kiessling. 
idem sequenti uersu prò cc{ia scribendum esse avxi\v coniecit. 
uersu 11 àt£L%L<jtOLg ex Vaticano scribendum erat. uersu 
14 uerba exciderunt haec c {irjxog dh avrrjg (ita Vat.) 
8ÌvaC(pri6Lv òXCya) {teiov 6 rad tcov %iX Ca v 9 .orig. 

1 17 p. 7, 17 prò eig ex Vaticano repone 7C£qL ib. fr. 
18 adnot. B. Burmannì est Paris, suppl. Lat. 165, 3 
s. X, eiusdem V est Vossianus 80. ib. fr. 19 adnot. ad- 
pone codicum Leidensis et Chiffletiani numerumDCCCLXIII. 
orig. II 14 legitur apud Seruium libro XI. orig. II II 

2 adnot. Parisini libri numerus est 1750. ib. fr. 12 
adnot. equiialum Bomam habet etiam Macrobii codex An- 
glicus. 

orat. I. 7 Catonis uerba in uno Vossiano 80 extare 



PRAEFATIO. XI 

G. Thilo testatur. ib. fr. 19 acino t. Turtam habet 
ed. pr. 

p. 41, 11 adn. cr. scribendum imilatus 

p. 44, 6 adn. crii quae ex editione Breuliana reteli 
eiusdem est uaria lectio. in textu habet unumquodque — trans- 
igebam. 

p. 45, 11 adn. cr. 1. Mommsenius. 

p. 49 in Nonìi testimonio orationis XVII 11 in edletorìo 
uitiose prò in dcìetorio expressum est. 

p. 59, 3 haec est scriptum codicis praetcrea prò rep. prò 
scapulis aique aerano muìliim r. p. profili, unde fortasse scri- 
bendum prò re publica — multimi populo Romano profili. 

p. 73, 6 adn. cr i t. adde: aera nobis comprima uaria lectio 
ed. Breulianae. 

p. 79, 1 Vahlenus diar. gymn. Austr. a. 1859 p. 474 
coniecit tu ilicet eris mediastrinus. 

p. 80 fragmenti 14 testibus adclendus est Plinius ep. IIII 
7, 4 ilaque Herennius Senecìo mirifice Calonis illud de oratore in 
lume (Regulum) e contrario uertit: orator est uir malus di- 
ce n di inperiius. 

ibidem uersu 9 Vahlenus 1. e. p. 479 scribi uoluit 
site nt io pr aetereo. 

denique Frontonis nerba quae in adn. p. 21, 8 item 
Pauli quae adn. p. 24, 11 exhibui potius inter testimonia 
conlocanda erant. 

Scribebam Berolini kal. Jun. a. CIOIOCCCLX. 



INDEX CODICVM. 

Gelili codices ab Hertzio conlati 
N. A. I —VII Vaticanus 

Parisinus 

Rottendorfianus 
N. A. Vili — XX Lugduncnsis (Voss. maior Gronouii) 

Vossianus (Voss. minor Gronouii) 

Bernense fragmentum 

Petauianus (Reginensis) 

Magliabecchianus 
Nonii codices 

Guelferbytanus a R. Wilraansio et A. Kiesslingio conlatus 
Harleianus ab Ed. Bondio conlatus 
Vossianus (Leidensis Gerlachii) et 

deteriores Leidenses (Voss. alter, 116, Perizon. 15, 16,64Leid. 
159) a J. Ger. Hullemanno conlati. 

Seruii codices a G. Thilone conlati (cf. eiusdem disput. mus. 

rh. XIIII p. 535 sq. XV p. 119 sq.) 

Cassellanus 

Parisinus 7959 

Parisinus 7929 (in Aen. VI 14 — XII 807) 

Parisinus 1750 (hi Gè. IV et Aen. I II) 

Reginensis 1674 (in Aen. VI — XII) 

Reginensis 1495 

Laurentianris (plut. XLV 3) 

Vaticanus 3317 

Vaticanus 3351 

Vossianus (hist. et litt. 8° 80 Voss. Burmanni) 
Pompeii in artem Donati 

Sangermanensis 1180 S. IX (?) 

Sangermanensis 1179 S. X ab H. Keilio conlati 
Varronis rerum rusticarum 

Politiani apograpba I et II ab H. Keilio conlata. 
Sergii in artem Donati 

Parisinus 7530 S. VIII a Keilio conlatus. 



CATONIS LIBRORVM INDEX. 



Pag. 

Originuni libri VII 

Originimi liber I (cf. . prolegomenon p. XXV — XXXV). 1 — 9 

liber II) ( 9—15 

(p. XXXV — XLIX) \ 
ffi>er HIP 1 J ì 10-16 

liber IV) (...... 16—21 

p. XLIX — LVII) \ nM nn 

liber V) y -ì 21-26 

liber VI (p. LVII) 26 

liber VII (p. LVII — LXI) . 27—30 

Orationes 

ex ordine tempo rum dispositi has • 

I Dierum dictarum de consulatu suo [libri] (p. LXV sq.) 33 

II De sumtu suo (p. LXVHI) 37 

III . . cura in Hispaniam proficisceretur (p. LXV) ... 38 

IV De triumpho ad populum (p. LXIX) 38 

V Oratio quam habuit Numantiae apud equites (p. LXIX) 38 

VI De feneratione legis Juniae dissuasio (p. LXX) ... 39 
VII Oratio apud Atbenienses (p. LXXI) 39 

VIH In Q. Minuciuin Thermum de decem hominibus) . . . o9 

>p. LXXII sq. 
IX In Q. Minucium Therniuni de lalsis pugnis > ... 41 

Orationum in Q. Tlfermum reliquiae ine. sedis ... 42 
X De Ptolemaeo minore contra L. Thermum siue de Thermi 

quaestione. (p. LXXIV) 42 

XI De suis uirtutibus contra [L.] Thermum (p. LXXV.) . 43 

XII In [L.] Thermum post censuram (p. LXXV.) .... 44 

Orationum in Q et L. Thermos rei. ine. sed 45 

XIII [Orationes in M'. Acilium Glabrionem] or. quarta (p. 

LXXV) 45 

XIIII In M. Fuluium Nobiliorem (p. LXXVI) 46 

XV De pecunia regis Antiochi (p. LXXVII). 46 

XVI De coniuratione (p. LXXVII) 46 

XVII In L. Quinctium Flamininum (p. LXXVIII) 46 



XIV CATONIS LIBRORVM INDEX. 

Pag. 

XVIII In L. Veturium de sacrificio commisso cum ei equum ade- 

mit (p.. LXXIX) , ... 47 

XIX In L. Furium de aqua siue de multa (p. LXXX) . . 49 

XX De moribus Claudi Neronis (p. LXXXI) 50 

XXI In censura de uestitu et uehiculis (p. LXXXII) ... 50 

XXII Vti basilica aedificetur (p. LXXXII) • . 51 

XXIII Ad litis censorias (p. LXXXIII) 51 

XXIIII De lustri sui felicitate (p. LXXXIII) 51 

Orationum cengor. rei. ine. sed 51 

XXV Ne lex Baebia derogaretur dissuasio (p. LXXXIII) . . 52 

XXVI De ambitu (p. LXXXIII) 52 

XXVII Ne de lege Orchia derogaretur dissuasio (p. LXXXIII) 52 

XXVIII De re Histriae militari (p. LXXXIV) 53 

XXIX De Fului Nobilioris censura (p. LXXXIV) 53 

XXX De tribunis militum (p. LXXXIV) 54 

XXXI In P. Furium prò Hispanis (p. LXXXIV) 54 

XXXII Suasio legis Voconiae (p. LXXXV) 54 

XXXIIL De Macedonia liberanda (p. LXXXV) 55 

XXXIV Pro Rhodiensibus (p. LVI sq.) 21 

XXXV De Achaeis (p. LXXXVI) 55 

XXXVI Ne quis iterum consul fiat (p. LXXXVI) .'..... 55 

,4- XXXVII De bello Karthaginiensi (p. LXXXVI) 56 

XXXVIII Contra Ser. Galbam prò Lusitanis (p. LVII sq.) ... 27 

XXXIX Contra Ser. Galbam ad milites (p.< LXXXVII, XCI) . 56 
incerti temiìoris orationes iudiciales 

XL Si se M. Caelius tribunus plebis appellasset (p. LXIX sq.) 57 

XLI In Lentulum apud censores (p. XC) 59 

XLII Aduersum Tib. Sempronium Longum (p. XC) .... 60 

XLIII Contra Tiberium exulem (p. XC) 60 

XLIV Contra Cornelium apud populum 60 

XLV In C. Pisonem (p. XC) . . . 60 

XLVI Contra Annium (p. XC) 61 

XLVII Contra Oppium (p. XC) • . 61 

XL Vili Aduersus Lepidum (p. LXXXIX) 61 

XLVIIII In Pansam (p. XC) 61 

L In Q. Sulpicium (p. LXXXIX). . . 62 

LI Pro L. Turio contra Cu. Gellium 62 

LII Pro L. Caesetio apud populum (p. XCI) 63 



CATONIS LIBRORVM INDEX. XV 

Pag. 

LUI Pro L. Autronio 03 

* LIV Pro se contra C. Cassiurn (p. LXXXV sq.) G3 

LV Pro C G3 

LVI De innocentia sua (? p. LXXV) G4 

LVII De re Floria (p. LXXXVIII sq.) G4 

LVIII De re A. Atili (? p. LXXXIX) '. . 65 

LVIIII De honis Pulcrae (p. LXXXIX) G5 

LX De Habito (p. XCI et p. X) . : . 65. 

LXI De fundo oleario (p. LXXXIX) 65 

LXII De agna must a pascendà (p. LXXXIX) ...... 65 

incerti te??iporis oratìones delio et atiuae 

LXIII De rege Attalo et vectigalibus Asiae (p. XCII) ... 66 

LXIV Vt plura aera eque stria fierent. suasio in senati! (p. XCII) 66 

LXV De aedilibus uitio creatis 67 

LXVI Aediles plebis sacrosanctos esse (p. XCII) 67 

LXVII De auguribus 67 

LXVIII De dote (p. XCIII) ' 68 

LXIX Ne imperium sit uetèri ubi nouus uenerit (p. XCIII sq.) 68 

LXX De praeda militibus diuidenda (p. XCIV) 69 

LXXI Vti praeda in publicum referatur (p. XCIV) .... 69 

LXXII De signis et tabulis (p. LXXXII) 69 

LXXIII Ne spolia fìgerentur nisi de lioste capta (p. XCIV sq.) 70 

LXXIV In legem M. Popili (?) suasio (p. LXIII) ...... 70 

LXXV Legis Maeuiae (?) suasio 70 

LXXVI De indigitibus (?) 70 

LXXVII f Sercia 71 

LXX Vili De abrogandis le gibus 71 

LXXIX Contio 71 

LXXX Dissuasio legis 71 

Incertarum orationum reliquiae 71 

t 
Libri ad Marcimi filami (p. XCIX— CU) 

De medicina 77 

De agri cultura 78 

De rbetorica 80 

De re militari liber (p. CU) 80 

Carmen de moribus (p. CHI) 82 

Apoplithegmata (p. CV) 83 



XVI CATONIS LIBRORVM INDEX. 

Pag 

Epistulae (p. CIV) 83 

ad Magnum (?) 84 

Dubiae auctoritatis libri 

Commentarii iuris ciuilis (p. CV) 84 

Incertorum librorum reliquiae .«,..., 85 

Fragmenta dubiae auctoritatis 93 

Dieta memorabilia (p. CVI) 97 



H. IORDANI 



DE M. CATONIS LIBRIS DEPERDITIS 



PROLEGOMENA. 



CATONIS QVAE EXSTAXT ETC. 



PROLEGOMENON J. 

DE SEPTEM LIBRIS ORIGINVM. 

Originum M. Catonis septem libros fuisse grammàtici Le- 
stantur. sed M. Varrò cimi in rerum rustiearum libris Cato- 
nis nerba ex 'libro originimi' sese adi'erre bis testatile sit [ti. 
fi\ libri li 10 et 16), antiqui autem ea qnae cònpluribùs libris 
conprehensa essent non laudarint nisi aut 'libris' pluraliue nomi- 
natis aut adieeto libri numero, sane dubitali poluit, an id certe 
originum exemplum, quo Varrò usus est, settenario Iibrojrum 
numero caruerit. sed ego Augusto Wagenerò, diligenti originum 
interpreti , integritatem codicum Varroniariortim inpugnanti eo 
minus contradicere possimi, quoti similem librariorum quae est 
in numero omettendo neglegenliam in Seruianis commentariis con- 
plnriens obseruaui (u. orig. H 1 Ufi 2 ine. 41. aecedit quod ([ni 
Varroni aetate fere aequales sunt Cicero Verrius Flaccus Nepos 
de aumero librorum cum ceteris grammatieis lueulenter consen- 
linnt. quoriun quem primo loco nominaui ipsum Catonerh de 
libro septimo testa ntem facit de sene* tute 11, 3S bis uerfiis, 
septimus mini originum ìibcr est in manìbiis. uerum lamen l'ue- 
runt, <|iii Tullianum Catonem non audicndiim esse rati originum 
exemplaria, quae Cieerónis aetate cìrcumferebanlur, grammatici 
ali< uins opera nolis librorum distincta esse dicerent. Laurentius 
enim Lerschius ìNaeniani earminis a Lampadione septemfariam 
tliuisi memor lume ipsum granunaticmn eodem artificio origincs 



xx PROLEGOMENON I. 

dispescuisse ex laceris M. Frontonis uerbis clicuit musei magistr. 
rhen. et westfal. a. 1844 p. 234. is enim M. Caesari, a quo 
orationem quandam suam descriplam esse per litteras conperis- 
scl , non minus inficete quam docte rescripsit ea quac Roinanae 
editionis a. 1846 libro I 6 p. 11 sic leguntur, quid tale M. l'or- 
cio aut Q. Ennio ani C. Graccho aut Titio poetae, quid Scipioni 
ani Numidico , quid M. Tullio tale usu uenit? quorum libri pre- 
tiosiores habenlur ci summam gloriam retinent, si sunt [a] Lam- 
padione.aul Slaberio aut . . . . ui aut [Tirone] aut Aclio . . . 
. . . ('supple duos uersus coni dinùdio' Maius) aut Attico aut Ce- 
pole, in bis igitur uerbis Ole cum Catonem primo loco inter 
scriptores, inter grammaticos Lampadionein noininari uideret, 
de VII libris a Lampadione distinctis dubitari non posse sibi per- 
suasit. sed cum de describendis libris Fronto loquatur atque 
ita quidein, id quod Tb. Bergkius epbem. antiqu. stud. a. 1845 
p. 121 animaduertit, ut quorum libros amici atque familiares 
descripserint, uelut Metelli Numidici Aelius Stilo, eos potissimum 
enumerauerit, adparet neque id quod uoluit Lerscbius demon- 
strari et Catonis amici nomen lacuna codicis baustum esse, ce- 
tera autem illius argumenta silenti(f praeterire praestat. illud 
dolendum est, quod in Frontonis quae proxime secuntur uerbis 
praeter nomen Catonis cetera perierunt. secuntur enim baec, mea 
or alio exlabi t M. Caesaris manu scripta; qui orationem sjire- 
ueril litteras concupiscel, qui scripla contempserit scribtorem 
reuerebilur. ut si simiam ani uolpe?n appelles . . . lei besliae 
....... pretium adderei aut quod M. Calo de ... . quo- 
rum partem saltim ita restituerim ut, si simiam aut uolpem Apel- 
les [pingejrel, besliae [artifex] pretium adderei. 

Septem igitur librorum auctorem, quippe quem 'paucis ante- 
quam mortuus sit diebus an mensibus' in extrema operis parte 
adornanda occupatimi esse Cicero testetur (u. fr. VII 3), amplis- 
simae materiae uolumina deinceps et conscripsisse et edidisse 
suspicari licet. atque Nepoti quidem si credendum sit, senex 
hislorias scribere instiluit. senem autem dici non posse nisi qui 
sexaginta ferme annos expleuerit, Ritscbelius probabili rationc 
statuit parergon Plaut. I p. 62. quare si scriptorem non multo 
ante annum 580/174 ad historias confìciendas adgressum esse 
dixeris, Plinium quoque, qui Catonem librum II post annum 



DE SEPTEM LlimiS ORIGINVM XXI 

586/168 scripsissc significami (fr. II 19), adseiilientem babebis. 
neque nero Plutarclii auctoritate certiora edocemur, qui cimi 
uescio quo usus Catonis libro haecc scriberet (inc.lib. fr. 72) ucci 
rag i6xoQiag dì Gvyygàipai (pri<5Ìv ccvròg iòta %slql kcu fis- 
yàXoig yQa^i^aOiv , oitcog olxó&ev vità^oi tà itcaòì TtQog 

£[lJT£LQLttV TOJV Tlttlttitìv Titti TlttTQlOV CJtysAstO&Ca , HeCCOl" 110 

Catonis nerba ant perperam intellexerit aut incommode exorna- 
uerit. licet enim l6toqicqv uocabulo origines ipsas idem riomi- 
nauerit Cat. 25, (amen tantum opus num pater puero literarum 
eleinentis instituendo destinauerit, et Drumannus uitarum Rom. 
V p. H3 et alii dubitarunt, 'praecepta' illi Plutarcbi uerbis signi- 
fìcari parum apte opinati, sed cimi Marcus filius circa annum 
562/192 natus sit, patrem in originibus conponendis tum maxime 
uersantem epitomen bistoriarum in pueri usum confecisse cre- 
diderim. 

Quo Consilio originum nomine librum inscribi uolucrit, iti et 
nostri grammatici diuersis sententiis disceptarunt neque antiquos 
liquido cognouisse ea nerba docent quae ex principio Verriani de 
obscuris Catonis commentarli Festum excerpsisse conicio p. 1 98 
M. j originum llbros quoti inscripsil Calo, noti satis plenum lilu- 
lum propositi sui uideiur amplexus , quando praegrauant ea quae 
sunt rerum geslarum populi Romani, quam reprebensionem cane 
ne cupidius adripias. grammatici enim quo artificio in pensitan- 
dis librorum inscriptionibus uti soleant, cognoscitur ex Sentii de 
georgicon titillo in georg. I 1 praeceptis hisce male quidam geor- 
gicorum duos tantum esse assenni t libros, georgicam dicentes esse 
yfjg £Qyov , id est lerrae opcram, quam primi duo continenl libri, 
nescientes tcriium ci quartum , licei georgicam non habeant, lu- 
men ad utilitatcm rusticam perlinere. etiam ineptiora sunt quae 
ad Aeneidos VI 752 atlscripta sunt, qui bene considerant inucniunt 
omnem Romanam historiam ab Aeneae aduentu usque ad sua 
tempora summatim celebrasse Ver g illuni . . . un de etiam in an- 
tiquis inuenimus opus hoc adpetlatum esse non Aeneidem sed 
gesta populi Romani, neque uero baec antiquorum commenta 
catione interpretandi a Verriano inueiilo abborrent. itaque non 
pluris boc laeientbmi est quam >iopolis iudicium illud, secundo et 
ter (io (libris insunt) origines eludati um fluì leu rum , oh (piani rem 
omnes uldelur origines adpellasse. quae coniectura licet nana sii 



XX1III PROLEGOMENON I. 

12,6 non idem dare significami, iure igilur el Bormannuin 
mireris ci eos grammalicos, qui reuocato siue ad carta Cal- 
limachia siue ad xxCtitig originimi titillo quaecunque de opere 
simpliciter ac distinete tradita sunt aut neglcxerunt aut in siiam 
rationem detorserunt. et alxCcov quidem conparandorum causimi 
Catonis nomina rerum cxplieandi studium praebuit. xtiOsig qui 
litteris Romanis intulerunt obliti sunt origines Latine, nisi ur- 
bium notio adiciatur, diei non posse conditas ciuitatcs. inscrip- 
sit autem Cato libris suis neque 'generis Romani originem', 
quem titulum prò Catoniano frustra uenditauit auctor de orig. 
g. R. 12, 15, neque 'totius mundi origines', nec 'ciuitatium 
RalicaruuT, uerum 'origines'. ac sicut qui homo Romanus 'an- 
nalem librimi' ederet sciebat sese satis tauisse, ne quis eum 
data opera de Graecarum rerum temporibus olisse sumeret, ita 
qui libros septem ab Aeneae aduentu ad Ser. Galbae praeturam 
pertinentes 'origines' nominaret satis sapienti monstrauit, sese 
res Romanas ab origine repetitas uel ab origine li- 
bros Vii conposuisse. quae transferendi licentia non dissimi- 
lis est Sallustianae illi Iug. 19, 1, haeque (urbes) breui mullum 
auclac pars originìbus suis praesidio , aliae decori fuere. Ine 
enim eas urbes quibus ortae essent aliae harum dixit origi- 
nes, ille libros ab origine ductos. neque Bormannus aut quic- 
quam demonstrauit adlatis Liuii uerbis quae sunt in prooemio, 
primae origines proximaque orìginibus , quibus, quode nemo un- 
quam dubitauit, origines plurali numero dici posse declaratur, 
aut Hugonis uan Bolhuis exemplo Scipionem Tullianum excitare 
debuit, qui secundi de rep. libri initio quamobrem inquit, ut ille 
(Cato) solebal, ita nunc mea repetel or alio populi originem, li- 
benler enim etiam nerbo ulor Catonis, quibus uerbis id quod du- 
dum constabat docemur, ab origine urbis Catonem orsuin esse 
originisque uocabulo usum. 

Et haec quasi capita rerum in singulis libris atque in sin- 
gulis fere fragmentis explicare et stabilire consti tui. in quorum 
sylloga recensenda scito me, sicubi eadem res non ipsius Catonis 
uerbis bis terue uariata a grammaticis tradita sit, eam me nar- 
rationem quae accuratissima uisa sit in fragmentorum serie, reli- 
quas in grammaticorum testimoniis conlocasse, ubi et praesto sunt 
quaerenti nec falsa ubertatis specie legentium oculos decipient. 



DE SEPTEM LIBRIS OlUGIiWM • XXV 

Ac prooemio quidem Catonem ile suo rcs gestas jjopull 
Romani seribendi Consilio egisse consentanomi est. tametsi (juae 
fuerit apodosis inperfectae sententiae fr. 1 prò cerio dici ncqui t. 
sed aut fallor aut Sallustius, qui multa de Catone non solum 
uerba eius antiqua furatus sed etiam integras sententias imitatus 
transtulit, eundem etiam Catilinari} belli prooemio res gestas seri- 
bendi consilium laudantem expressit. quas laudes non sine quo- 
dam magnorum uirorum uituperio, quorum non ita ut par essel 
otii ratio extarct (fr. 2), dictas èsse VVagenerus ingenio Catonis 
admodum conuenienter exeogitauit, cum praesertim Scipionis 
nullum extare opus otii Cicero dixerit de off. Ili 1 , 4 , Catonem 
autem Liuius praedicarit non eum fuisse cuius lingua uiuo eo 
uigueril, monumeniwn eloquenliae nullum extei. torta sse etiam 
ea quae babet Priscianus, qui tanlisper nulli rei sies dum nihil 
agas, prooemii sententiis adscripseris. sed et baec incertae sedis 
reliquiis (fr. 3) reseruare malui et Scipionis dietimi a Catone 
nescio quo libro relatum (ine. lib. 15). inutili enim lusu indul- 
serunt qui ultra eos fìnes quos statui sententiis uarie conponen- 
dis prooemii formam de suo explere conati sunt. 

Li ber primus 'res gestas regimi populi Romani' conline- 
bat. quas quo Consilio quaue arte Cato cnarrauerit ex deceni 
iVagmentis ('2. 21. .23—30), quae certis grammaticorum testi- 
moniis primo libro attributa sunt, non facile cognoscitur. sed 
tamen cum secimdo et tertio libris Italicarum ciuitatium origines 
expositas esse constet, non possum non Wagenerum eo nomine 
reprebendere, quod Catonem ab regimi bellicis lacinoribus ita ad 
oppidorum gentiumque quas subegerint origines repetendas quasi 
exspatiatum esse statuit, ut quid secundo et tertio libris pro- 
prium relinquatur omnino cogitari non possit. uelut cum nerbis 
fr. 26 usus Capcnae originem (li 17) libro primo uindicauit p. 32, 
itemque Politorii kzùOlv Troianam p. 33, quod ab Anco rege id 
oppidum captimi sit. et quoniam conicctura opus esse nidi, tasi 
etiam quae de Aboriginibus Sabinis Etruscis luculciilci' dieta 
extant incondila incertoi'um librorum mole quasi sepeliri uellem, 
Ncpotis auctoritali ita ine addixi, ul Italicarum ciuitatium origines 
libro secundo plerasque omnes uindicarem, eique etiam rerum 
Etruscarum, qu;is propter Mezentium primo libro «piasi in lr;uis- 
cursu expositas csseuulgo statuunt, niemoriam, de Aboriginibus 



XXVI PROLEGOMENON I. 

tamen et Sabinis, quorum res artissimis uinculis concxas esse 
adparet (fi*. 3. 0), deqiie Troum aduenlu (Ir. 8—11) primo 
libro dicium esse censerem. haec autem ita inter se copulata 
sunt ut Adolphum Kiesslingium res Aborigiuum ad secunduin 
librum noua ratione transferentem de Dionysii ant. auctoribus 
Lat. p. 18 probare non possim. 

Aborigines Cato quod Graeca stirpe oriundos esse narrami 
(fr. 3), olim Niebuhrii Pelasgorum suorum patroni magnani lau- 
dem nanctus est (cf. praelect. ethnogr. p. 491). quam laudem 
nemo nunc est quin Catoni detrahendain uideat. sed hoc uelim 
animaduertas, scriptoris consilium capitulatim nec docte res ì\o- 
manas persequendi (liceat enim quae infra explicabo nerba Cor- 
nelio Nepoti quasi praeripere) in ipso operis limine eo exempio 
deelarari, quod ncque tempora migiationis neque à()%r]'ystr]v nc- 
que Graeci scriptoris auctoritatem rettulit. neque uero idem per- 
sequi neglexit quousque Aborigines sedes olim protulissent. ex- 
stat de Volscorum agro campestri, quem Pomptinum fuisse -et 
Niebuhrius et Schweglerus hist. R. I p. 198 statuerunt, fragmen- 
tum 4. et Graecis quidem scriptoribus eum de Graeca Aborigiuum 
stirpe credidisse sane suspiceris. quid quod Sabinos quoque, si 
Seruium audias (fr. 7), a Graecis originem traliere Sabini agelli 
colonus rettulit? hoc tamen uereor ne aut Seruii a ut scholiorum 
eius diOQ&ttTÓv lenitati debeatur. praecedunt enim iis, quae 
l'ere inuitus Catoni adscripsi, haec, Curibusque* seaeris] . . ani 
seuerìs disciplina, ani rem hoc loco reconditam dixil, quia Sa- 
bini a Lacedaemoniis originem ducuni, ut Hyginus ari de ori- 
gine urbium Italicarum , a Sabo qui de Per side [ad] Lacedae- 
monios Iransiens ad Italiani uenit et expulsis Siculis tenuti loca 
quae Sabini habenl. nam et partem Persarum nomine Caspiros 
appellare coepisse, qui post corrupte Casperuli dicti sunt. Cato 
autem et Gellius a Scibo Lacedaemonio e. q. s. itaque Hygino 
cuna Gellio et Catone fere conuenit, praeterquam quod Sabum 
ille Perside natuin Lacedaemonem petiisse fìnxit. qui consensus 
quasi segregatis eiusdem rei auctoribus cuna per se adinodum 
suspectus est tum Dionysii qui Catonem legit auctoritate II 49 
prope euertilur. is enim Zenodoti Troezenii de Vmbrica Sabino- 
rum origine, Catonis de Sabo deo patrio uerbis (fr. 6) relatis 
boxi de xig inquit xoà allog vtibq xóv EafiCvcov èv LóvoQi'cug 



DE SEPTEM LlimiS 0BH3INVM XXVII 

Ì7ti%coQcoig lsyó[i£vog Xóyog , cog Accusò aiaovCav èTtOLxrjGav- 

X03V UVtOÌg Y.U& OV %QÓV0V STtLXQOTCSVOJV Evvo^iov xhv CideX- 

cpidovv AvKOVQyog è&exo xfj Uticc^xj] xovg vó^iovg . . . xcc- 
xuyftivxag de xrjg'lxccXiccg tcsqÌ xa xccXov{i£va Tlco^svxtva neòia 

TO fTf %03QIOV èv CD 7ZQCDXOV CDQ^il6aVX0 08QCDVLCCV U710 Xìjg TCEXa- 

yiov cpoQ}]0£CQg òvo^iccOai . . èxsld'ev dì ÒQ[ir]&£Vxag avzcòv xivaq 
óvvoóxovg xolg Ua(3 ivoig y£V£G%ai, %al dia xovx o ito XX à 
xddv vo{iL{iojv sìvui Aaxcov ixà , fLccXtóxa oh xò cptXo- 
TtóXsaóv xs xaì Xixodiaixov ucci xò nagà ndvxa xa sgya 
xov (3tov OxXìiqÓv. ex barimi igitur sententiarum conexu in- 
tellegere mini uideor nec Dionysium apud Catonem de Lacedae- 
monio gentis auctore relatum inuenisse et eum grammaticum, 
qui scliolia illa Virgiliana tumultuarie concinnauit, Hygini doctri- 
nam Catoni inputasse. ipsa attieni Catonis nerba a Dionysio re- 
lata si quis cum Seruio conciliare uoluerit (nec de dissensu aut 
Schweglerus liist. R. I p. 251 aut Prellerus niythol. R. p. 639 
persuasisse sibi indentili*), is Sancuni siue dium fidium a Catone 
prò Lacedaemonio babituni esse necessario sumet. atqui ne hoc 
quidem ferri potest, cum dccL[iCDV £7ii%cDQiog ille nominetur. 
(piare , nisi censuram nimis seueram agere periculosum foret, haec 
scholiorum commenta reliquiarum ordine mouenda mihi fuissent. 
Sabinorum fines dicuntur per mille stadia patuisse; uidelicet ca- 
rimi gè ratinili quas a Sabinis uere sacro uolas et originem et no- 
men coinmune traxisse constat. ac ueris sacri quidem memoriam 
Schweglerus in uerbis a Prisciano eitatis indagauit p. 242, quae 
Bernensis libri auctoritale a Wagenero probata secondo libro 
(Ir. 18) inserui. 

De Aeneae -aduentu primaque eius imitate Catonem et sim- 
plicius et concinnine quam Dionysium Vergiliuni Liuium disse- 
niisse NiebiChrins prinaus animaduerlit. nec fugit eum semel certe 
Vcrgilii eommcnlatorem cui l'ere uni haec Troianac laluilac iru- 
slula debentur fallaci testimonio quae Vergili] propria essenl Ca- 
louianae narratimi! aduiiscuisse. quo uno esemplo scholiorum 
perturbatiouem non conlineri uidebimus. giauissima aulein rea in 
hac parte operis fuit prima e ciuitatis 'et locus et ambilus. de 
(juibus cum nitrii certi coniuncta Liuii et Catonis auctoritate 
(Ir. 8) doceamur (agnini enim Laurentem usque ad Circeuni pro- 
muntorium patuisse constat), res redit ad iugcra duo niilia el 



XXVIII PROLEGOMENON 1. 

sepfingenta iuter Troiana castra et Laurentum Aeneae adsignata 
(ir. 9). htinc enirn numerum non bonis solimi libris eihiberi 
seti etiam deteriorimi mendis significar! in Bormanniani libelli 
censura ostendi p. 426. quarc Danielinae editionis DCC iugera 
quibus Niebulirii de plebei agri modulo sententia (li. R. I p. 200 
ed. alt.) nititur, quo funilamento firmata sint adirne ignorai ur. 
sed ne ille quidem numerus incorrupte traditus est. nam cimi 
Cassius Hemina antiquissimus scriptor sescentis Aeneae sociis 
quingenta iugera adsignauerit Solino teste polybist. 2 p. 1 C 
Salm., unde quingenta iugera sua liabet originis Roinanae auctor 
e. 12,4, Dionysius autem ant. R. I 59 Troianis agnini d^icpl zovg 
TsaGccQccxovra GxuòCovg itavxayov TtoQsvo^isvoig aitò zov kó- 
cpov aliorum monumentorum auctoritate dederit, diuersas a seiipto- 
ribus rationes initas esse nec potuisse iniri nisi ad Romani moris 
in coloniis deducendis usitati exemplum facile intellegimus. i<un 
cum trecentos colonos deduci solitos esse constet, colonorum qui- 
dem duplex numerus apud Ileminam recte scriptus esse potcst; 
quingenta iugera, siue bina siue septena singulis dederis, de quo 
u. Mommsenius bist. R. I p. 86 et 172, ferri non possunt; Ca- 
tonis autem iugera eo minus aut probari aut restituì possunt, 
quod ne colonorum quidem quem numerum statuerit conpertuni 
liabemus. quae cum ita sint, etiam de loco ciuitatis Troianae 
frustra quaeri adparet. Klausenii autem commenta Aeneae p. 816 
posita uel eo nomine contemnenda erant, quod 'septingenta illa 
iugera neque ad Dionysii exemplum per globi speciem conposita 
neque per ceniurias limitata sed longa deinceps serie per litus 
extenta informauit. id quod fugit Boriìiannum chorogr. Lat. p. 102 
et Schweglerum bist. Rom. I p. 291. 

Celerae Troianae fabulae reliquiae a Niebuhrio, quem Schweg- 
lerus p. 281 non ita ut par erat secutus est, praeclare conposi- 
tae «unt. exstat autem , quo rem turbari supra scripsi scbolion 
libri VI uersui 760 adiectuin (u. fr. 1 1) hoc Aeneas, ut Calo 
eliciti simulac uenìt ad Italiani, Lauiniam accepil uxorem propter 
quod Tv.rnus iratus lam in Lalinum quam in Aeneam bella sus- 
ccpit. unde mytliographus Vatic. [ 202, constans Vergilianorum 
scholiorum sectator, idem Aeneas, ut Calo diciL postquam La- 
uiniam Latini regia filiam accepil uxorem uiuenle marito Turno, 
idem Turnus e. q. s. in quibus Niebuhrius Catonis nomen in- 



DE SEPTEM LBR1S ORTfilNYM xxix 

iuria ferri intellexil. luculentis enim teslhnoniis (Ir. 10. il) 
constai Aeneac maimm conira Latinum Tumumque propter in- 
nasos agros siue cum praedas agermt pugnasse, iisdemque uer- 
])is Liuius Troianos cum praedas ex agris agtreni AborigH3.mii 
regem fìnes suos tucntem offendisse narrai 11,5. iam cimi 
pi-imo proelio Latinus ceciderit idemque Aeneac duo milia septin- 
genta iugera dederit (fr. 9), eonsentaneum est conqprdiam jigri 
dono iuiictam postea deinuiii discidio quodam perisse, oeeiso 
aiilein Latino Lauiniam, nisi eara a Catonis narratione excludere 
malis, Aeneae cum praeda iure belli contigissc. diseidii auteni 
causani Niebulirius cum cernimi regis Latini a Troianis uulne- 
ratum esse putauit coni. Seru. ad Aen. 1 5, neseio an praedae a 
Troianis a età e interpres audacior fuerit. sed milii uerborum Li- 
uianorum cum Seruianis consensum, rerum diuersitatem consi- 
deranti (Liuius enim Aeneam, priusquam agnini aeeepisset , prae- 
das agentem facit, post acceptum agrum facit Cato) uereri subiit 
ne dissociabiles utriusque scriptoris sententiae ab inperitis gram- 
maticis contaminatae essent. cuius suspitionis firmamentum in 
Seruianis commentariis ad Aeneidos 1III 620 paratimi ha beo (u. 
fr. 11). nani apud Liuium Aeneas cum Latino socio Turnuni 
fudat, apud Catonem idem Latinum Tumumque liostes superai; 
rursus apud Catonem Ascanius Mezentium tertio proelio interimit, 
apud Liuium de oeeiso Mezentio nibil legitur. niliilo minus ex- 
trema adnotationis nerba' haec sunt, hoc Liuius dicit et Caio in 
originibus. si quis igitur simili utriusque scriptoris consensu, 
quem Seruius ad Aeneidos X 13 (fr. IlII 11) bis uerbis laudauit, 
Alpes . . qnae secundum Catonem et Liuium muri tace tueban- 
tur Italiam, fideni constare ìiegauerit, rem milii non incredibilem 
protulerit. sed ne bariolari uidear statini adscribam quae cer- 
lissima rationc Catoni abiudieata sunt. sunt autem Semii ad 
Aeneidos I 207 nerba iis quae exliibui fr. 10 p. G adhaerenlia 
haec , oeeiso Mezentio Ascanium I illuni eocplu/n itoci/ari òb pri- 
mam barbae lanuginem. haec in libro Fuldensi ila script;» sunt 
oeeiso Mezentio sicut I. Caesar scribit Juluni coeptum uociiari 
uel quasi Iuìoni id est sagiltandi peritomi nel a prima barbile 
lanugine, sed ne de Caesare quidem credenduni esse gramma- 
tico pede Nipperdeius indicami Caes. fragni, p. 785. iam de ori- 
ginis gentis Honianae alidore eonclamatum esse tacile onines con- 



XXX PROLEGOMENON I. 

sentiunt qui e. 15, 5 Caesaris et Catonis nomina in fanne mo- 
ti um-coniunxerit, igitur Latini Ascanium . . primum Iolum (ita 
enim in Th. Pulmauni codice qui Brnxellae adsernattir esse a 
Mommsenio conperi) appellarunt a quo Julia familia manmùl ut 
scribunt Caesar libro II et -Caio in originibus; similia in Scr- 
nianis commentariis haberi palici obseruarunt. obseruauit antcni 
Iulius Siili" in Plinii noi. I p. XLV sq. Plinii nomen iis im*1>us 
conpluriens adscriptum esse quae nec legante nec lectae un- 
qiiam sint in nalnrae lnstoriis. ueluli cum de Irhnnpho a Poenis 
inuento, re sane memorabili, in Aeneidos IIII 37 baec relata sunt 
Africa terra triumphis diuesj et quidam dicuni Afros numquam 
triumphasse. Ptitiius autem secundo historiae naturalis et Pom- 
peius Trogus Afros dicuni pompam triumphi primos inuenissc, 
quam sibi Romani postea uindicauerunt , Liuius autem Ancìro- 
nicus re feri eos de Bomanis saepius iriumphasse suasque pwr fi- 
cus Romanis spoliis adornasse, sed quae in altero scriptore fru- 
stra quaesiueris ea in altero, cuius epitoma exstat, relatum esse 
non est cur credamus. quanqnam scio et uulgo de Trogo credi 
solere, cum praesertim lustinus libro XVIIII 1 , 7 baec scribat, 
(Hasdrubal) cuius mortem . . diclaturae undecim et triumphi 
quaiiuor insignem fecerutit, neque nuper a Gutscbmidio uiro 
sagacissimo dubitationem esse mota ni, nou. ami. pini, suppl. Il 
a. 1857 p. 192. Andronicus denique utrum in tragoedia an 
forte fortuna in Odyssia de porticibus Rartbaginiensium prae- 
clare praecepisse putandus sit, scire uelim. atque ut quaedam 
auctori de gente Romana necessitudo cum infimis Vergilii inter 
pretibus intercedi!, ita in liistoria Romana more minime antiquo 
laudanda Lactantius Placidus qui dicitur cum Seruio eoncinere 
uidetur. Seruii sunt uerba in Aeneidos Vili 46 1 gemini custo- 
cles] hoc et in Homero lecium est et in historia Romana quae 
ait, Stjphax inter duas canes stans Scipionem appellauit, quae 
fateor me quo pertineant ignorare. Placidi Lactantii ad Thebaidos 
II 703 baec sunt commenta, in historia Romana Porsenae Mu- 
cium dixisse suae patieniiae uiros atque uirtutis a senatu pìures 
in eius exilium destinatos. sed de his rebus tum demum adeu- 
ratius iudicari poterit, cimi quam Georgius Tbilo parat editionem 
Seruii ex libris maini scriptis purgatam manibus tenebimus. 

Ad Mezentii inperatum (fr. 12) Latinoriimque siue Aeneae 



DE SEPTEM LIIWIS 0RI6INVM xxxi 

ni unti Ouidius fastornm IllI S70 sq., nota ninaliormii rusticorum 
erigo referri solebat (u. Merkeliua in fast, p- LXXX, Sehweg- 
lerus h. R. I p. 330). Rukilis autem eam conditionem latam esse 
priusquam foedus cum Mezentio fierct Verriani ealen darti rdi- 
quiis docemur bisce . . rentur ab RutuHs quia Mezentius rex 
E(ru[sco]rum paciscebatur si snbsidio ninisset omnium annorum 
ùììù fruclum. Catonem ipsum haec ad explicandam uinalioruin 
originem exposuisse crcdiderim. Mercklinus certe aperte falsus 
est Pliilol. Hip. 269, cum contumacissimi nominis quo Yergilius 
Mczentium adpellauit contemptorem diuom causarti a Catone ex- 
plicatam esse contendit. 

Albani longam ab Ascanio conditam esse Seruius ex Catone 
repetiit (fr. 13). nude cognoscimus Laminimi eum Aeneae xrC6p.cc 
dixisse. atque haec quidem ex annalibus Fabii Pictoris petìta 
sunt, cuius uerha exstant apud Syneellum ex Diodoro petita fr. 
p. 636 Wessel. , tvsql de xijg TtQoorjyoQiccg xavziqg (de Albae 
longae nomine disputai) (fràfiiog o rag 'Pa^iaCav 7tQcc%£tg àva- 
ypàipag ccXXcog [ispvd-oXóyìjxs- cprjOÌ yà$ Aivsiu ytvèoftui 
Xóyiov teTQUTiovv ccvzco xa.&Y\yy\6ci<5$cii TtQog xxCotv TtóXscog' 
{léXXovxog ós ccvxov ftvsiv vv èyxvov x<p %Qcóu.axi Xsvxrjv, 
èxcpvyetv ex xcov islqòv xal xaxadimypYpvai Ttgóg riva Xó- 
cpov , TtQog ov xo{iL6d'eL6ccv xexelv X' yoiQovg- xov ds Al- 
vsiav to' xs itccQccdo^ov fravpaGavxa xal xò Xóyiov dvavsov- 
lievov èmxsiQrJGcu p,ev oixiGai xòv xóitov , iòóvxa ds xaxà 
zov vtcvov oxpiv èvccQyóg dtaxcoXvovóav xal 6v{i(3ovX6vov- 
6av {ietcc X' axrj xxCc,uv ^ Sctisq o xóv xsypévxav aQL&{iòg 
r}v (X7to6zrjvcu xrjg 7tQ0^é6eog. triginta igitur annis, intra quos 
Aenean decessisse consentanemn est, expletis Alba eo loco al) 
Ascanio condita est quo sus peperit, eique monti AIl)ani nomen 
ab oppido indituin (fr. 14). itaque Scbweglerus p. 284 Catonis 
narrationi eorum sententiam qui triginta porcos Lauinii condendi 
auctores fuisse dicunt male obtrudit teste usus auctore .de orig. 
geiilis R. 12, 5, al Calo in orìgine generis Rememi ita docci. 
sucm Iriginla parados pepcrisse in co loco ubi nane est Laui- 
nium , cumque Acncas ibi urbcm cerniere cousliluissc/ propierque 
agri slcr'dilalcm maereret [mcrcrcl codex, mclucrcl uulgo . per </uic- 
lem ci uisa Dcorum Penatwn simulacro adkortaniium ut persevera- 
rsi in condenda urbe quam cocpcral. num posi annos tolidittt. qu<>l 



XXXII PI50LEG0MEN0N I. 

foetus illius suis essenl Troianos in loca fertilia atque uberio- 
rem agrum transmigraturos et urbem clarissimi nominis in Italia 
eondiiiiros. cf. Mommsenii cbronol. Rom. p. 152 adii. 287 ed. 
ali. quo testimonio ncque libri Catoniani aucloritatem neque reni 
ipsain stabiliri satis est uerbo monuisse. 

Fabium porro sccutus est Cato in Romuli et Remi rebus 
enarrandis teste Dionysio fr. 15. sed de urbis conditae anno 
neque Fabii neque aliorum auctoritati sese addixit. ciun eniin 
primus, ut uidetur, animaduertit CCXL regimi Romanorum an- 
nis quattuor esse auiciendos, Eraloslbenica olympiadum rationc 
conparata urbem post Troiac excidium anno CCCCXXXIl (nam 
Ioanni Lydo falsa Catoni inputanti nulla conslat fìdes) siue primo 
olympiadis VII conditam esse inuenit. atque liaec quidem Momm- 
senius nuper cbronol. Rom. p. 142 et J53sq. tam dilucide ex- 
posuit, ut neque de stimma rei dubitari nec si quae dubitationcm 
babeant praeter eum locum qui est de cbronicis autiquorum anna- 
liurn rationibus digne disputari posse adpareat. sed tamen me- 
mineris uclim ipsum Eralostlienem, si Cassellano Seruio creden- 
dum est, Romam urbem fere tribus post Troiae excidium ysvecclg 
dixisse conditam ad Àen. I 273, Eratosthenes Ascanii Aeneae 
filai Ptomulum parenlem urbis refert, idemque narrasse Dionysimn 
Cbalcidensem apud Halicarnasseum ant. R. I 72. 

Redeo ad Romulum. quibus caerimoniis Etrusci in oppidis 
rite condendis usi sunt, eas iam Catonis aetate ad Romulum ur- 
bis conditorem referri consuesse adparet (fr. I 8). eadem a Var- 
inone aliisque tradita esse adnotauit Reckerus lopographiae R. 
p. 94, ubi Donati nerba in Ter. Ad. UH 2, 44 uideo adden 
da esse, porta autem dieta est, quod in eo loco coloniae deductor 
et conditor subiunclis uacca et tauro aralrum quo urbem designai 
suspendit manu, ne inprimal sulcos , ubi ciuitalis aditus relin- 
quendi sunt. cf. Rudorffìus gromat. inst. p. 294 sq. Isidoro au- 
tem Catonis uerba integra quasi praecepti formula conprebensa 
tradenti fìdem habere nolui. neque enim dubitari potest quin ea 
a Vergilianis commentatoribus accepta suo perxulo quasi trans- 
formauerit. condita deinde urbe asylum factum (fr. 20). deni- 
que Graece locutum esse Accae alumnum Catonis et Varronis 
nominibus a Ioanne Lydo fìrmatur (fr. 19). qui cum iisdem testi- 
bus de conditae urbis anno aperte falsa inputauerit (fr. 17) iis- 



DE SEPTEM LIMIS ORIGINYM XXXIII 

(lem etiam in hac re fidem frustra deposcit. — De Accae La- 
rentiae testamento auctorum opiniones Macrobius pienissime ex- 
posuit Saturnaliorum I 10. qui cum primum eorum fabulam, qui 
Anco regnante populum Romanum a Larentia nobilissimo scorto 
honorum heredem factum esse uoluerunt, perscripserit, deinde 
Catonis posuerit sententiam, denique Macri historici, qui Laren- 
tiam Romulo a se educato bona reliquisse statuii, dubilari posse 
uideo, utrum Romuli nutricem Calo an quod fuerit Anco rege 
scortum dixerit 'meretricio quaestu locupletatam'. illud tamen, nisi 
Cato de duabus Larentiis cogitasse putandus sit, magis placet, et, 
si uera de quaestu meretricio Macrobius rettulit, Cato ineplam 
de hereditate ex Tarutii matrimonio parata narrationem non ui- 
detur nouisse. quanquam nomina agrorum si spectes, Turacem 
a librariis prò Tarutio, de quo Hùbnerus dixit quaest. onomat. 
Lat. p. 40, male substitutum esse suspiceris. nec Solimum aut 
Lintiriwn bene sana esse nomina credidejrim. de Tintìrio Hùb- 
nerus cogitauit, quod nomen scriptum est in inscriptionibus R. 
N. 924, 2261, 3389. Semurhim Cicero nominauit Philippica- 
rum VI 5,15, sed ita tamen, ut qua regione silus fuerit. non possit 
cognosci. accedit quod Taraciae uirginis Vestalis et nomen , de 
quo Hùbnerus egit 1. s. s. p. 29, 30, et factum quadam cum 
testamento Larentiae quasi necessitudine couiunctum est. nani 
Taracia populo Romano Tiberinum agrum gratificata est, quani 
rem Reckerus disputauit enchiridii I p. 622 sq. Schtveglerus hist. 
R. II p. 46 Prellerus myth. R. p. 422. sed Macrobii incuria 
factum est, ut quantum antiquissimi testis nerba ab inferiorum 
(inter quos est Plutarchus Rom. 4 qu. Rom. 35) uana garruli- 
tate abhorreant, .quaerere non liceat. neque aut Pfundii dispu- 
tatione antiq. iur It. p. 70 sq. quicquam profecimus mei etri- 
cem nisi legitimis nuptiis initis testamenti faciendi ius non ba- 
buisse censentis aut eam rem magno opere curo quod Plinii epist. 
V 7, 1 et Vlpiani tit. XXII 5 uerbis non potui?se siue reni 
publicam siue municipia heredcs institui constai, sai ius erit eon- 
silii Catonis et, uiae disserendi qua grassatus sit breuiter memi- 
nisse. quos igitur nominauit qualtuor agros eos euin sua ae- 
tate nominibus illis in uulgus notos esse uideret . uelut prata 
Quintia Flaminia Mucia similia, quo primum tempore (>\ pri- 
uatis publici facti essent edoeuit. sed utrum Larentiae testa- 

CATONIS QVAE EX^TAMT ETC. C 



XXXIIII PROLEGOMENON I. 

menti causam inuenerit an dudum inueotam propagarit id incer- 
tura est. 

Praeterea quae Liuius XXXIIII 5 L. Valerio contra Cato- 
nem Oppiam legem defendentem disputanti tribù it uerl)a inter 
primi originum fragmenta haberi solent haec, nam quid tandem 
noui matronae fecerunt, quod frequentes in causa ad se perti- 
nente in publicum processefunt ? numquam ante hoc tempus in 
publico apparuerunt? tuas aduersus te origines reuoluam. ac- 
cipe , quotiens id fecerint et quidem semper bono publico. iam 
a principio regnante Romulo cum Capitolio ab Sabinis capto 
medio in foro signis collatis dimicaretur , nonne inter cur su ma- 
tronarum inter acies duas proelium sedatum est? quid regi- 
bus exactis, cum Coriolano Marcio duce legiones Volscorum ca- 
stra ad quinium lapidem posuissent, nònne id agmcn quo ob- 
ruta haec urbs esset matronae auerterunt? e. q. s. immo ea 
tantum quae de Sabinis tradita sunt libro primo originum solent 
adscribi, reliqua ex empia cur non item ad Catonem relata sint 
nulla est causa nisi editorum arbitrium. at cum sit ìnterroga- 
tionis rhetorieae uis ac sentenza haec, 'recole quaeso res gestas 
populi Romani quas in originilms tractasli,' Bolhuisius recte talia 
originum reliquiis exemit. itaque etiain Merkelium opinio fefel- 
lit, qui Catonis et Cn. Gellii de Sabinarum mulierum facinore 
dissensum hoc Liuh testimonio monstrauit in fastos Ouidii p. 
LXXXII. 

Ad Tulli Hostilii regnimi spectat Cloelii praetoris Albani bel- 
lum (fr. 21), de quo praeter Liuium I 22 Dionysii uerba sunt IH 
2 KloiXiog . . . itQ£6fi£ittv 7té^7t8iv itQÓzov èìl>rj(pióato ÒCxag 
aìvYi6ov0uv tcqv ysyovóxcdv èccv òe àyvco[iovc56L ' Pgì{luiol, 
tòte ròv Ttóleyiov è% avrovg èxcpéQeiv. luci Capenatis me- 
moriam (fr. 26) cur non ad bellum Tulli a Liuio I 30 enarra- 
tum rettulerim , supra dicium est. denique Adolphus Kiessling de 
Latinis Dion. *auct. p. 19 Dionysii uerba III 34 xal avrùxa ai- 
Qovvxat dvo GrQccvrjyovg avxoxQaxoQag £LQ7]vr]g ts xal tvg- 
Xéyiov 'Ayxov TJovitXixiov ex TtóXscog Kógag xal HtcovGiqv 
OvexCXlov ex Acùovlvlov ex originibus profecla esse coniecit. 
quibus uerbis quod dixit 'eandem fastorum Latinorum cognitio- 
nem' inesse quae sit in tabula Aricina a Catone descripta orig. 
II 21 id non intellexi quid sibi uelit. Spusii autem nominis 



DE SEPTEM LIBR1S ORIGINVM XXXV 

antiquitas patriaque dictatoruin oppida in eadem tabula memo- 
rata cuiuslibet alius scriptoris antiqui uestigia prodere possimi. 

Ad Seruium Tullium special fr. 22. tribus cum merini 
anno 259/495 numero XXI, Seruio autem regnante ex Fabii 
Pictoris sententia XXX, Beckerus enchiridii II 1 p. 1 66 sq. Èa- 
tonem perpensis diuersae rationis momentis rem in incerto reli- 
quisse statuit. quae prudentia sane mira esset in eo qui iu- 
gerum Troianorum numerum non meliore hercule annalium fide 
commendatimi secure tradidit. itaque in hac quoque re, quibus 
scriptor rationibus usus a prioribus diuerse senserit, prorsus igno- 
ramus. 

Ad Tarquinium Superbuin spectant fr. 23 et 24. unum 
Termini fan uni exaugurari non potuisse (23) Liuius auclor est I 
55, Iuuentam addidit periochae eius libri scriptor, de quo dis- 
sensu cf. Scliw eglerus hist. R. I p. 771. Lucium Mamilium, 
cuius solius de Tusculana cimiate benefìcium gratum fuerit, Au- 
sonius Popma eum esse intellexit quem Ronianis contra Appium 
Herdonium in tempore opitulatum esse Liuius III 18 et Dionysius 
X 16, 18 tradiderunt. quae res cum extra primi libri fìnes 
uideretur esse, Wagcnerus Catonem ad Lucium ab Octauio Ma- 
milio regis Tarquinii adiutore data opportunitate deflexum esse 
statuit. nec repugno, quanquam quae Mamiliani beneficii memo- 
riam excitauerint multa cogitari possunt. Borni anno tamen re- 
pugno, qui cum nescio quo auctore conperisset, nec potuisse 
primo libro Lucium commemorari neque 'soli' eius benefìcio, 
sed polius róv TteQÌ avxóv , auxilium Romanis latum esse, Ocla- 
uium Mamilium Lucii praenomine a Catone adpellari censuit. 
quo tamen praenomine neque adpellarunt Octauium aut Liuius 
aut Cicero ad Att. IX 10, 3 aut alii nec poterat adpellarc nisi 
qui duo Lucii et Octauii praenomina gentili Mamilii nomini ad- 
derà uejlet. anliquissimos autem Latinos duobus nominibus ad- 
pellari solitos esse, rem satis nolani, exemplis diligenter conqui- 
sitis Lorenzius inlustrauit de dictatura Lat. p. 33 sq. 

'Vnde quaeque ciuitas orta sit Italica' secando et te ri io 
libris narratimi est. de quibus supra, cum generatim de operis 
disposinone egi, satis dietimi est. siue igitur a rerum gestarum 
memoria ad origines ciuitatium scriptor excurrerit siue illas bis 
libris fere -neglexerit, Ligures secundo libro (lì 1) Rbegini Icilio 

C* 



XXXVI PROLEGOMENON I, 

memorati (III 1) non obscure demonstrant rode Wagcnerum 
(nani Bormanni non est ea coniectura) secundo libro superioris 
Italiae ciuitates inferioris tertio adsignasse. sed quod ciuitates 
et regiones a Catone commemoratas eo ordine quo habitabantur 
sese excipere iussi, id factum est non quo hos libros encliiridii 
geographici uicem obtinere ipsius scriptoris uerbis crederein de- 
monstrari hisce fr. Ili 8 huul eos eo posiremum scribo quin populi 
et boni et strenui sieni, sed ne in re incerta obscuritatem augerem. 
itaque de Gallorum rebus Ligurumue qui Alpium iuga tenebant 
primum mihi dicendum est. quos quo ordine Cato enumerauerit 
Bormannus ex Plinii tertio libro cognosci posse nullo argumento 
conprobauit. àc scio quidem Henrici Brunnii disputatione de 
auctorum indicibus Plinianis Bonnae anno 1856 edita nouam ad 
fontes cuiusque libri indagandos uiam esse apertam: ea tanien 
si quis Catoni instaurando quicquam arcessi credat, uereor ne cu- 
pidius quam uerius iudicet. nani omissis iis libris qui rei rusfi- 
cae libri excerptis referti sunt Catonis nomen non extat nisi iti 
librorumlll, UH, VII, Vili indicibus. quos libros si perlegeris, 
in tertio aliquotiens inuenies Catonis nomen (u. orig. II 4, 5, 6, 
8, 9, 15, 19, HI 4), nusquam in quarto, iam cura in indice 
quarti Cato primum, secundum Varrò locum obtineat, Varronis 
autem in ipso libro prima mentio occurrat § 62 ed. Sili., suspi- 
cari sane licet Graecarum rerum quae ante 62 tractantur parti- 
culas quasdam, uelut quae de Callidromo dieta sunt, ex origini- 
bus haustas esse, non licet demonstrare. in libro VII etiam in- 
certiorem esse rem Brunnius sensit p. 12. in libri VIII indice 
Catonis nomen extat inter Pisonem, cuius Plinius meminit 7, et 
Fenestellam, quem laudat 19: laudatur inter utrumque 11. nec 
praeterea uestigia originimi indagare potili, ad tertium autem li- 
brum ut redeam, satis adparet Plinium Catonem non ad partes 
uocasse nisi in quibusdam rebus, de quibus aut ab reliquis au- 
ctoribus diuerse ac singulariter sentiret aut solus antiquissimae 
memoriae monumenta traderet. quorum quae extant de Galli- 
cis et Liguricis gentibus propter ipsam singularitatem Zeussius 
eo libro qui est de Germanis eorumque fmitumis p. 230 nescio an 
properantius abiecerit. sunt autem in primis duo haec, primum 
quod Salassos Cato Liguricis gentibus adnumerauit (II 6); deinde 
quod stirpem Orobiorum se ignorare confessus est (ib. 4). in 



DE SEPTEM LIJilUS 0RIGLW3I xxxvn 

summo autem scriptorum et codiami de Salassis et Salluuiis dis- 
sensu id maxime tenendum est, iam antiquissimos gcographos de 
genie eorum dubitasse, ut patet e Strabonis uerbis p. 203, kcc- 
Xov6i dì rovg Zlàlvag ol ^iìv TtaXcuóì róv ElXr\vav ACyvag 
. . ol d' V6Z8Q0V KekroXCyvag òvo[ia£ov6t. bos Latine Sal- 
luos uel Sallimios adpellari et fasti triumphales a. 631/123 do- 
cent, [de Li]guribus Voconlieis Sallaueisqfue] , et Florus et pe- 
riocbae (nisi quod Salai Bambergensis Fiori p. 33, 20 Ialin. 
Nazarianus p. 59, 20 idemque periodi, p. 74, 23 praebentj, 
minus recte Sallyes Obsequens uocauit prodig. 30 et 32. co- 
lebant circa Massiliam et Aquas Sextias, transcenderunt Alpes 
cum Cenomanis et Boiis teste Liuio V 35. at Polybius II 17 
idem narrat de Cenomanis Boiis Salassis. denique Liuius XXI 
38 Haimibalem negat Poeninum uel Cremonis iugum transcen- 
disse, per quos saltus non ad Taurinos sed per saìtus montanos 
ad Libuos Gallos deuenisset; ita enim libri, Saìyas aut Salas- 
sos restituendos esse Lipsius et Cluuerius per spexerunt ; quid 
quod prò Saluis aperte pugnat Nazarianus liber Fiori I 19 p. 33 
in quo ipsum illud saltus prò Salai scriptum est. at Salas- 
sos nominat Strabo p. 204 in ea regione quae est circa Ti- 
cini fi unii fontes. ex bis ambagibus nix te expedias, nisi pri- 
mum statuas Salassorum et Saluuiorum nomina a Latinis Grae- 
cisque scriptoribus promiscue usurpata esse, deinde utramque 
gentem stirpe KslroXiyvav oriundam esse, boc est Gallicani 
nationem Liguribus mixtam. (cf. farraginem Dieffenbacbii Celtic. 
I p. 43 sq.) sed haec ideo disputala, ut adpareret quam gentem 
Cato intellexisset, cum Salassos Tauriscae gentis fuisse statuii, 
iam nero non leuiore testium diuersitate etiam de Tauriscis et 
Taurinis certatur, si quidem Polybius quos dicit za tcsòlcc cis 
Alpes colere Tauriscos Gallicani gentem II 15, eosdem Taurinos 
uocare uidetur IH G0, oì zvy%àvovOi noog ri] nagagetcc xa- 
toiKovvxeg. atqui Taurinos Ligures fuisse consenthint Strabo 
et Plinius; quapropter Niebuhrio adsentiri nequeo, ncque ad- 
sensus est DiefTetibacbius 1. s. s. p. 140s([., Ligures Taurinos 
a Tauriscis Gallis segreganti hist. Boni. Il p. 599 ed. ali. quae 



*) Violar de air. ili. 72 scribil M. Scauram domuisse Ligures et Tauriscos. 
ila cniiii ex optimorum librorum scriplura Cauriscos restituii Moramsenius li. 1{. 

11 {.. 169 ni. alt. 



xxxvin PROLEGOMENON I. 

cum ita sint, certo discrimine non posse diiudicari patet, utruni 
Gallicani Cato an Liguricam originem Salassis et Lepontiis Calo 
tribuerit. sed quoniam Nouariam Ligurum paglini uocauit, com- 
perisse uidetur, Liguricam dominationem latissime patuisse. qua 
de causa fortasse Tauriscos quoque et Salassos prò Liguri- 
bus habuisse putandus est. accedit quod Ligurum potestatcm 
et fìnes amplissimos fuisse constat. Polybii enim tempore Pisatiuni 
et Arretinorum fines attingebant; ab altera parte Laeui Ligures 
trans Padum circa Ticinum colebant, Libui siue Libici e Salluuiis 
orti, Vercellarum conditores teste Plinio III 124 Sili., denique Al- 
pini populi Eturi Liguribus orti, Vagienni Ligures eodem auctore 
§ 135. 

Praeterea de Cenomanis Massilia transgressis exposuit li 9, 
Boiorum tribus et oppida Euganeorum numerauit II 8 et 5. fal- 
sus est Niebuhrius, si recte eius uerba excepta sunt editaqtie in 
praelectionibus de geogr. et etbnogr. uet p. 561, cum Boiorum 
intentimi auctore Catone rettulit. nam Boios Plinius sua aetate 
interiisse dicit; Catonis tempore deuictos illos quidem a Publio 
Scipione esse multatosque agri parte fere dimidia accepimus teste 
Liuio XXXVI 39, nec tamen, quod ne cogitari quidem potest, 
piane exstirpatos. cf. Momnisenius hist. B. I p. 644. 

Ligures inliteratos esse questus est II 1 , Orobiorum slirpem 
ignorauit, Il 4. neque aliter de antiquissimis Pisarum incolis sen- 
sit II 13. sed praeter fabulosas uulgi narrationes num etiam Grae- 
corum scriptorum auctoritatem cognouerit et spreuerit, aut quaeri 
omittitur aut leuiter transigitur. ac ne Niebuhrius quidem satis 
caute clixit Timaeum, nedum Àntiochum et Aristotelem, a Catone 
lectitatum non esse, ni mirimi quod Oenotrorum memoria apud 
hunc nulla esset (hist. B. I p. 14 ed. alt.) at non pauca sunt 
quibus contrarium probari uidetur. ea subinde adnotabo. Le- 
pontios igitur cum Salassis a Tauriscis ortos Cato dixit; alii eos 
e comitati! Herculis in Alpium iugis remansisse narrauerunt. 
auctorem eius sententiae Plinius non adscripsit, sed cum simi- 
lem de Orobiis ano rov èv oqolq fliov denominatis sententiam 
ad Alexandrum Cornelium referat IH 18, 124, de 'polyhistore' 
cogitare sane procliue est. accedit quod qui aetate ab eo non 
multimi distant Cornelius Nepos Hannib. 3 et M. Varrò apud 
Seruium ad Aeneidos X 13 de Grais Alpibus a traiectu Herculis 



DE SEPTEM L1BRIS ORIGLNYM XXXIX 

cognominatis siJ)i persuaserunt. unde conscqui uidetiir, ut gram- 
matici has fabulas post Cannelli demmo inuenerint. sibilo tamen 
minus certuni est hos ipsos grammaticos non suo, periculo uerum 
Timaei aliorumque auctoritati confisos talia propagasse, etenim 
mirabilia de Gallis a Timaeo tradita esse Polybius auctor est II 
16, ab eodem profecta esse uidentur quae extant in libro mirabil. 
ause. e. 85 Westerm. ex xrjg 'ixaXCag tpaolv scog xrjg Kelxu- 
xijg xcà Kslxoliyvcov xcà 'l/irjQcov eìvat riva òdòv Hqcx- 
xXeiciv xaXov^iévrjv e. q. s. coni. Diod. IIII 21. 

Venetos Polybius II 1 7 dicit sermone et moribus a Gallis 
diuersos fuisse. Cato eos Troiana stirpe oriundos esse narrauit 
II 9, quod utrum scriptoribus Graecis crediderit an famae po- 
pulari a Graecis mercatoribus ad Adriatici maris augulum delatae 
diiudicari non potest. 

Redeamus ad Gallicas res. ager Gallicus cis Ariminum ui- 
ritim diuisus est anno u. 522/232 lege agraria a C. Flaminio 
promulgata teste Polybio II 21, [isxa ds xovxov xòv cpófiov 
sxei %é\LTCx(p Mccqxov AenCdov 6xQaxì]yovvxog xaxexkriQov- 
%ì](5av èv TaXaxia 'Posatoi xr)v IJLXSVxcvrjv 7iQo6ccyoQ£vo- 
\nivr\v %cÓQav. agnini Gallicum et Picenum anno u. 526/228 
diuisum esse Cicero testatili* de senect. 4 coni. Brut. 14, 57. 
dissensus ortus est inde, quod quidam, inter quos Liuium fuisse 
e Valerio Maximo V 4, 5 coni, periodi. XV conicio, tradiderant 
Flaminium legem senatui ingratam patris iussu deseruisse, de- 
sertam quattuor annis interiectis iterimi tulisse. 

Quae praeterea extant de Gallis fragmenta ad liominum mo- 
res terraeque prouentus spectant: cf. Mommsenius I p. 299. unum 
tamen, quod in rerum Gallicarum fronte conlocaui (II 3), ad res 
gestas pertinere AVagenerus perspexit. uimirum Gallorum in Ita- 
liani aduentus Liuius V 33 dicit cani causam fuisse quod Arnuv» 
Clusinus ira corruptae uxoris ah Lvcumonc , cui tutor is /'iterai 
ipse, Gallos ultorcs aduocaret. quam rem etiam Dionysius XIII 
15 exc. Ambr, persecutus de Lucumonis amore haec scripsil 
ÌQa6d-eìg (xr t g yvvatxòg) 6 veavtGxog ccpcc xcò Ocóuaxc xì)v 
òuavoCav xrjg ccvd-QorKOv diécpd-eiQEv, xccì ovxéxi XQvfidcc, 
<xXX' àvacpccvdòv ètpqxEi avxì'j ducXéy so iteci, bis igilur Catonis 
nerba ita congruere uidentur, ut ad Gallorum aduentum refe- 
renda sint. 



XL PROLEGOMENON I. 

Qua de causa Tuscorum res ad librum secumlum transtu- 
lerim supra signifìcaui. a quo constfjp aule Bormannum omues 
ideo abhoruisse uidentur, quod de Pisarum origine primo libro 
dietimi esse Seruii exemplaria testarentur. sed quoniam neque 
in Parisino libro, in quo uno Georgius Thilo Catonis uerba in- 
uenit, numerus adscriptus est neque in Danielina editione, non 
dubitaui hanc rem nouare. Bormannus autem nostrorum scrip- 
torum morem, qui antequam ad urbis primordia accedant, de 
Latinis Sabinis Tuscis quasi de quibusdam rei publicae Romanae 
elementis agere consueuerunt eundem a Catone obseruatum esse 
inique statuit. quamquam nescio an non nemini primi libri patro- 
cinium suscipere uideahtur ipsa Catonis uerba (II 14) a Seruio indi- 
cata ad Aeneidos XI 567 nam pulsus fuerat (Metabus) a gente 
Volscorum- quae etiam ipsa Etruseorum, polestate regebatur , quod 
Cato pienissime executus est. atqui Cato primo libro de Volsco- 
rum agro olim a gente Aboriginum culto dixerat, de imperio 
Tuscorum etiam Liuius primo libro 2, 5 scripsit haec quamquam 
tanta opfous Etruria erat, ut iam non terras solum sed mare 
etiam per totam Italiae longitudinem ab Alpibus ad frelum Si- 
culum fama nominis sui implesset. sed ex ordine rerum a Li- 
uio narratarum nihil redundat ad restituendam originum narra- 
tionem. Volscorum autem commemoratio primo libro facta est 
in transcursu, cum Aboriginum imperium ac fines inlustrarentur. 

Ipsa Seruii de Pisarum origine uerba Wagenerum mire tor- 
serunt. effecit ex iis, ut post Teutanes ante Tuscorum aduentum 
tertia gens Tarchone duce ea loca possederit. at non dicit Cato 
Seruianus, ante Etruseorum aduentum Tarchonem Pisas condi- 
disse, immo compertum quidem sibi non esse, qui homines ante 
Etruscos eam regionem tenuerint, inueniri tamen qui Tarchonem, 
Tuscum ni mirum, Pisas condidisse tradant Teutanis exactis. itaque 
nec seiungitur à Tuscis Tarcbon neque a quoquam seiungi potuit; 
quod autem non frater sed filius uocalur Tyrrbeni id sane unus 
Cato narrare uidetur. cf. Od. Miìllerus Etruscarum rerum I 94 
et 73. eadem fere tradunt Plinius III 5, 50, Pisae ortae a Pe- 
lope Pisisque siue a Teutanis Graeca gente, et Dionysitis I 20, 
(pxovv oi IJsXaCyol uotvfj [terà tóv 'yJflooLytvav òv EOtiv 
rj te KaLQfjTuvGjv Tiólug, "AyvXXcc ds tote xalov^iévr] , %cà 
ni(5a kccI ZlaxQQvCa ucci "AXóiov %al aliai xivìg ag ava %q6- 



DE SEPTEM LIBRIS 0R1G1NVM XLI 

vov Vito Tvqqtjvcjv à<priQé&ri(5av. at ibrtasse òperam perdi- 
dimus in explicanda re quae a Catone aliena est. nam nescio an 
melius procedat oratio si scribamus Calo qui Pisas lenuerinl aule 
aduenlum Elruscorum negai sibi compertum. sed inuenitur e q. s. 
nam in Parisino libro prò uulgato inueniri est, inuenerìt. aduer- 
sari quidem nidetur Plinius, qui cum inter libri HI auetores Ca- 
tonem censorium nominauerit, Tentanes suos e Catone trans- 
scripsisse nidetur. sed quae inter auctorum rerumque ordinem 
intercedat ratio eam nondum omni dubitationi exeniptam esse ni- 
dimus. de lucis Capenis nere saero uotis primus Niebuhrius bist. 
R. I p. 121 apte disserujt. de Propertio rege nisi quis de epo- 
nymo Vmbricae Propertiorum gentis cogitare uoluerit nibil com- 
pertum est. alterum ueris sacri exemplum apud Catonem de- 
prehendit Schweglerus I p. 242 de quo supra dictum est. item 
supra exposui de Ameria (fr. 19) et de Marsis uere sacro uotis 
(fr. 18). sed de his, nisi fallunt librarli, sidiobscure dictum est. 
Marrucinoriim enim nomen detortum a Marso traditur propterea 
quod Marsus prius quam Paelignus hostem occidit. unde sequi 
uidetur, ut Marsi cum Paelignis coniuncti uel utriusque popoli 
manus uere sacro uota communi Marrucinorum nomine eam ob 
causanti uocati sint, quod cum nouas sedes armis quaesiuerint, 
Marsi primi hostem uicerint. quod si uerum est, Cato Marrùci- 
nos 'quasi Marsicidos a caedendo hoste' dictos sane lepide opi- 
natus est. 

Luci Dianii ab Egerio Laeuio dedicati memoria m (II 21) 
Wagenerus ad bellum Latinum pertinere dixit. sed uereor ne, 
si triginta populorum antiquitates scriptor per liane opportunità- 
tem iniustrasset, rerum gestarum. ordinem pessimi dedisset. qua 
re Catonis nerba cum ceteris rerum Latinarum fragmentis so- 
ciata exbibui. aetatem dedicati luci Niebuhrius anno u. &06 
quasi estremo fine defìniri uoluit bist. R. I p. 5S7 ed. alt. quo 
anno Pometini, qui inter Latinos populos apud Catonem compa- 
re»!, ad Aunmcos defecerunt. quo tamen iure Pfundius ini - . 
It. antiquit. p. 29 sq. posueril nominis Latini nouuin capul Al l»a 
diruta cònstitutum esse Ajiciae. etiamsi Catonem ad partes uoca- 
uerit et Plinium XVI 44, 242, est in s>t/>i(r/><//m Tusculani agri 
colle qui Come appellatili' focus antiqua religione Dianùe sa- 
cratus a Lalio e. q. s. , id non perspicuo, ac dnae quidem sunl 



XLII PROLEGOMENON I. 

res quibus Cato a Dionysio dissentire uidetur, primum quod octo 
prò triginta populos nominauit, deinde quod dictatorem Latinutn 
prò duobus praetoribus. de dictatore Catoni crediderunt Nie- 
buhrius Schweglerus II p. 291 alii. sequitur alterum illud, quod 
duodecim de triginta populos non Catoni ignotos sed a Priseiano, 
quippe qui Ardeaiis nominatiuum solum spectaucrit, omissos esse 
cum alii conieeerunt tum Schweglerus statuit List. R. II p. 290. id- 
que sane eo commendatur, quod etiam Rululus, quo cognomine 
Ardeates a Latinis distingui Mommsenius perspexit , altero loco omit- 
titur. sed nisi me fallit opinio, qua etiam Schweglerum I p. 731 
fuisse pitto, non fuit Incus Dianius ab Egerio consecratus quasi 
immersi Latii noivòv sed Feroniae luco similis conuentibusque 
mercatorum destinatus, quibus praesidium honoremque a rebus 
sacris arcessi solitimi esse constat. itaque non necessarium est, 
ut omnes qui tum fuerint Latini foederis populos communiter hunc 
lucum dedicasse credamus. cuius modi lucos adposite Rudorffìus 
grom. inst. p. 262 testes esse uoluit eius instituti, ut populi in 
quorum confinio silua esset eam in communem suum usura siue 
deo siue deae dedicarent. sed ut hanc quaestionem quae est de 
octo populis a Catone nominatis non audeo hac commenta ndi 
oportunitate profligare, ita de dictatore Egerio paullo seuerius 
agendum mihi esse uideo. fuit ille genere Tusculanus; itaque 
M. Cato eodem municipio ortus dedicationem illam fortasse Tus- 
culi, ubi Egeriorum claram gentem durasse suspicari licet, le- 
gerat in lapide inscriptam. iam cum antiquum proverbium fer- 
retur 'multi mani Ariciae,' neque id Varronis aetate satis intel- 
legeretur, grammatici alii de clara Maniorum propagine cogita- 
runt alii contrario sensu uilia nescio quae Aricinis obtruderunt. 
adscribam Pesti uerba p. 145 M. , Manius Egerifus lucum] 
Nemorensis (-m.cod.) Dìanae consecrauil a quo multi et clarì 
uiri orli sunt et per mullos annos fuerunt. unde et prouerbium 
'■multi Mani Ariciae/. Sinnius Capilo longe alìler sentii, ait 
enim lurpes et deformes significar?, quia Maniae dicuntur defor- 
mes personae et Ariciae genus panni fieri quod manici appel- 
letur. Verrius Flaccus igitur acceperat lucum Dianium conse- 
cratum esse a Manio Egerio; hunc ab Egerio Laeuio Tuscu- 
lano diuersum fuisse grammaticorum nugae Prellero mythol. R. 
p. 279 sq. persuaserunt. sed siue Manii praenomen re uera 



DE SEPTEM LIBRIS ORIGINVM XLIIT 

fuerit dictatori Egerio Laeuio siue non fuerit (Latinos certe duo- 
bus nominibus contentos fuisse Lucii Mamilii exemplo cognoui- 
mus) , duos Egerios luci Dianii patronos facere temerarium est. 
fuit autem Egerius ille Tusculanus, non Aricinus, itaque pro- 
uerbium 'multi Mani Ariciae' ad eius progcniem rcuocare Ver- 
rius non potuit, nisi quod Tusculanum eum fuisse ignoraret aut 
quod Egerios Ariciam connnigrasse sciret: quo de dubitali po- 
terit. Aricinorum certe cum Tusculanis coiiiunctiouem iu rebus 
sacris maxime conspicuam optime illustrauit Klauseuius Aen. 
p. 956. ceterum prouerbii uim nemo adirne explicauit: cf. 0. 
Iahnius in Persium p. 225. 

Transeo statim ad Praeneste oppidum, quod a Coeculo 
conditum esse 'Praenestinis libris', si fides constat Solino 2 p. 9 
G. Salm., Calo credidit (II 22). sed commentarti Vergiliani de hac re 
praeter Calonem Varronis logistoricum qui inscriptus est 'Marius 
de fortuna' aliorumque libros breuiatos exhibent, ut quo quis- 
que narrando progressus sit difficili opera dispicias. etsi enim 
adpareat Varronem conditorem 'Depidium' nomine (ita enim 
scriptum est in scboliis Veronensibus ad Aen. VII 681) cogno- 
mento 'Coeculum' uocasse, Catonem nihil de 'Depidio' tradidisse, 
tamen nos fugit, qui fieri potuerit, ut uirgines petentes aquam 
in foco Coeculum inuenirent: u. Rlausenius Aen. p. 762, 763. 
crediderim Catonem breuiter narrasse Coeculum appellatimi esse, 
quod exiguos oculos baberet, eum condidisse oppidum in mon- 
tibus, idque inde quod praestaret montibus Praeneste dietimi; for- 
tasse etiam de 'collecticia pastorum manu' narrauit, simili pri- 
mis urbis Romae ciuibus. cetera tribuerim Varroni et aliis 
grammaticis, qui 'Depidiorum' siue 'Dìgitiorum.' siue 'diuorum' 
(uel ' diuinorum ' , ut est a pud mytbogr. Vat. II 184) fratrum 
memoriam cimi indigitibus Romanorum diis confuderunt. 

Catillum Arcadem Cato Tiburis conditorem fecit (fr. '2 1 
unde mons Caiilli dicìtur quem Cotellvm (licititi per corrupito- 
nem. Seruii haec sunt ad VII Aeneidos 672. facile crediderim 
Catonem buius nominis originem aperuisse. Seslius quidam a 
Solino p. 9 F nomina tus aliique Catillum Arginimi dixerunt. u. 
Klauseuius p. 935 sq. de Polite Priamida lliadis 792 sqq. uer- 
sus sunt hi 

6$ Tqcjcov OxoTtòg l^e nodcoxenjai TteTtoi&còg 



XLIIII PROLEGOMENON 1. 

tv[i{3(p èli ccxqotcctg) Ai<5vr\xao yÉQOvxog, 
òéy^evog oniióxs vavtpiv à(poQ{ir]d'et£V 'A%aioC. 
ab hoc Politorium conditimi esse libro 1 narratum uidetur Wa- 
genero, quod Anciis Marcius oppidum diruit. cf. Klausenius 
p. 1008. ego cui* buius ciuitatis originem ad II librum (fr. 26) 
transtulerim , immerse supra exposui. 

Quas próximas rettuli origines linde hauserit scriptor dili- 
gens non audeo prò coinperto dicere, ad Timaeum certe simi- 
lesque Graecorum scriptores prouocandi necessitas nulla est. 
quodsi annalibus Fabii de Arcadum atque Euandri acluentu uul- 
garis faina iam proposita erat, non mirum est quod quamuis 
modice ac parce inde Cato deprompsit qua e sibi opus essent ad 
nomina originesque explicandas. 

Vltimo inter oppidorum origines loco conlocaui qnae nerba 
extant de hostia effugia fr. 27. quae cuna Wagenerus praua 
librornm scriptum deceptus ad boues Geryonis referret, iniu- 
ria tertio libro inseruit. sed quoniam et Albam et Lauinium eo 
loco condita esse legimus ubi sus XXX porculos peperit, et uero 
Bouillas, ubi taurus 'iam consecratus', hoc est immolatus, fu- 
giens ab ara quae erat in monte Albano comprehensus est (u. 
Schweglerus I p. 321), Lauinienses boues 'in siluam' aufugien- 
tes dici patet nouae coìòniae nescio cuius àq%r\yéxag. quare sc- 
cundo libro haec inserui. 

Denique ad terrae in his regionibus prouentus pertinent quae 
extant de capris feris in Sauracti ^et Fiscello montibus (fr. 16, 
nani de 'Sauracti Fiscello' monte mire falsus est Prellerus my- 
thol. R. p. 239 adn. \) et de hordeo Tiburti (fr. 25). salem Car- 
thaginiensem libro II commemorari ita mirum uisum est, ut Wa- 
generus contra codicum fidem quinto libro tribuerit . haec uerba 
(fr. 32) ex sale qui ctpùd Cariìiaginienses fòt. nimirum nemini 
in mentem uenit de hoc sale in libro mirab. ause. e. 134 Westerm. 
haec haberi, xrjg de Ai$vr\g èv 'ixvxrj . . . yivsGd-aC cpatiiv 
alag oQvxxovg sul XQelg OQyviàg xò flcc&og, xfj otyei Xsv- 
xovg xal ov <jx£Qsovg all' opoiovg xai ylic%Qoxàx<p ylottp- 
xaì oxav àveve^óOiv zig xqv r\liov àito6xeQ£ov6&ai xal 
yivsad-ai 6[iOLOvg xà IIccqlg) Il&m. ylvcpE6&ai dì iì; ccvxàv 
léyovOL Radici xal alla Gkbvyj. haec igitur óxsvr] 'ex sale 
Carthaginiensi' facta in Italiani asportari solita esse arbitror. .ne- 



€ 

DE SEPTEM LIBR1S 0RIG1NYM xlv 

que enim nostrae coniecturae obest, quod quac de Yticensium 
sale fossili auctor de mirabilibus et Plinius XXX 1, 39, V 5, 
34, ea noster de Cartliaginiensi narrauit. mercaturae igitur Iih- 
bes exemplum; alterum idque etiam certius ad librum III ad- 
notabo. sacra Arpinatium heredem non sequi dieta et Sauinius 
olim tetigit opusc. uar. I p. 156 et super Eduardus Lubber- 
tus comment. pontifìc. p. 185. celerà libri If fragmenta ad- 
modum obscurata sunt a librai iis. quorum quod Rothius in lu- 
cem resuscitare conatus est (fr. 30), ego in teuebras reieci. de 
bis ne longus sim criticam adnotationem adiri nolo. 

Insigne tertii libri fragmentum (ij Probi industriae debetur 
Vergilii bucolicon exordium commentanti, is enim bucolici car- 
minis originem ab Oreste furente repeti tradidit, qui responsum 
tulerit deposilurum se esse furorem, si recuperata sorore Iplii- 
genia avluerelur fluuio qui septem fluminibus conf under etur. ita 
est enim in editione Egnatii, in libris Vaticano et Parisino de- 
sunt uerba qui — conf under etur. idem scribit auctor de cannine 
bucolico (scliol. Tbeocr. p. 4 Ahrens.) 'Oqéóxì] . . %Qr]6^òg è^é- 
nsGsv èv stcxcc noxa^iolg ex yuàg 7t7jyrjg QéovGiv àitolov- 
acco&cu. 6 òe TroQSv&eìg sig 'PiqyLOv xìjg "ixuXiag xo ccyog 
ànevCi^axo èv xolg Xsyo^iévoig diacpÓQOLg Tcoxa^iolg. [dia %co- 
Qag est in Paris, cod. , uulgo dicc%(DQoig). septem fluuiorum 
nomina e Varrbnis antiquitatum libris p$ita posuit Probus Lata- 
padon Micodes (Micos supra scr. Vat.) Eugiton Stracleos Polle 
Molee (om. Paris.) Argendes (Argeades Paris.), horuin nullus 
alibi commemoratili*, nisi quod Argeades latere uisum est in no- 
mine Arciade, quod est in tabula Peutingeriana inter Taurianam 
et Rhegiuin. septem flumina nouit etiam Cato, septimum dieif 
'Taurianum et Rheginum' fìnes disperare, nomen eius adposuit 
quod scribitur in codicibus Pecoli. hoc inter Varroniana nomina 
quaerendum esse Bormannus intellexit, sed quac praeterea dispu- 
tauit, ea omnia ralione criticique instrumenti intellectu destituta 
esse iterimi demonstrare omilto. ne (amen futuro Lnpeditissimae 
quaestionis arbitro iudicandi materia desit, breuiter repetapa quae 
alicuius momenti esse ad indaganda Catonia nerba uideantur. 

Libri Vaticanus et Parisinus cuna editione Egnatii in nomine 
Pecoli consentiunt, dissentiunt ab ea primo nerbo; id enim in 
Parisino Thelunti, in Vaticano Theseunti scribitur exiguo discri- 



XLVI PROLEGOMENON I. 

mine, iix Egnatiana Rhegini; quoti, etiamsi Egnatiana testis de 
perdilo codice Bobiensi tertius sit, prò conieclura esse adparet. 
ac primum quidem falsi sunt ii qui ex Thelunti siue Theseunti 
scriptura cognomen Taurianorum elicere uoluerunt a flumine quod 
propter fluii ductum. mira esse! enim figura neque in tali narra- 
tone apta, si quae simpliciter dici debebant hoc modo 'Tauriani 
Thelunti f uocantur de fluuio qui propter fluit', ea immutato or- 
dine 'Thelunti Tauriani uocantur' e. q. s. obscure et oratorie 
posita essent. immo necessarium est, ut in Thelunti lateat oppidi 
populiue nomen , in Tauriani cognomine fluminis quod propter 
fluit, aut si quid aliud in primo uocabulo latet, secundum sit 
nomen ciuitatis item a flumine detortum. quod si uerum est, 
sequitur, ut Pecoli fluuius de septem Varronianis unns non sit 
i& qui propter Taurianos fluit. iam circumspice geographorum 
de hac regione narrationes. Rheginorum fìnes, quos flumine 
Pecoli a Taurianis dirimi legimus, ab -altera parte ad Locren- 
sium agrura, ab altera ultra Scyllaeum promonturium pertinebant. 
in ora maritima oppida enumerat Strabo p. 256 sq. haec, (1) 
Medma (2) Emporium (3) MéxavQog Ttoxa^iòg %ccì v<po(){iog 
ò[icóvvtiog- (4) aitò dì xov MexavQov 7torcc[iov è'xsQog- 
(5) è%ds%£Taù ds èvxsv&av xo 2JxvXXcccov TtéxQct xèQQOVTqGi- 
t,ov6u vtprjlrj xov L6&[iòv à{icpLdv[iov uaì xaTtauvov e%ov6a bv 
'Avatylaog 6 xvQavvog^àv "Pr\yCviov èit£X£C%i6£ xolg Tvqqtj- 
voig %ccxa6K8va6ag vavaxad'^iov e. q. s. (6) Posidonium, Prj- 
yCvav Gxvktg. (7) Rhegium. alio ordine Plinius III 5, 73 enu- 
merat haec, Melaurus amnis, Tauroenium oppidum, portus 
Oreslis et Medma. oppidum Scyllaeum . Crataeis fluuius . . dein 
columna Rhegia e. q. s. Tauroenium ibi habent Riccardianus 
et Parisinus , Taurenlum codices Barbari, tertius Mela est II 4, 
8 in Bruttio sunt columna Rhegia, Rhegium, Scylla, Tauri- 
num et Meiaurum. libri enim, quantum quidem nunc iu- 
dicari potest, Taurinum liabent praeter Paris. 1 qui Taurium, 
et Paris. 2 qui Taurianum 'uidetur habuisse', quae lectio inde 
ab a. 1577 editiones occupauit. habes igitur in confinio Me- 
tauri oppidum Taurium uel Tauroenium, habes etiam in ta- 
bula Peutingeri et apud Rauennatem geogr. UH 32 Tauraniam 
supra Arciadem. quae cum ita sint Cluuerus Ital. ant. p. 1293 
Strabonis uerba (4) ita scripsit ano de xov Msxavgov ito- 



DE SEPTEM LIBRIS ORIGINVM XLVH 

ra^iov Ttoxayuho, £t£Qog KQuraàg xal rj TavQavia èoxl nó- 
Xtg. desideratur certe ibi oppidum ab aliis satis dare signi- 
ficatimi neque non a Catone, qui flumine 'Pecòli' Rheginwn et 
Taurinum dispertiri scribit siue Taurianum ut principio nar- 
rationis in libris legitur, siue Tauraniutn , nani hoc quoque li- 
brariorum errore obscuratum esse suspiceris. sed nouac iu- 
gruunt tenebrae. neque enim inler Metaurum et Crathaeiu est 
iluuius de cuius nomine quod fuerit Taurus Taurianos nominatos 
esse coniciamus. quid est autem illud Thelunti? Schneidewinus in 
censura Keiliani Probi transeunti coniecit, ita ut de uno populi no- 
mine sibi persuaserit. (cf. mus. pini. IV p. 161) Facelini Wagè- 
nerus, a flumine Faceti (Pecoli\ quem et ob uerborum structuram 
et ob septem flumina Varroniana, e quibus unum Pecùli fuit, ui- 
tuperandum esse uidimus. has dubitationes, a quibus procul 
abfuit Dom. Romanellius in topograpbia regni Neapolitani 1 p. 
66 sqq., cum septem flumina riuulos esse uoluit quibus Metaurus 
augetur, 'Taurocini' autem nomine signauit riuulum propter 
Rbegium fluentem, has gaudebo si quis feliciore acumine dilue- 
rit. ac nuper quidem homo satis adrogans, qui F literae con- 
pendio in diurnis Zarnckianis nomen suum aut scici aut ignorali 
uoluit, Bormanno superbiens obiecit, quod 'Pecoli' nomen a 
Rlenzio restitutum ignoraret. sed qui commenta tionum pbilolo- 
gicarum p. 86 inspexerit, inueniet Klenzium Parisini codicis scrip- 
turam adnotasse nec emendasse, alibi Klenzium eandcm rem 
tetigisse mibi non conpertum est. 

% De Capuae urbis nomine uariisque fortunae uicibus Seruii 
nerba in Vergilii Aen. X 145 sic scripta sunt et Capys lune no- 
men Campanae ducitur urbi] Iste quidem hoc dicit , siati Ouidius 
qui Capym de Troiants esse commemorai: ille dedit Capyi re- 
perita uocabula Troiae. . . . Coeliusque Troianum Capyn condì disse 
Capuam tradidit, eumque Aeneae fuisse sobri ti uni. adi hunc Ca- 
pyn ftlium Capeti uolunl esse Tyberini auutn ex quo /luuius 
Tyberis appellaius est, eumque Capuae condì foretti produnt. alii 
Capym Samnilem condidisse Capuam con/ir matti, sed Cu piatiti 
uidt Liuius a locis compestribus diciatti, iti quibus sita est. con- 
stai iamen cam a Tuscis condii atti de uiso / alcun is au</uri<>. qui 
Tusca lingua Capys dicitur, linde est Capita nominata. TtttCOS 
autem omnem pene Italiani subiugasse manifestimi est. alti a 



XLVIH PROLEGOMENON I. 

Tuscis quidem relenlam et (immo sed legendum est) prius Vul- 
lurnum {Alilernum editio Pelri Danielis) uocalam: Tuscos a 
Samniiibus exaclos Capuam uocasse ob hoc, quod liane quidam 
Falco condidissel , cui pollices pedum curui fuerunl, quemadmo- 
dum falcones aues habenl, quos uiros Tusci Capuas uocarunl. 
Varrò elidi propter caeli temperiem et eespitis fecunditalem cam- 
pum eundem Capuanum siue Campanum dielum quasi sinum sa- 
lulis et fruciuum. Liuii nerba quae commentator excerpsit haec 
sunt IIII 37, creali consules sunt C. Sempronius Atratinus Q. 
Fabius Vibulanus (a. 331/423). peregrina res, sed memoria digna 
tradiiur eo anno fa età , Vulturnum Etruscorum urbem, quae mine 
Capua est, ab Samniiibus captam % Capuamque ab duce eorum 
Capye uel quod propius uero est, a campestri agro appellalam. 
cepere autem prius bello fatigatis Elruscis in socielalem urbis 
agrorumque accepti, deinde feslo die grauis somno epulisque in- 
coi as ueteres noui coloni nocturna caede adorli. recepti sunt 
Samnites anno 316/439 teste Diodoro XII 37. iam uero in Ser- 
uianis uerbis Catonis sententiam uulgo putant inesse (cf. Prelle- 
rus myth. R. p. 1 t). quod si uerum sit, Velleius de ea mire 
falsus est. haec enim Seruius 'aliis' piacere scribit, Tuscos 
retinuisse oppidum, quod prius Vollurnum dicium sit, idque de 
sui àq%r\yixov. nomine Capuam adpellasse, Tuscos deinde a 
Samnitibus esse expulsos. itaque Catoni non primi sed alteri 
Capuae conditores dicendi erant Tusci. quodsi Velleius priores 
utpote clarissimae urbis non S7tcovvjiovg factos neglexit, habeo 
etiam quibus uirorum doctorum de Seruianis uerbis placitum 
confìrmem. nam cum considero Pisarum quoque regionem ante 
Tuscos alios tenuisse secundum Catonem II 13, Petiliae ciui- 
tati pridem conditae Philoctetam murum tantum fecisse (III 3), 
denique Auruncos coluisse Taurianam regionem ante Achaeos 
(III 1), non dissimile ueri esse arbitror etiam Capuae primos 
incolas Catonem a Tuscis secreuisse. accedit quod quibusdam 
auctoribus placuisse Strabo refert p. 242 Ausones e Campania 
ab Oscis pulsos, si recte uerba eius intellego. quare has quo- 
que regiones ab Auruncis olim cultas esse auctor noster dixe- 
rit. sed satis incerta sunt haec omnia. Velleius igitur, ut Ser- 
uium mittamus, apud Catonem scriptum inuenit Capuam anno 
283/471 a Tuscis siue conditam esse siue occupatam. cui te- 



DE SEPTEM LIBRIS OMf.INVM XLIX 

stimonio rursus obstare uidetur quod olympiade LXIIII Tusci 
aliique barbari ab Aristodemo Cumanorum Ly ranno in Campani;! 
superati sunt. atqni id fieri non potuisse dicet quispiam, si anno 
demum 471 Tusci Capuani condiderunt. sed ne hoc <midem 
argumentum ad euertendam Velleii fìdem utique ualet, si qui- 
dem nauibus Tuscos saepins in ea regione adpulisse Sfornisse* 
nius probabiliter statuit hist. R. I p. 114. 

Ad mercaturam spectant nerba fr. 6 (cf. adnot. 1. I 32). nani 
laserpieium Cyrenaicum medicamentis utile et condiendis cibis 
(cf. Salmasius exerc. Plin. p. 262) septimo urbis saeculo in Ita- 
liani aduebi solitimi esse Plinius auctor est libro XIX 3, 3Ssqq., 
Catonis tempore Capuam aduectum esse testantur Rudentis Plau- 
tinae uersus 629 sqq. , quibus Daemonem adfatur Tracbalio 

ieque oro el quaeso, si speras libi 
hoc anno mullum fulurum sirpe el laserpieium 
eamque euenluram exagogam Capuam saluam el sospilem. 
itaque siue Capuanos siue alios Italicos TQveprjràg reprehensos 
conicio, quod condimento ciborum pretiosissimo prò pulmentario 
uterentur. 

Fabulae rcliquiae sunt in fr. 5 , quam fabulam rum Hime- 
rensibus narrauerit Stesichorus teste Aristotele rbet. II 20, Bor- 
mannus ad Himerensium res in Siciliae periegesi tractalas perii* 
nere putauit. sed mibi Cato hacr de Italis populis seruiluteni 
una ctim auxilio a populo Romano nactis ad exemplar Menenii 
Agrippae praecepisse uisus est. 

Praeterea L. Lerschius de gramm. pbilos. ant. Ili p. I39sq. 
plenius obseruare poterat scriptorem originimi \ arroniamun illud 
'nude nomina inposita essent rebus' studiose esse amplcxnin. 
exempla enim nominimi explicatorum haec snnl Sabini a Saio 
nominali (I 6), Marnici ni . . a Marsis deiorsum nomea II IV 
Grauiscae cliclae quod grauem aerem sustinent (Il 2<r , Prae- 
nesle quod monlibus praeslel (li 23), Catillus tnons a Cuii'l<> .//- 
eade (II 24), PolUorium a l'olile II 2fi Taurìani a iluuio qw 
propler fluii (HI 1). 

De quarto et quinto originimi libris Nepos in quarto au- 
leta, ait. bellum Poemcum est primum ì in quinto secundum, ;ii- 
pii e quarto libro sommo codicilli) consensi! proferuutur Catonis 
nerba de initio serundi belli (fr. IO) el de Maliarbalc posi Can- 

CATONIS QYAE EXSTANT KTC. D 



L PROLEGOMENON f. 

nense proelium Romam profecturo (11), libro quinto, ut minus 
certa taceam, oratio prò Rhodiensibus inclusa fuit. Bormannus 
igitur Cannensis proelii memoria e quarto libro audacter espulsa 
miram orationum utroque libro inclusami!) causam excogitauit, 
scilicet quinto sextoque libris Macedoniam Graeciamque descriptam 
esse, Hispariias septimo; illi Rhodicnsium defensionem, buie Gal- 
bae de Lusitanis accusationem ad illuslrandas utriusque prouin- 
ciae res insertas esse statuit. ani inuento neque patrocinatus est 
nisi etlmographicis suis rationibus nec potuit patrocinari. nam 
cum extremis fere uitae mensibus, anno certe ultimo, Cato ora- 
tionem contra Galbam septimo libro incluserit, creda t oportet 
Bormannus hoc ipso anno Catonem intellexisse aequabililatem 
quandam consilii commode aduniti, si altera oratio quinto libro 
insereretur. nisi tamen eodem eum tempore quinto et septimo 
libris conponendis incubuisse staluendum sit. sed eiusmodi ar- 
gumentorum artifìcia qui mecum inprobauerit, transeat oportel 
in Wageneri partem, borum librorum fìnes a Nepote parum ac- 
curate defìnitos esse censentis. 

Certum est quarto libro de primo bello Punico deque Poe- 
norum moribus et institutis actum esse, cum enim dubitai i non 
possit quin de mercennariis Poenorum militibus uerbis fr. 3 
disputatimi sit, Festo duce (fr. 2) mapalia Poenica in quarto libro 
maluimus collocare quam in primo cum Seruii codice Parisino, 
nam abest numerus a Cassellano. 'mapalia' dixi eodem Feste 
auctore: nam 'magalia' Seruius habet. notum est grammaticos 
in utriusque aiocabuli differentia exquirenda a Vergilianis uersi- 
bus et Iugurtha Sallustiano 18, 8 solere profìcisci. atque Ver- 
gilius quidem Aeneidos I 421 de Aenea Carthaginem intrante ait 

miratur molem Aenea s magali a quondam 
idem georgicon III 339 : 

quid libi paslores Libyac, quid pascua uersu 
prosequar el raris habilala mapalia teclis? 
qua in re Vergili! doctrinam deprebendimus. Magalia enim siue 
Magaria siue Megara urbis Punicae regionem uocatam esse con- 
stat (cf. Mouersius rerum Punic. II 2 p. 140)*). idem 'mapa- 

*) lNon iniienio a uiris doctis adnotalum Augnstiiii aelate regionom Carthaginis 
eam in qua S. Cypriani basilica erat 'mappalia' diclam esso (ari poliiis ' ifiagalìa ' ?} : 
ii. Auguslini scrmnnom 61, 11 ibique inlerprelcs t. V p. 422 ed. Migue. 



DE SEPTEM LIBRIS ORIGINVM LI 

Ha' Numidarum tuguria dici sciebat 'ineuruis' Illa 'laleribus tecta', 
ut ait Sallustius, 'coortcs rotundas,' ut ait Caio, quare dubitali 
non potest quin 'mapalia' Catoni recte tribuantur. sed perse- 
quar grammaticorum do utroque uocabulo praecepta. itaque 
glossaria quibus Charisius usus est I p. 21 P. (p. 34 Koil.) baec 
babent, magalia KaXvftai 'AcpQÙv , mapalia xccXvpcu àyQÓv, si- 
milia extani apud Pbilargyrium in Verg. Georg. Ili 340, Pom- 
peium in artem Don. p. 420 Lind., Placidiuu p. 566 Maii, gram- 
maticum Ecksteinii aneed. Paris, p. 27, 5, in glossariis Labbea- 
nis, denique, qui Sallustii uerbis abutitur, apud Isidonnn orig. 
XV J2, 4. quare quod is qui ad Aeneidos IIII 259 haec ad- 
scripsit magalia Afrorum casas et mapalia idem significarti , sed 
magalia ma producil mapalia nero corripil grammaticorum adsen- 
sum non tulit, merito non tulisse uidetur. quanquam ulruin Ro- 
mano demum ore quod unum erat uocabnlum Punicum diuer- 
sorum et formam et notionem adsumpserit necne id alionun est 
quaerere. et'. Gesenius monum. Phoen. p. 392 Corsseims de 
pronunt. et accenl. 1. Lat. I p. 54. de mapalibns scirpea ma- 
teria tectis planstrisque impositis iam Herodotus IIII 190 tradidil 
bis uerbis oiKr^iaTa ài (rote; voiiàot) 6u{i7trjxTC( e% av&tQL- 

KCJV £V£Q[18VG)V TCSqI 6y0lV0V§ S6~Tl, UCCI XCCVta 7C8QL(pOQì]rà\ 

cf. quae Athenaeus ex Hellanico (siue Hieronymo , si recto Mùl- 
lerus statuii fragni, hist. Gr. I p. XXXI) rettulit fr. 93 M, Plin. 
nat. b. V 3, 22. XVI 37, 178. sed Cato talia accipere poterai 
cum anno ir. e. 550 Publium Africanum quaestor in Africani se- 
cutus est. de genere rei publicae Cartbaginicnsiiun extat fragni. 6. 
ad talionem Poenis usilatam fr. 5 a Wagenero relatum est, cui 
Bollmisins p. 33 sententiam ex parte praeiuorat, ad logos XII 
labnlarum plerique iure consultorum pertinere uoluerunt, ueluti 
Pucbta Instit. Il p. 51 sq. (od. a. 1851). at propter ìnonibnun 
quidem ruptuni talionem, propter os nero fractum ani conlisum 
nummariam poenam lege XII tabuiarum statutam fuisse Gaius 
soribit 111 223. quod cum animaduerterel Momrasenius com- 
ment. soc. Saxon. noi. Il p. 25S, slalnil Catonis nerba oss<« de 
lalionis*iure XII labulis antiquiore. sed propter tempus praesens 
quod est in ulcìscìiur uocabulo quartique libri res Wagenero as- 
sentiendum e.st. (W aliis, quae ad Punicas res IIII libro oarra- 
las pertinere uisa suni nido quae ad orationem c de bolli» Cartha 

D* 



LII PROLEGOMENON I. 

giniensi' adnotaui. denique commemorandus est error eorum 
qui 'Poenorum historiam' Catoni tribuerunt Pesti testimonio usi 
p. 154 M. 

1 merilauere saepe merue- 

enorum IIII Suf 

nis cohortés omnia 

4 auerunt. (| e. q. s. 

cf. Paulus p. 152, merilauere Caio ail prò meruere. in se- 
cundo uersu Vrsinus Poenorum IIII Suffeles scripsit, unde Al- 
bertus Lion p. 48, Krausius fr. hjst. p. 97, 113 atque Rothius 
fr. 80 p. 280 sq. aut 'Poenorum libros' aut 'Poenorum histo- 
riam' quarto originum libro inclusam grammatico inputarunt, 
conparatis Seruii uerbis ad Aen. I 343, 738. ubi quae in 'Poe- 
norum' uel 'Punica historia' lecta esse dicuntur, ea falso ad 
Catonem rettulerunt. scilicet ncque Cato 'Punicam historiam' 
conscripsit, neque Festus solet scriptoris uerba adferre per quas- 
dam quasi ambages, quales essent in his uerbis in historia Poe 
norum [Originum] IIII. sed etiam Odofredus Mùllerus falsus 
est cum dixit prò duobus Sufletibus quattuor a Catone uideri 
commemorari qui fuerint coloniae alieni praeposìti. mihi certe 
de quaternario numero nihil compertum est. neque Mouersius re- 
rum Pun. Il 1 p. 534 ulto testimonio adintus quattuor iudices de 
centum uirum conlegio lectos sibi fìnxit. ego ex his angustiis exiri 
posse arbitror, si secundum uersum ad hunc modum restituamus 
[Cato Originum] IIII: [Pojenorum Suf[etes]. idque eo minus 
prò uero habere dubito, quod nec suffragia nec suffecli ne- 
que aliud eius modi uocabulum facile in sententiam intrat eam 
quae postremis uerbis significatur [om]nis cohortés, omnis [qui 
stipendia merit] auerunt. sed malui haec incertorum librorum re- 
liquiis (32) inserere, quoniam quae codicis lacuna hausta essent 
certo restitui non posse uidebantur. 

De rerum gestarum populi Romani his libris narratarum 
ordine et ratione qui recte radicare uelit periochae Cornelia- 
nae uerba studiose perpendat; nimirum bipertita ea est, ita ut 
post descriptos tres libros priores oratio subsistat, dinri titilli 
origo e secundo et tertio libro explicetur, deinde nouo quasi 
momento ad quartum quintumque librum procedat, de quibus 
atque haec inquit omnia capitulati?n sunt dieta, reliquaque bella 



DE SEPTEM L1BRIS ORIGLWM lui 

pari modo persecutus est usque ad praeturam Sentii Galbae, qui 
diripuit Lusitanos. alque horum bellorum duces non nominami 
sed sine nominibus res notanti, itaque et Punica bella et reliquia 
ad suam usque aetatem capifulatim persecutus est. quocl quid sit, 
ex altero ilio, quod sine nominibus res notami siue, ut est apud 
Plinium (fr. 9), ' imperatorum nomina annalibus detraxit' lueulcn- 
ter cognoscitur. cane enini ne Nipperdeii, uiri doctissimi, iu- 
diciocapiaris, qui initio cuiusque anni magistratuum nomina po- 
sita neque ampfius praeterea commemorata, Punicorum autem 
bellorum bistoriam ab hoc artifìcio alienam fuisse in Nepotis 
nerba adnotauit. cui opinioni obstat quod neque per annorum 
seriem delapsas esse origines satis superque reliquiae docent, 
neque facile est intellectu, cur Punica bella ab reliquis, quae 'pari 
modo' ille persecutus est, segregentur. denique in Punicis bel- 
lis nomina omissa esse ostendit Mabarbalis cum Hannibale conlo- 
quiuin (fr. 11). nec Q. Caedicii nomen, quod Gellius nominauit 
(fr. 7), in ipsis Catonis uerbis scriptum extat. erat autem, ut 
statini de utraque re absoluam, baec narratio inter celeberrinias; 
sed Q. Caedicium alii, plurimi Calpurnium Flammam tribunum 
uocitatum scripserunt teste Frontino strat. 15, 15. itaque pu- 
taueriin scriptorum de nomine tribuni dissensum inde ortum esse 
quod cum antiquissimus fateti memorabilis auctor nomen tacuissel, 
annalium scriptores alii aliud nomen addiderunt. Leonidae autem 
facinus cum Caedicio conparatum est etiam a Floro I 18 p. 30 
ed. Iabn. bis uerbis, ac si pulcherrimo exilu Thermopylarum et 
Leonidae famam a daequaitil, hoc inlustrioi^ nosfer, quod expedi- 
iioni tanlae super fuit , licei nihil inscripserit sanguine, acta res 
est anno u. 496/258 ductu auspiciisque M. Atilii Calatisi circa 
saltum Camarinensem : cf. Frcinsbemius Liuii suppl. XVII 23sqq. 
alterimi est conloquiuni quod dixi Ilannibalis et Mabarbalis (fr. I li. 
sed fraudi fuit Bormanno, quod a uulgari fama quae est apud 
Liuium XXII 51 responsum Mabarbalis Calonianum sero est, iam 
resciuere alicpuilcnus discedit. scilicet duni Ausouii Popmae co- 
natum, et si qui alii sano praediti iudicio pariiculas Gellianas 
coniunxcrunt, uebementer inpugnat, lepidam sane quaestionem 
(juasi a pueris solucndain proposuit liane, qui Meri potuerit ul 
intra unius dici spatium Romae resciscerenl quae in ciislris Can- 
nensibus agerentur. (piasi nero hoc potius agerel (lidi memo* 



Lini PROLEGOMENON I. 

rabilis auctor, ut quo primum tempore Cannis Romani perite- 
niri posset accurate indicaret, quam ut Romani capi non posse 
ne unius quidem dici mora post Cannensem eluderli data tain- 
quam praeclarum uirtutis Romanae praeconium ederet. consi- 
lium igitur narrationis si spcctes, Catoniani Maharbalis non est 
dissimilis Liuianus, cum uincere inquit scis Hannibal , uicloria ufi 
nescis. bis narrationis frustulis iisque, quae in tribus libris prio- 
ribus de scriptoris Consilio obscruauimus, satis demonstratum est 
neque de nominibus ducum omissis dubitari posse et capitulatim 
dicendi consiiium cerni maxime in dictis factisque meniorabili- 
bus, quibus hominum et ingenia ali et inflammari aniinos posse 
contemptor Graecarum elegantiarum sibi persuaserat. 

De foedere (fr. 10) a Carthaginiensibus sexiens rupto bre- 
uiter Mommsenius dixit chronolog. Rom. p. 322 adn. 8 ed. 
alt. consentaneum est Catonem demonstrasse mala fide eos 
aduersus Romanos et semper egisse et acturos, dum arniis pol- 
lerent. 

Abiecta adirne iacuerunt paucula quaedam nerba (fr. 1 2) 
de duobus exulibus. eandem rem, nisi fallor, Vano narrauit li- 
bris bumanarum antiquitatum teste Donato in Eunuchi Teren- 
tianae li 2 , 25 cupedinarii] Varrò humanarum rerum Nume- 
rius Equìtius Cuppes , inquii, et M 1 Macellus singulari latroci- 
nio inulta loca habuerunl infesta, his in exilium actis 
publicala sunt bona et aedes ubi habilabant dirulae. 
ex ea pecunia scalae aedis Deum Penalium aedifteatae sunt. 
ubi habilabant factus locus, ubi uenirenl ea quae uescendi causa 
in urbem erani adlata. itaque ab altero macellum ab altero 
forum cupedinis est adpellatum. eadem per litteras digesta sunt 
apud Festum epit. p. 48 et 125 M. , ubi adiecta est temporis nota- 
tio , quo damnato (Macello) censores Aemilius et Fuluius statue- 
runt, ut in domo eius obsonia uenderentur, hoc est anno 575/179. 
'singolare' fuit sane latrocinium equitum Romanorum qui in 
urbe aedes sat commodas haberent. quod qualecunque fuerit, 
solimi uerterunt, condemnati sunt 'lege publica', bonisque eius 
publicatis execratio superaddita, fortasse ut ne cui in posterum 
in eo loco ubi babitassent domum extruere liceret. nomina equi- 
tum a Varrone addita esse uidentur. 'publicata bona' sane Wa- 
generi coniecturam confirmare non nemo putauerit; ego Momm- 



DE SEPTEM L1BRÌS 01UGLNYM LV 

seniura secutus suni propterea quod Ciceronis nerba de domo 8, 
20 tua nero quae tanta impudentia est . . . qui cum lega ne- 
faria Plolemaeum regem Cyprì . . causa incognita publicasses 
e. q. s. ea quanquam Wolfii suspicionem iniuria excitarunt, 
lamen tam shigularì incensi animi impela dieta sunt, ut hòc e\em- 
plo in sedata historici narratione eandein homines publicandi for- 
mulam admittere noluerim. 

Libro quinto praeter orationem prò Rhodiensibns habi- 
tam (fr. 1 — 7), de qua infra dicam, Catonis res gestas exposi- 
las esse documento snnt fragmenta 10 et 13. nude Wagenerns 
'admiranda' Hispaniarum, quibus quae de argentifodinis , de 
monte ex sale mero, de uento Cercio extant apud Gellium tri- 
buo, quinto libro tractata esse suspicatus est. me tamen Hibe- 
rus fluuius seplimo lil)ro ob piscium feracitatem laudatus per- 
pnlit, ut ibidem illa quibus libri numerus non adscriptus est olim 
posila esse conicerem. itaque praeter orationem prò Rhodiensi- 
bns relicna sunt fragmenta 8 et 9 , quibus de quintae originis 
temporibus iudicatnri aliquatenus certe adiuuamur. alque octauo 
quidem memoria anni, quo oratio illa liabita est, qui est annus 
586/168, redintegratur. eo enim Illyriis in tres partes distributis 
libertas ea formula concessa est quam Liuius XLV 27 adeurate 
descripsit. sed de ipsis Catonis uerbis, quae sunt urbes insulas- 
que omnis prò agro Illyrio esse, a >Yagenero et Bormauno et 
diuerse nec feliciter cerlatum est. ilìe enim urbes insulasque a 
Romanis occupatas, agrum uero Illyriis relicliim esse interpre- 
tatur; quae res etiamsi formula foederis confìrmaretur rat ne 
adm itti tur quidem), in uerbis Catonis nix incsse crediderim. alter 
Gellio ipso teste facto insulas (Pharum et Hyllida dicit) quasi 
praesidia quaedam prò agro sita esse uerbis Catonis intulit. Di- 
minuii et urbes praeter insulas noininari ille neglexil, quibus 
adiectis sententia talis qualem proposuit piane euertitur, et Cel- 
lium frustra adpellauit. qui cum prò praepositiouem uarie ab 
antiquis scriptoribus usurpari obseruaret, dìuersorum exemploruin 
paria, quorum 'aliler' alterimi, alterimi 'aliter' dietimi esset, 
conposuil, quorum exemplorum estrema Catonis haec sunt. ali- 
ter M. Catoncm in originimi . IIII proci inni factum depugna- 
lìiniqnc prò castris et ilem in quinto urbes e. q. s. in qui- 
bus nerba Cellii et itcni Bormannus quidem ita in teli exit, (piasi 



LVI PROLEGOMENON I. 

duo eiusdem generis exempla exhiberenlur; mibi tanien et aequa- 
bilitati exemplorum et sermoni Latino consultimi uidetur, si einii 
qui saepe ' aliter aliter' praepositionem dici adnotarit postremo 
et item uerbis eandem diuersitatem breuius nec prò eo quod 
est et item aliter obscurius significasse statuamus. quod si recte 
iudicatnm est, Gellii testimonium in contrariam partem conuer- 
tendum est. quare Catonem, cimi de formula Illyrici foederis 
loqueretur, urbes insulasque omnes agri nomine conprehendi poto 
exposuisse. 

Naronis fluuii Catonem meminisse, cum Q. Fuluii Centumali 
res in Illyria anno 525/229 gestas persequeretur, Bormannus 
frustra contendit. nam qui tempora quinti libri considerauerit 
non dubitabit quin primum illud Illyricum bellum quarto libro 
describi oportuerit. itaqite qnae memoraui Catonis uerba ad II- 
lyriae terrae descriptionem tum maxime factam, cum alterimi 
bellum Illyricum anno 586/168 gestum traderetur, pertinere qninis 
intelleget. 

Orationem prò Rhodiensibus eodem anno babitam auctor 
originimi quinto libro inclusit. non adscribam integra Polybii 
XXX 4sq. aut Liuii XLV 20—25 de causa Rhodiensi uerba (cf. 
Mommsenius hist. Rom. I p. 751 sq.), cum praesertim Gellius sa- 
tis luculenter eam rem persecutus sit. cuius uerba orationis 
reliquiis subieci. neque enim Wagenero adsentior prope certuni 
esse elicenti, Gellium ilia ex ipsa Catonis oratione petiuisse. quid 
enim? Catonem putabis in senatu quae modo facta essent ex- 
posuisse, uelut partem senatorum bellum illis faeiendum censuisse 9 
(immo M\ Iuuentiuin Thalnam praetorem rogationem promul- 
gasse ut Rhodiis bellum indiceretur , Liuius e. 21 tradidit). deinde 
quod de ad limando rege Perse publica decreta non esse facta 
Gellius dicit, de ea re ipsa Catonis uerba extant fr. 2, alque Bho- 
dienses tamen Persen publice numquam adiuuere. 

Quodsi quae Gellius Catonis fragmentis de suo interposuit 
accurate consideraueris, inuenies nullum inesse orationis Catoni- 
anae nisi quam ipse scripto mandauit uestigium. nam praeco- 
nium illud sane luculentum quod extremo capitolo legitur ipsis 
quas tenemus reliquiis satis apte et confirmari et nero intellegi 
potest. pr aeterea, inquit, animaduerlere est in tota ista Cato- 
nis oratione omnia disciplinarum rheloricarum arma atque sub- 



DE SEPTEM LIBRIS 0WG1NVM LVH 

sidia mota esse; sed non proinde ut in decursibus ludìcris ani 
simulacrìs proeliorum uoluptariis fieri uidemus , non inquam di- 
simele nimis atque compie alque modulale res a eia e si. sed quasi 
in ancipili certamine, cum sparsa acies esl, mullis locis Marie 
vario pugnatur : sic in isla limi caussa Calo cvm superbia Ma 
Bliodiensium famosissima multorum odio alqne inuidia flagrare!, 
omnibus promisce tuendi alque prohibendì modis usus esl ci nunc 
ut oplime merilos ^commendai ì rame lamquam innocentes purgai, 
ne bona diuiliaeque eorum expelanlur , obiurgal, nunc eliam quasi 
sii erralum deprecalur , nunc ut necessarios rei public ae ostentai, 
nunc clementiae, nunc mansueìudinis maiorum, nunc ulilitatis 
publicae commonefacil. eaque omnia dislinclius numerosiusque 
a e complius forlassean dici potuerimt } fortius atque uiuidius non 
potuisse dici uidentur. denique Bolli uisius 3Jeyerus AYagenerns 
ex Appiani Punicorum e. 65 nerba qnaedam orationis rcliquiis 
adscripsermit, quae tamquam e mente Catonis confida e frag- 
mentorum numero eximenda esse censni: sero intellexi pro- 
oemii sententiam breniter ea referre. Scipionem enim Appianus 
dicit satis habnisse principatnm Cartbaginiensibus extorsisse stai 
yàg o'ù ietti róde vo[il£,ov6lv , cevròv èg Pa(-itttav GacpQOvi- 
6uòv xtttttXiTtelv , iva priTtoxs è^v^QiOsittv èv ^isysd'SL tv%Yig 
Titti <x[i£Qiiivitt. y.cà róde ovreo cpQovrjocci zòv UxiTtiavcc ov 
■jioXv vózsqov èì*£L7t£ rolg ( Pcd{ica'oLg Kccrcov , b7Ci7tXr\z'zov tccc- 
QCj^v^i^svoLg Tiara 'Pódov. qnodsi nerba fragmenti primi se- 
cundiqne baec sed enim id metuere, si nemo essel homo quem 
uereremur , quidquid tuberei faceremus, ne sub solo imperio iìo- 
slro in seruilute nostra essenl cnm Appianeis comparaneris, non 
dnbitabis statuere; qnin is qnem Appianus secutus est orationis 
Catonianae integritatem inlato Scipionis nomine paullo audacius 
def'ormauerit, si quidem ipsa sententia utrobique prorsus ea- 
dem est. 

Libri sex ti paueula qnaedam nerba iinus Collins sorua- 
nit. ea ad orationem in senati! de Cameade dielam Wagenerus 
conieeit pertinere, res sane incerta, cf. dict. mero. 43* 

Libri septimi principio orationis contra Sci-, (.albani do 
Lusitanis reliquias eonloeani. ac Ciceronis quidem Quinliliani 
Frontonis testimonia, quae mimerò ,*> conprehendi, satis demon- 
strant de absoluto Calba Calonein in oralione nerba ferisse* 



LVIII HIOLEUOMENON J. 

linde adparet non eam orationem quae in ipso accusationis rcr- 
tamine ad populum dieta est in origine septima expositain esse, 
sed alterain quandani, qnam siue ha])iicrit ille siue seripserit re 
peracta. de causa ipsa periochae Limi XLVIIII nerba haec sunt, 
cum L. Scribonius tr. pi. rogationem promulgasse! , ut Lusitani, 
qui in /idem populo Romano dediti ab Ber. Galba in Gal- 
liam uenissenl, in liberta lem restiluerentvr , M. Calo acerrime 
suasii. extat ovatto et in annalibus ipsius inclusa. Q. Fuluius 
Nobilior ei saepe ab eo in sena tu lacerata s respondil prò Galba. 
ipse quoque Galba, cum se damnati iriderei, complexus duos 
fìlios praetextatos et Su/pici Galli filium, cuius tutor crai, ita mi- 
serabiliier -pro se locutus est, ut rogalio antiquaretur. cf. Val. 
Max. Vili 7, 1. quae causa cum liti quain Scipioni de pecunia 
ablala reslituendaque tribuni pi. intenderunt fere gemina sii, non 
uideo, cur Reinius iur. crini. Rom. p. 645 Libonis rogationem 
pio insta accusatane liabendam esse negauerit. sed Valerins 
Maximus Vili 1,2, cum in eiusdem rei narratione a Limo pe- 
tita scripsit cum . . . M. Gaio ultimae seneclutis oratione sua, 
quam in origines retlidil , subscriberel e. q. s. , subscriptorein ex 
posterioris aetatis more Catonein liberius uocauit, si recte Geibius 
iudicauit de publicis Rom. causis p. 134. ceterum et liane ora- 
tionem et quam de Rbodiensibus dixit auctor quidem originibus 
uidetur inseruisse, posteri (id quod in quaest. Caton. p. 17 sq. 
monui) seorsmu edidisse ex originibus excerptas, quo fato Sal- 
lustianaruin historiarum orationes seruatas esse constat. atque 
Sulpicianam quidem orationem Gcllius in excerptarum ex origi- 
nibus orationum codice legisse testari uidetur, cum ilicit XIII 
25 (24), 15 Caio ex originum septimo in oratione quam contra 
Ser. Galbam dixit, similiterque excerptorum e Cbarisii arte au- 
ctor p. 549 Reil. Salluslius in II T cum egens alienae opis plura 
mala expectarem, in oratione Collae. 

De lluuio Ebbero (ir. 4) et argentifodinis Hispanis (fr. 5) 
supra dietimi est. uerba fr. 6 Rotliius libro septimo certissima 
coniectura tribuit Strabonis uerbis 111 p. 1 65 bisce usus , olov 
tÒ nccQa tolg Kavxà^QOig tovg avdgag òidóvai ralg yvvaiQ 

7lQOtXCC. 

Sed praeterea quo modo res a se gestas senex libro ultimo 
persecutus sit, de ea re coniectuiis quaerere in summa testimo- 



DE SEPTEM LIBRIS ORIGINVM LIX 

niorum inopia inutile est. ac me quidein ea quae Festus se* 
ptimo libro deprompsit (fr. 7 et 8) mouerunt ut Catonern prae- 
ter res gestas inorimi a prisca simplicita te cleclinatorum censimi 
egisse arbitrarer; quare adscripsi eiusdem argumenti nerba 9 — 
13, quorum quod est numero 12, inlustre de carmini busi con- 
uiualibus testimonium, cum ex originibus fluxisse diserte tradi- 
timi sit, quo libro potius adscribendum fuerit, equid em non ui- 
deo. mirifice enim de operis Catoniani ratione et indole falsus 
estRotliius, cum Catonern , Niebubrii consilium , si dis placet, prae- 
sagientem, testimonium illud in ipso prooemio tamquam aliquod 
critica e artis instrumentum proposuisse coniecit. de mulieruni 
more crines cinere rutilandi (fr. 9) Beckerus dixit Galli uol. Ili 
p. 150. Plutarcbi de antiquorum avev %ixóvog ambiendi insti- 
tuto (fr. 11) bariolationes adscribere nibil attinebat: uide eundem 
Beckerum antiqu. Rom. Il 2 p. 40 Galli III p. 108. de cae- 
ruleo lugubris uestis colore solùm esse testem Catonern idem ad- 
fìrmauit Galli III p. 284. 

In fine buius commentarli oratio ad Cornelii Nepotis narra- 
tionem redit. is enim de posterioribus originimi libris in iisdem 
inquit exposuil quae in Italia Hispaniisque aut fìerent aiti ui- 
derenlur admiranda. in quibm multa industria et diligenlia 
comparet, nulla doclrina. nimiruin Nepotis iudicium ad aestima- 
tionem immersi operis instituendam properat; qua re 'eosdem' 
illos libros esse uniuersos originimi libros satis in aperto est. 
quod qui non intellegit is sane non potest non mirari, cur in li- 
bris quinto sexto septimo admiranda Italiae fuerint, quae secundo 
et tertio libris perscripta esse unusquisque et coniciat et rerum 
documeotis conlìrmari uideat. porro quid quaeso statuamus de 
industria et diligcntia in ultimis tantum libris laudala? nani si 
in iisdem uerba de bis intellexeris, quo iure quae secuulur in 
quibus ad uniuersos rettuleris? uiderit qui eiusmodi iuterpro- 
tandi licentiac indulsit Bormaniuis. nobis satis conpeilum est 
Italiae Jlispaniacque admiranda libris 11, III, \" 1 1 exposita csm'. 
sunt autem admiranda, ut monui anual. pbilol. LXXfX p. 432 sq., 
invìi miracula, uerum montes lluuii bcstiac , denique quaeounque 
in terrarum bominuuKpH 1 prouentu singularia ac ìnrinorabilia ui- 
debantur esse, uclul cum ' admirànduot 1 Varrò rerum rust. Il 
3 esse dicit illud quod Arclulaus cipras non naribus sed ami- 



LX PKOLEGOMENON I. 

bus spiritum ducere scripsit, item 'rem admirandam ' idem ib. e. 
4 suem Hispauam adeo pinguem uocauit in cuius carne exesa 
sorex nidum faceret. ac de talibus rebus idem Fundanio 'ad- 
miranda' scripsit librum logistoricum, de quo Ritschelius de Varr. 
logist. p. V et VII. sed et uocabulum et consilium a Graecis 
7tsQirjyì]68CJV scriptoribus Romani didicisse uidentur. quorum 
qui post Alexandrum scripserunt, Tbeopoinpus i phorus Nympho- 
dorus Timaeus (de quibus Ebertus Sicularum dissert. I p. 1 68 sq. 
et Westerinannus in praef. paradoxograpborum p. IX sq. diligenter 
exposuerunt) , &av[icc6Lcc earum terrarum quas aut ipsi uidissent 
aut quarum fama ad sese perueuisset, studiose commenti sunl. 
ac Timaei quidem quantum fuerit rov xtQarcóÒovg studium in 
primis ex libro d-av^ia6icov dxov6^idtcov Aristotelis nomine falso 
inscriptorum discimus. quare procliuis quidem, neque uero certa 
suspicio oboriatur, Catonem ex Timaei similiumque scriptorum le- 
clione 'admirandorum' eupiditatem cepisse. pertinent autem ad 
genus admirandorum fra gin onta libri lì 10, 11, 12, 16, 25, 
30(?), 32 P), UH 2(T); V 9, 15, 16, 17, VII 4, 5, 6. denique 
quid sit quod diligcntiam atque industriam Catoni Nepos tribue- 
rit, doctrinam negauerit, bac ipsa reliquiarum enarratione vii- 
deor mibi subinde ostendisse. nimirum Graecorum libros efiam 
si legerit, qua de re dubitari certe posse uidimus, continue ta- 
men laudare aut etiam ad partes uocare noluit. 

Quo legentium plausu origines exceptae fuerint, diffìcile est 
dictu. sed uideor mibi intellegere rerum scriptores etiamsi quae- 
dam ad uerbum ex originibus transtulerint, consilium tamen au- 
ctoris laudabile illud nequaquam esse imilatos. ac uerba quidem 
originimi iam Cassius Hemina sua fecit teste Prisciano X p. 537 
Hertz., postea Coelius Antipater teste GellioX24. denique Sallustio 
id tamquam furtum obiectum esse a Lenaeo et Pollione ex Sue- 
tonio de gramm. 15 notum est. qua de re etiam uersus extant 
ignoti auctoris a Quintiliano Vili 3, 29 seruati, 

et uerba antiqui multum furate Catoni s 
Crispe , Iugurthinae condilor historiae. 
consilium igitur Catonis, quod in populorum moribus terrarumque 
situ et prouentibus describendis maxime cerni uidimus, et Dio- 
nysio et Liuio obfuit quin plura de originibus suis annalibus in- 
sererent. quare post grammaticorum studia Verrii Flacci Probi 



DE SEPTEM LIBRIS ORIGINVM LXI 

Frontonis aetate Catoni adsidue inpensà nix quisquam origines 
legisse uidetur. nani Macrobios Nonins Priscianus al) exemplis 
priorum diligentia conlectis pendent, loannes Lydus et auctor de 
origine gentis Romanae quo numero habendi sint snis locis in- 
dicaui. 



IL 

DE ORATIONTBVS. 

Corneiius Nepos, quem satis idonenm de originibus a sene 
Catone eonpositis teslem cognouimus, uereor ne de orationibus 
non satis accurate haece scripserit, oraiiones (Cato) ab adulescen- 
tia conferii, etiamsi enim M. Perpernae serraonibus, quibus usus 
est Nepos, traditimi sit Catonem L. Valerli Flacci hortatu statini 
Romani demigrasse in foroque esse coepisse, eamque rem Plutar- 
chus more suo prolixius atque ornatins ita persecutus sit Cato- 
nis uitae 1 , ròv de lóyov cjotisq òsvtsqov (Sàlice ucci tóv xcc- 
làv ov [lóvov tóv àvaynaiov OQyavov ccvóql [ir] xaitEivòg 
Plcj6o^l8v<p [irjd' ccTtQuxTag è^rjQrvero xccl TtaQtGxevcc&v èv rcctg 

7C8Q10LKL6L XCÓ^lttig Titti 7toli%VLOig STCttÓZOTS OVVÓiXÓV XOÌg dt- 

oipivoig, tiqóxov [ihv ttycoviGTfjg eìvccl doxàv TtQod-v^iog, sita 
xccl qtJtcoq ixttvóg, Drumanno tamen obtemperare nolim uita- 
rum Rom. V p. 100 sermenti, per liiemes Catonem orationibus 
scribendis operam dedisse, militiam factitasse per aestates. iinmo 
quanlumuis eius per annos 537, 540, 545, 547, 550, quibus 
grauissimis certaminibus interfuit, causas agendi studium fnerit, 
scribendi consilium prouectiori demum aetate ei natum esse Ci- 
ceroni crediderim, ne dicam ipsi Catoni apud Ciceronem de se- 
nect. 11, 38 anno 604 haece dicenti, cansarum inlustrmm quan- 
dunque defendi nunc cwn maxime confido oraiiones. a quibus 
Valerii Maximi uerba quamuis ol)scure pronimtiata non multimi 
abborrere uidentur, quae sunt Vili 7, 1 Calo Graecis litteris erti- 



DE ORATIONIBVS. LXIII 

diri concupii ti l , quam sero, iride cognoscimvs quod etiam Lali- 
nas paene iam senex didici/, quare nec, si quas iuuenis ora- 
tiones Imbuisse dicitur, eas scriptas editasque esse omiies cre- 
dendum est, ncque reliquiis orationum patet esse adscribenda quae- 
cunque euro rerum scriptores siue in senato siue prò eontione 
siue apud iudices suasisse promulgasse egisse a ut quae locando 
altercando castigando per quotidianam opportunilatem aut facete 
aut genere locutum esse rettulerunt. aìqui Henricus Meyerus 
parimi ille censoria legendi ac notandi seueritate usus liaec omnia 
cum scriptarum orationum fragmenlis confusa exhibuit. a quo 
cum dissentiendum esse uiderem, syllogen dictorum memorabi- 
lium confeci, de cuius usu ac ratione suo loco accuratius dicetur. 
mine octoginta ferme orationum, quae obliuionem fugerunt reli- 
quias, quantum in me est, explicabo. earum nouem et triginta eo 
ordine conposui quo aut scriptae aut babitae simt, ita tamen, 
ut interdum lectorum commodo in rebus obscuris aliquid dan- 
dum censuerim (u. quae ad orationes in Thermos adnotaui); ce- 
teras, quarnm tempora certis argumentis constitui non potue- 
rimt, ita ordinali!, ut iudicialis generis reliquias delibera tiuae se- 
quantur. 

Nullam orationem nouimus ante annum 559/195, quo anno 
M. Cato cum L. Valerio Fiacco consnl fuit, dictam scriptamue. 
neque enim cuiusquam nisi Meyeri testimonio debetur 'oratio de 
prouincialibus suis sumptibus', aut quam ille secundo loco con- 
locauit, 'suasio in legem populi. ' nimirum quod Cato anno 
556/198 praetor Sardiniam sorti tus fenus coercuit, feneratores ex 
insula fugauit teste Liuio XXXII 27 , ex ea re Turicensis editor 
legem qua statueretur 'quantum magisiratibus socii praestarent' a 
Catone promulgatam ac defensam esse coniecit, cuius iegis Por- 
ciae in plebis scito de Thermensibus facto col. II 16 mentiòneni 
fieri dixit. at, ut de lege taceam, de orationc aut dieta ani 
scripta ne uerbum quidem extat cuiusquam. porro cui oorrupta 
Nonii nerba in legem p<>]>n/i \\. orai. LXXI11I ille inscripsfr, di- 
cl;im esse uoluit in legem de prouocatione cuius rpse s<> au- 
ctorem profiteri uisus est bis uerbis orai. \L Ti, praeterea ... 
prò sc&pulis . . mulìum rei publicae profili, ac de lego quidem 
ut ei conceda») (quanquam hoc diiudicare non meum est] . era* 
lionis apud scriptores néc noia aec uestigium. Nonii enim uerba 



LXIV PROLEGOMENON II. 

si non essent corrupta, ut sunt, cuilibet legi a Catone suasae ad- 
scribi posse salis adparet. tametsi Frklericus Ellendtius in bi- 
storta eloquentiae Romanae p. 22 ed. alt. omnium orationum Ga- 
tonis eam esse clarissimarn , quae prò lego Porcia de tergo ciuiiun 
habita sit, lectori persuadere non ueretur. atque liaec quideni 
uirorum doctorum inuenta pluribus enarraui tanquam quaedam 
ex empia leuitatis quam passim notare neque ex re esse neque me 
decere ni deb a tur. 

Sed ne consulis quidem orationem de lege Oppia inclutain 
scriptam editamque esse certo testimonio constare uideo. nani 
quae originimi libro VII 9. 10 de conicclura adscripsi olim buie 
orationi non idonea de causa tribuebantur; deinde quae Plutar- 
chus Catonis e. 8 Catonem iteol yvvaixoKQuxCag òiakayó^isvov 
fecit, ea diclis memorabilibus 1, 2, 4 mibi inserenda erant; ac ne 
bis quidem digna sunt quae Zonaras XI 17 p. 252 ed. Ronn. 
Dionem secutus Catoni tribù it arguti us quam grauius concepta 
%0<5iL£Ì6&w6av ovv ai yvvcclxzg [ir] %qv6ó {irjóì XCd'Oig r] 
tlólv àv&rjQolg xaì à^ioQyCvoig i<5$y\\La(5iv , alla ócjcpqo- 
Cvvt] (pilavdQÙa (pilorexvia TtSL&oZ [isTQLÓxrjti rolg vó^iotg roig 
>7i£Hiévoig xolg onloig rolg rjiistSQOLg xalg vixaig roig tqo- 
Tcaioig. denique praeclara extat oratio a Liuio XXXIIII 1 con- 
posita. quo auctore quod ne titulum quidem orationis agmen re- 
liquiarum ducere passus sum, scio fore qui reprehendant. uerum 
cum Liuius, ubicunque Catonis orationum meminit ibi fere, quo- 
niam integrae etiam tum extarent, 'simulacrum uiri copiosi', ut 
ait XLV 25, annalibus inserere quasi religiosum habeat, Oppiae 
legis suasionem, quam uberrime exposuit, a Catone scriptam igno- 
rasse uidetur. 

Amplissimam autem et dicendi et scribendi materiain con- 
sul rebus in Hispaniis bene gestis nactus est aduersariorum 
odiis. extant titilli orationum, quibus bae contentiones inlu- 
strentur, multi 'oratio quam babuit INumantiae apiid 
equites', 'de sumptu suo', 'cum in Hispaniam profi- 
cisceretur' (?), 'de triumpho ad populum', denique 'die- 
rum diclarum de consulatu suo', a quo indice nec 'dis- 
sertationem consulatus' (fr. 25) nec 'de consulatu' orationem a 
Charisio quinquiens, a Gellio semel (fr. 9) laudatam secernendam 
esse adparet. ac die rum quidem dieta rum libris (conplu- 



p DE ORATIONIBVS. LXV 

res enim fuisse infra dicam) ceteras quas nominaui orationes suo 
quamque titillo inscriptam conprehensas esse Meyeri est conie- 
ctura non spernenda. idem indiceli) oralionis 'cura in Hi spa- 
nia m proficiscerctur ', quain post reditum scriptam esse ex 
Apuleii uerbis cognoscitur, ex altero ilio qui est 'de sumtu 
suo' supplendum esse probabiliter statuii, sed tamen Vrsini con- 
niecturam a Meyero conprobatam nolui in Festo p. 154 M. ad- 
mittere, ubi Inter glossas Catonis hae sunt reliquiae — — - 

m'aledi nos appellamus Hispania re . . . 

coni. Paulo p. 1 52 maledictores dicebantur ab anliqais qui nunc 
maledici. Vrsinus igitur Festum ita restituii maledictores dice- 
bant antiqui quos nos appellamus maledicos. Calo cum profì- 
ciscerelur in Hispaniam, remouendi maledictores. sed etiarn ne- 
glecta, ut par est, huius testimonii, quod p. 93 adscripsi, am- 
biguitate ad firmandum orationis titillimi accedit quod similia 
prolixioris titilli exempla a grammaticis baec offerimtur, Cato- 
nis oratio 'cum edissertauit M. Fului censuram', Scipionis 'cum 
ex Africa rediit', utraque Verii Flacci auctoritate munita, C. 
Gracchi cum ex Sardinia rediit teste Gellio XV 12. extat praete- 
rea Ciceronis oratio 'cum senatui gratias egit': ita enim et Bo- 
biensia coinmentaria et libri optimi titillimi efferunt. quodsi am- 
plioris operis, quod fuerit 'de consulatu', partem fuisse orationem 
'de sumtu' staluamus , non uno illud sed conpluribus libris edi- 
timi esse necessario dicemus. extant enim Ciceronis in Verrem 
accusationum libri, memoratur Scipionis minoris 'in Claudium 
Asellum oratio quinta', Catonis 'in M.' Acilium quarta', Metelli de- 
nique Numidici in Valeriuin Messallam accusationis liber III. ila- 
que quae Charisii libris, hoc est Iulii Romani excerptis, continen- 
tur quattuor et uiginti fragmenta, ea ex uno eodemque de con- 
pluribus libro omnia superesse cxistimo, item ex eodem quae 
Verrius Flaccus Cellius Fronlo Seruius exbibent, si quidem ar- 
tissimo rerum narralarum uinculo cum illis conili octa suul. qui 
liber si primus fuit, facile communi omnium Ululo in fronte con- 
locato quasi proprio nominaci potuit, cum reliqui suo quisque 
uolximine cónprehensiis peculiarem inscriptiouem omissa communi 
retinerent. at cum in coniectura baec quamuis probabili posita 
siut, reliquias ipsas ita exhibere inscriptas, ut grammatici inscri- 
pserunt, praestabat. 

CATOXIS QUAE EXSTANT KTC. • E 



LXV1 PROLEGOMENON II. 

Iam uero primo ilio, si recte iudicaui, tle consulatu libro 
tam piene consul de rebus a se in Ilispaniensi prouincia gestie 
exposuit, ut quaedam quasi nnium regundoruui inter orationcin 
et septimam originem lis oriatur, eum praesertim etiam Liuins 
in buius anni rebus explicandis orationis uestigia presseril. sed 
quoniam origirium libris capitulatim uidimus bella enarrari, con- 
iecturis de hac re certare lubricum est. quare ad explicandas 
potius orationis reliquias accedo, atque exordio quidem, cuius 
prima uerba restituisse rnihi uideor (1), Bolhuisii exemplo et ini- 
micorum conuicia et Catonis cum reprehensiones eorundem (2 — 4) 
tum sui ipsius laudes (5. 6) tribui. secnntur quae de parato pe- 
ractoque itinere supersunt, de quo Liuii XXXIIIi 8 adscribam 
uerba, M. Porcius cornili, poslquam adrogala lex Oppia est, ex- 
tempio uìginli quinque nauibus longis , quarum quinque sociorum 
erant, ad Lunae porlum profeclus eodem exercilu conuenire 
iusso et ediclo per oram marilimam muso, nauibus omnis gene- 
ris contraclis (fr. 6. 7) ab Lima pro/ìciscens edixil, ni ad por- 
lum Pyrenaei (fr. 9) sequerentur , inde se frequenti classe ad 
lioslis iturum. praeteruecti Liguslinos monles sinumque Gallicum 
(fr. 8) ad diem quam edixerat conuenerimt, inde Rliodam uen- 
tum et praesidium Hispanorum quod in castello crai ui deiectum. 
ab Bhoda secundo uento Emporias peruentum. ibi copiae omnes 
praeter socios nauales in terram expositae. ab Emporitanis au- 
tem consulem comiter acceptum esse Liuius auctor est, quam 
rem Cato forsitan uerbis fr. 1 tetigerit. iam bellum consul Hi- 
spanis indicit (cf. 11), qui quid de nouo boste superbientes mus- 
sitarint, significatum esse fr. 12 conicio. castra deinde tribus mi- 
libus passuum ab Emporiis posita, noui milites in hostium agros 
inmissi, leuibusque proeliis exercitati teste Liuio 1. s. s. 13. simi- 
lia bis, immo eadem Cato loquitur apud Frontonem (fr. 13) 'ora- 
tor idem et imperator summus.' quae uerba cum etiam ceteris 
orationis reliquiis prorsus conueniant, ex incertis huc transferre 
non dubitaui. Ilergetes teste Liuio e. 1 1 castella sua oppugnari 
conquesti sunt: ex quibus querellis Ausonius Popma uerba fr. 14 
desumpta esse uidit. neque dubia sunt nocturni proelii, de quo 
Liuius e. 14 exposuit, uestigia in fr. 15 — 17, belli Turduli, quod 
idem 19sqq. descripsit, in fr. 18. 19. incertiora sane uaria bel- 
licarum rerum frustula fr. 20 — 25. reliquum est, ut de proelio 



DE ORATIONIBVS LXVII 

Thermopylensi (26) et de censura Catonis (27) accuratius quaera- 
mus. ac Tliermopylensis quidem proelii memoriali! e uestigiis 
codicis diaristi ita scripsi, item uli a Thermopuleis atque ex Asia 
maximos tumullus malurissime disieci atque consedaui. sed non 
solimi in uerbis uerum etiam in re ipsa difficultas quaeclam aut 
est aut uidetur inesse, uereor enira ne tumultui ex Asia Latine dici 
non possit bellum a rege Anticho ex Asia motum ; quare fieri po- 
test ut aliquis Catonem non solum M.' Acilii auspiciis anno 563/191 
sed etiam L. Scipionis anno 564/190 in Asia militasse suspice- 
lur ; id quod Cicero disertis uerbis testari uidetur in oratione 
prò Murena 14,31 sq. aiqui ex ueterum rerum monumentis nel 
maximum bellum populum Eomanum cum Antiocìio gessisse uideo, 
cuius belli Victor L. Scipio . . laudem . . sibi ex Asiae nomine 
assumpsil. quo quidem in bello uirtus enituit egregia M. Cato- 
nis proaui tui: quo ille . . numquam cum Scipione essel profe- 
clus, si cum mulierculis bellandum arbiirarelur. iti quibus Illa 
cum Scipione alti auctore Ernestio prò glossemate liabuerunt, 
alii corrigere frustra temptauerunt, defendit autem A. YVilb. Zum- 
ptius uerbis sane prolixis in nuperriina eius orationis cditione 
p. 58 sq. scilicet Catonem, quem Tbermopylensis proelii nuntium 
statini Romani redisse infra diceinus, inde reuerti Asiaticoque bello 
interesse potuisse quamuis tacente Liuio, id ne egebat quidem 
longa disputatione; sed quoniam Catonis uirtus in Thermopylensi 
proelio dare ìiituit, Asiaticae militiae nulla apud scriptores memoria 
extat, lubentius de errore Ciceronis cogitauerim non ita grani, 
quoniam quod M.' Acilii auspiciis susceptum est bellum insequenti 
statini anno a L. Scipione peractum est. censurae a Catone anno 
570/184 actae memoriam in uerbis fr. 27 iiiesse dixi. nani 
qui inter consulatum et censuram Catonis censores facti snnl, 
P. Cornelius Scipio P. Aelius Pactus anno 555/199 et T. Quin- 
tius Flamininus M. Claudius Marcellus anno 565/189, cum alteri 
sellatimi sine ullius nota legissent leste Liuio XXXII 7, alteri qual- 
tuor solos praeterissent et in equitatu recensendo 'admodnni ini- 
tes' se praebuissent eodem auctore XXXVIII 28, tpse autem sc- 
ueritate censoria magnani siiti iuuidiain < oncilauissel , eos omiso- 
res 'qui posthac fìerent' ad prioruni segnilieni redituros esse au- 
guratus est. quac cimi ita sint, adparel orationem de cousnlatu 
decenni nel quinque. minimum annis post consulatinn esse editaui. 

E* 



LXVIII PROLEGOMENON II. 

quod etiamsi Meyerus animaduertit, quo modo explicandum sit 
'Qy\xy\q bcov die quam XvGacov amantior non adsecutus est. ac 
duae quidem huius qiraestionis solutiones cogitati possunt, aul 
enim ipso quo consulalu abiit anno accusalus orationcin quam 
habuit de rebus suis senex demum diligenter elaboratam reruitì- 
que quas post consulatum praeclarc gessit laudibus exornatam in 
publicum emisit, aut quinque minimum decemue post consulatum 
annis accusatus est. quorum illud Ciceronis uerbis, quae ì i li- 
tio huius capituli positi, olim defendi, alterum tamen nunc ui- 
deo aliis rebus longc ueri similius fieri, orationis enim 'de 
sumptu suo', quae si non pars fuit librorum de consulatu, pro- 
xima tamen causae ac temporis cognatione cum iis coniuncta est, 
nobili fragmento quid traditimi sit diligenter attendendum est. Cato 
igitur codicem proferri iubet in quo scripta erat oratio eius 'de 
ea re quod sponsionem fecerat cum M. Cornelio.' ex ea quas 
recitari iubet sententias, iis non praetoris, sed consulis res pro- 
uinciam administrantis defenduntur. nani quod unus Aurclius 
Victor de uir. ili. 47 Catonem Sardiniam subegisse narrauit, id 
non accurate dictum esse satis constai, sed omnis dubitatio tol- 
litur orationis illius uerbis bisce , nunquam praefectos per socio- 
rum uesirorum oppida inposiui qui eorum dona liberos diripe- 
rent. Catonis enim opera, quem Hispaniae citerioris populi palro- 
num sibi elegerant, P. Furius Pbilus anno 583/171 damnatus 
est inpetratumque ab senatu, ut Liuii uerbis XL1II 2 utar, ne 
praefecti in oppida sua ad pecunias cogendas imponerentur. 
quod senatus decretimi cum oratione sua Cato respexerit , non temere 
conicere mihi uideor aduersariorum odia timi maxime in eum 
conflagrasse , cum Furiana causa acta est. atque a conpluribus 
Catoni diem esse dictam de consulatu suo lestis est orationis ti- 
tulus. quorum numero Reinius de iure crini. Rom. p. 602 cum 
dixit Galbam, Tbermum, Furium, Pisonem fuisse, quos fontes 
adierit piane ignoro, a M. Cornelio sponsione sese lacessitum 
esse Cato in oratione de sumptu suo dixit. is tamen quis fue- 
rit aeque ignoratur. quidam de M. Cornelio Scipione Maluginensi 
a. 578 praetore cogitarunt (cf. Mommsenius in Scip. elog. p. 13), 
de P. Scipione inepte alii, quem consuli e prouincia decedenti 
inimicitias parasse parimi credibili narratione Cornelius Nepos 
Cat. 2, 2 et Plutarcbus Cat. 11 prodiderunt. denique ne id qui- 



DE ORATIONIBVS. LXIX 

dem adfirmari potest, utrura is sit contra quem 'ad populum' Ca- 
tonem dixisse Festus auctor est (or.XLIV) an alhis. sponsione autem 
siue uictus est siue uicit, orationem illarn quam postea recitari, 
iussit in iudicio, conposuit. qua laudatis maiorum suorum de re 
publica meritis more maiorum, ut Cicero ait de fin. IL 22, 74, 
suas res a Cornelii conuiciis pufgauil. quale fuerit illud ob ni- 
imios in prouincia sumptus iudicium ne coniectura quidem licet 
adsequi. 

Ceterum orationes de consulatu licet anno 583/171 scri- 
ptae esse uideantur, reliquias nolui in re non satis certa ab iis 
diuellere quas a consule anno 550/195 babitas esse (editas enim 
elicere non audeo) argumcntis certissimis euincitur. quarum al- 
tera est ea 'quam liabuitNumantiae a pud equites.' Numan- 
tiae consulem commoratum esse annales Liuii ignorant. equites au- 
tem illos Marquardtius enchiridii ant. Rom. Ili 2 p. 291 esse uo- 
luit eos qui equo publico merentes quasi prò cohorte impera to- 
ris consiliorum eius participes essent; Mommsenius bist. Rom. I 
p. 766 equitibus iani tum cum fastu quodam pedites despicienti- 
bus seuera a consule praecepta data esse statuii, quarum opinio- 
num oplio lectori relinquatur. altera est oratio 'de trium- 
pbo ad populum.' qua oratione qui consulem petendi trium- 
plii causa usimi esse dixerunt bariolati sunt. eius enim rei causa 
in senati) consulcs extra pomoerium commiato dixisse Beckerus 
docet enchiridii II 2 p. 65 ; peracto autem triumpbo eos de re- 
bus a se gestis uerba fecisse ad populum multis exemplis con- 
stat, uelut L. Aemilii Panili-, de quo Valerius Maximus dixit V 
IO, 2, et P. Cornelii Scipionis, de quo Liuius XXXYI 40. talein 
igitur orationem 'de triumpbo' et Cato inscripsit et quem ilem 
ad populum dixisse uerba a Gelilo XII 9 prodita docent, Q. Mr- 
tellus Numidicus. 

Dubitanter denìque eidem anno 559/195 orationem conica 
Caelium (orat. XL) tribuo. eius orationis titillimi Festus siueVer- 
rius bis hunc tradidit Cato in Caelium si se appellauissel } prae- 
ter Gellium celeri. in M. Caelium (siue Caeciliutn), Geilii librarli 
67' se Caelius tribunum plebi* appellauissel. at rum sese tribunum 
adpellare Latine dici non possit is qui tribuni nomen iniuria usui - 
parit, ipsiusque Geilii uerbis constet eidem Caelio tribuno plebi 
a Catone uilitatem obiectam esse, Meyerus tilulum sic legendum 



LXX PROLEGOMENON IL 

esse uidit si se Caelhis. tribunus plebis adpellasset. linde crini 
se pronomen iam ad Catonis nomen indici adscriptum referri 
debeat, lubrica de adpellandi uocabulo quaestio exoritur. nani 
quod lexicis propagatimi interpretimi adsensum tulit, adpellari 
dici eum qui accusatione petatur, eius notionis exeuipla praeter 
Ciceronis uerba de officiis I 25, 89 nulla repperi. sunt autem 
haec, omnis autem castigano contumelia uacare debel, ncque ad 
eius qui punii aliquem ani uerbis castigai , scd ad rei publicae 
uiilitatem re ferri, cauendum est enim, ne maìor poena quam 
culpa sii et ne iisdem de causis ahi plecianlur , alti ne adpellen- 
tur quidem. sed haec de iusta accusatione non esse accipienda 
iam Io. Aug. Ernestius sensit, cum in claui sua haec uerba ad- 
scripsit 'i. e. obiurgentur.' aptius Ciceronis ad Atticum uerba 
XII 14,2 adferri poterant haec , quod scribis a Iunio te appetta- 
timi; quae tamen, quamvis obscuram rem uarieque a iure con- 
sultis, ueluti ab Huschkio symb. Gaian. p. 86 sq. , temptatam tan- 
gant, de rogato siue excitato Attico neque uero de accusato, quod 
etiam Wielandius uertendo secutus est, intellegenda esse satis 
constat. eadem uocabuli noliorie et heredes dicuntur adpellari 
et sponsores et tribuni et consules. consulem enim alterum ad- 
pellari solitimi esse, ut alterius imperio intercederet, Beckerus 
enchiridii II 2 p. Ili idoneis testimoniis adfìrmauit. quare con- 
sulem Catonem a M. Caelio trib. pi. adpellatum esse crediderim. 
cui coniecturae cum Mommsenìus id maxime obstare me monue- 
rit, quod qui iure intercedendi uteretur cur consulem adpellaret 
a egre intellegi posset, nolui ita indulgere, ut ipsas orationis reli- 
quias consulis orationibus insererem. quanquam mini quidem 
alia tituli explicandi uia non conperta est. de causae genere ni- 
hil constat.- nisi cui Turicensis editor persuasero uerbis fr. 3 Ca- 
tonem dissuasisse, ne tribunus inter coloniae ciues nescio cuius 
scriberetur. eiusdem orationis fortasse Fronto meminit bis uer- 
bis p. 75, legi oratìonem {Catonis) . . qua tribuno diem dixit, et 
Plutarchus Catone e. 9 TtQog ds drjuccQ%ov èv diaflolfj tijg epceg- 
yLUxeiaq ysvóiisvov cpavlov dì vó^iov siGcpéQOvrcc e. q. s. 
(dict. meni. 26). 

Legem fenerariam a P. "Iunio latam a Catone dissuasam esse 
testantur Festi et Nonii uerba, quibus coniunctis Meyerus ora- 
tioni recte lume indicem inscripsit de feneratione. legis Iuniae 



UE 0BATI0N1BVS lxxi 

dissiiasìo. sed idem fallit cimi legem Iuniam anno 562/192 latam 
esse dicit constare, constat autem hoc anno senaturn de feneratione 
egisse plebemque scinisse et diem feneratoribus dictam esse a M. 
Tuccio P. Ionio Bruto aedilibus cnrnlibns teste Linio XXXV 7 et 
41. qnae cum ita sint, sane uerisimile est Catonem hac tempestale 
legem Iuniam aliquam dissuasisse; qnae tamen eius in hac re 
partes fnerint, ignoratili*. Camerinos homines (fr. 1.) olim for- 
tnnatissimos malignitate tenera tornili puto esse pessimi datos, ni- 
mirimi nomina in socios qui legibus fenebribus non tenerentur 
transcribentium. in lume enim modiun ante plebi scitum anni 
s. s. saeuitum esse Liuins auctor est. 

Anno 563/191 Cato legati consularis munere fungens Ther- 
mopylensi proelio M.' Acilii auspiciis interfuit. 'legatimi in pro- 
uincia' se fuisse ipse testatili- (de suis uirt. 3), consentit Liuius 
XXXVI I 7. non magna discrepantia eorimi est qui tribunum nii- 
litarem fuisse adfìrmant, Ciceronis Plutarcbi Victoris. nani lega- 
tus uocitabatur, cuicunque a superiore magistrata miuiiis ali- 
quod iniunctum erat: cf. Momnisenius in nuntiis act. soc. Saxon. 
Vip. 154. itaque tribunus prò consule legaUis traiectis in Grac- 
ciam copiis, e naiiibus eduxit nautas, 'arma dedit' (orat. XIHi. 
nihil ea de re ex Linio constat; suspicari tamen licet inter eos 
tribunos Catonem fuisse, qui iussu Acilii copias pedestres La- 
rissam adduxerunt, quod Liuius breuiter narrami XXXVI 14. non 
magis constat utrum ante proelium an fugato boste 'apud Athe- 
nienses orationem babuerit. quanquam uictoriae nimtium, qui 
'ingenti eursii' Creusa'Patras, Patris Corcyram, inde per Aelo- 
liae et Acarnaniae litora Hydruntum , denique Romani properarit 
(u. Liuius e. 21), credi nix potest Atlienis commoratum de regeAn- 
tiocho uerba ferisse, ante proelium id factum esse Plutarclms au- 
ctor est Catonis uitae 12, ETts^iTtsv ovv jTQÉafietg 6 Mdviog ènl 
rag nóXsig . . Kdxcov dì KoQivd-iovg xaì nccxoeig , hi dì Al- 
yislg 7taQ86trj6aro. tiXhGtov dì yQÓvov sv 'Ad"qvcug ditxQw;-. 
xaì kéysxai {lèv rig ccvxov cpsQ£6d-ca lóyog, ov'EPJ.ìji'KJtÌ xoòg 
ròv dr^iov sìnèv, cog ^rjlcjv xe xrjv dgexì)v xeov Tccclcacòv \j\tv r 
vaicov xfjg xs nólecog dice xo xdXlog y.ccì rò {léysd-og ì)dÉcog ye- 
yovcog d°£axrjg. xo dì ovx aXìfòég ami-, àkkà 'di fo/n;- 
vécog èvtxv%e rotg 'Adrjvaioig , dvvrjd'eìg av avxòg ?ìtc6ìì>. iu- 
[isvcov de xolg naxQioig xaì xaxuyeXàv xct ( EXX)}i>ixà xtdrcv- 



LXXII POLEGOMENON II. 

{luxórcov. falsa ueris mixta esse his uerbis opinor. legatio 
enim Patrensis illa uereor ne Plutarcho ex itinere Patrensi in 
qnandam quasi celebritatem exereuerit. sed nolo amplius in his 
aenigmatis solnendis uersari. Atbenis quid exquisitum habuent 
de Graecis, ad Marcum fìlium poslca scripsit, qua de re suo 
loco dicelur. liane quoque orationem a sene demum conscriptam 
esse consentaneum est. 

Anni 561/190 memoria ad eas orationes reuocamur quaruin 
bae fere inscriptiones apud grammaticos extant, 'con tra Q. Mi- 
nucium Therinum de decem "ho minibus', 'con tra Q. 
Thermum de falsis pugnis', 'de Ptolemaeo minore 
contra Thermum', 'de s u i s uirtutibus e o n t r a T h e r - 
in u m ' , 'in T li e r m u m p o s t e e n s u r a m '. quarum etiamsi dna e 
tantum anno s. s. uindicandae sint, de ceteris autem quas post 
id tempus habitas esse constet iudicium fluctuet, tamen reliquias 
coniunctas et ordinaui et explicaui lectorum, ut supra disi, coiu- 
modo inseruiens. ac primum quidem adparet eum Thermum, 
contra quem de Ptolemaeo rege dictum est, non esse Quintum; 
Quintus enim anno 566/1S8 occisus, quaestio de Ptolemaeo a 
L. Thermo , Cn. Menila aliisque (quod infra persequar) facta est 
anno 600/154. Lucii igitur praenomen cum apud grammaticos 
nusquam seruatum sit, efiam quartae et quintac orationi utrum 
Quinti an' Lucii nomen inscribendum sit dubitari potest. atque 
Q. qulden\ Thermus, quem et tribunum anno 553/201 et prae- 
torem anno 558/196 M'. Acilii Glabrionis conlegam fuisse con- 
stat, rebus in Hispania prospere gestis eo ipso anno 559/195,. 
quo Cato in Hispaniain profectus est, triumphum egit. d einde 
Ligures anno 561/193 prouinciam sortitus prorogato per an- 
num insequentem imperio triumphum alterum anno 564/190 
frustra petiuit. denique cum in decem legatorum numero in 
Asiani profectus esset, inde rediturus proelio cum Thracibus 
conmisso periit anno 566/188. haec Liuii annalium fide ni- 
tuntur. ubi cum 'strenuus uir fortisque' dicatur libro XXXV11I 
41, a Catone orationibus quae sunt de decem hominibus et de 
falsis pugnis propter inmanem crudelitatem acerbissime exagi- 
tatus est. quae orationes utrum in senatu an apud populum 
babitae sint, de ea re Meyeri et Reinii opiniones in diuersas 
partes abire uideo. illud enim Meyerus secutus est, cum dixit 



DE ORATIONIBVS Lxxm 

utraque oratione Catonem negandi triumphi auctorem fuiss*' ; al- 
terimi Reinius iuris Rom. crim. p. 4 l .)\ sq.\ qui Collii uerbis 
XIII 25 (21), 12 Thermum a Catone 'accusatimi' esso dicentis 
suus perduellionem illi dictam esse confidenter prommliauit. sed 
cum decem illi homines liberi nobilique loco nati non tuerint 
ciiies Romani, sed Ligurum si non magistratus, quos Druman- 
nus nominami, at certe decem primi ex oppido ali quo ad cibaria 
exercitui consiliari paranda euocati (de quo euocandi more le- 
genda sunt quae Marquardtus enchiridii III 1 p. 243 et 386 ad- 
notauit), perduellionem consuli dictam esse non crediderim. nc- 
que quod 'accusationem' factam Gellius dixit, causam apud po- 
pulum actam esse arbitrar, sed cum quicunque siue socii siue 
exteri populi a populi Romani magistratu uexarentur legatos 
ad senatum mittere solerent quaestionem de ea re extraordina- 
riam siue consuli siue praetori daturum, Ligures de decem pri- 
mis indicta causa necatis eo tempore in senati! conquesti esse 
uidentur, cum Tbermus triumplmm petiit. quo facto Cato qnac- 
stionis instituendae auctor idem et triumphi negandi suasor in 
senatu exstitit. ac de falsis quidem pugnis, quas Iustus Lipsius 
uar. lect. II 11 'librariorum uitio prò falsis poenis inlatas esse 
temere coniecit, Frontonis uerba ad M. Caesarem de eloquentia 
(p. 84-Nieb.) haec sunt falsa [m] pugna [m] de f erre militare fla- 
gilium. cuius 'flagitii' neque Catonis interpretes nec rei militaris 
scuptores meminisse inuenio. de trucidatione autem decem ho- 
minum num quaestio facta sit ignoramus. ab laceris oralionis deX 
bominibus fragmentis 4 et 5 manuinabslinere quam bariolari maini, 
nani quod C. 0. Mullero eiusque cidseclis placuit legis actionem 
per sacramentimi fr. 4 signifìcari, id multis in tali causa dubila- 
tionibus obnoxium est. hoc tamen silcntio non praeteribo, ro- 
gandi sacramento exemplum uideri a Festo e Catone pel il uni esse, 
neque babcre quo se defendant eos qui coniunctis bis uerbis 
[sacrùmejnto traderentur decem bomines ad sacramentum nimi- 
rnm de cibariis curalis dicendum siue adigi debuisse siue adactos 
esse a consule conlendaiit. neque oiiim ani Latine line aut etiam 
rei ipsi conucnienler esset dictum. superesl ul Festi uerba p. 177, 
in quibùs. ne nomen quidem Catonis seruatura est, ex Vrsini oj>i- 
natione orationi de X hominibus uulgo adscripta commemorem 
Narnensìs 



Lxxiill PROLEGOMENON II. 

nis ueteri 

versus X 

linde Panlus p. 17G Nequinates Narnienses excerpsit. Vrsinus 
igitur scripsit Calo in ea ad Thermum de X hominibus, M iille - 
rus in Q. Therm. de X. mihi ea conicctura ah «eri specie ila ah- 
liorrere uisa est, ut Festi uerba ne dubiae quidem auctoritatis re- 
liquiis adscriberem. 

Gontra L. Tbermuni de Ptolernaeo minore aut anno 
600/1 54 aut post cimi dictum esse Polybii nerba XXXIII 5 osleii- 
dunt, xaxà xovg xaiQovg , xa& oiìg i^STtsa^ev rj GvyxXiq- 
xog xov 'OnCynov (Q. Opmiium dicit anni s. s. consulenti) ini 
xov xóv 'O^vfiiwv TtólsyLOV , fjKS TLxoX£\iaìog 6 vearsgog £Ìg 
TTjv P(ó}irjv xaì TtctQeX&CQV èg xr\v óvyxXrjxov £%oi£Ìxo xa~ 
xr\yoqiav xov àdsAcpov, (peQcov xyjv alxiav xrjg £7ii(}ovXrjg 
èli Ìxelvov. àua dh rag ex tóv xQavuàxcov ovkccg vtco xrjv 
otyiv ÒEtxvvg, xcà xt)v \oitiy\v Ò£ivoXoyiav àxóXov&ov xovxoig 
diazùd'£[i£vog h&xaXeìxo rovg' àv&QOJTCovg noòg ìXeov. rjxov 

Ò£ Xcà TtOlQCi XOV 71Q£6(}VT£Q0V %£<5$£ig 01 TCSQi XOV NsoXat- 

òav xaì 'Avdoóuaftov a7toXoyovyu£vou Ttgòg xàg Ttagà xov 
àÒ£l(pov y£vo[i8vag xaxY\yooiag. còv ij OvyxXrjxog ovd' àvé- 
%e0% , ai dixatoXoyov^iévcjv rjflovXrj&rj , 7iQOxax£iXr\^£vy\ xaig 
VTtò xov V8C3X8Q0V ÒLafioXalg , aXXà xovxoig yàv £7tavày£tv 
ex xrjg Pa^iìjg tiqogÉxu^sv et, avxijg, x<p dh V£ax£Q<p névx£ 
7tQ£6(3£vxàg xccxaoxrjóaóa xovg tieqÌ Tvaìov M.£QÓXav xaì 
Aevxlov ®£QybOv , xaì 7i£Vxy\ori Ò6v6a xc5v 7tQ£6^£vxóov ixà- 
6xco, xovxoig {ilv 7tao7\yy£iX£ xaxàyEiv TIxoX£\ialov £Ìg Kv- 
tiqov , xolg Ò£ xaxà xr\v ( ff>Xàda xaì xr\v ''Aoiav Gv^àioig 
£yQaipav è&ivai <5v\i%Qàxx£iv xó I7xoX£(iaL<p xà xaxà xr(v 
xà&oóov. legati igitur miniere L. Thermus ita fnnctus est, ut 
contra regem 'optimum atque beneficissimiim' (fr. 4) 'scelera 
nefaria pecuniae causa' (fr. 1) fecisse Catoni uideretur. utrum 
'supplicium prò faclis dederit' (fr. I) necne non conpertimi ha- 
bemus. oratio contra peculatus reum apud populum babita esse 
uidetur. ceterum cum liane feci inscriptionem, ' de Ptolernaeo 
minore contra [L.] Thermum. siue de Thermi quae- 
stio ne, '.nomi uariatae a grammaticis inscriptionis uestigia a Pri- 
sciano (u. fr. 2) semata prorsns delere. eiusdem grammatici liber 
Parisinus s. Vili script us (fr. 4) haec hahet, contra qnae Thermum, 



DE ORATIONIBVS LXXV 

hoc est conerà 0; Thermum. ncque cuim Hertzius de hac erro- 
ris origine propier Lucium dubitare debebat, quoniam sublata 
huius praenomiuis ex oralionum in Thermos exemplaribus me- 
moria, facile Quintum librarii aliunde sibi notum adscribcre po- 
terant. 

Reliquum est, ut de orationibus 'in Thermum de uir- 
tutibus suis' et 'post censuram' habitis dicam. quarum 
alteram post annum 565/189 habitam esse fr. 3 uerbis doccmur. 
M. enim Fuluius Nobilior consul Ambracia eo anno oppugnata Ae- 
tolis pacem dedit, non sine Catonis, quam infra exponam, cauil- 
latione. altera post a. 570/184 habita est, si titilli nerba ita inter- 
preteris, ut Cato post censurae suae annum se contra Thermum 
dixisse testatus sit, sin nero, de qua re dubito, post censuram 
nerba prò iis quae sunt siue censu peracto siue nota addita La- 
tine dici posse arbitreris, ipso quem dixi anno est habita. iam 
cum Quintus Thermus anno 565/189 in Asiam profectus sit, oc- 
cubuerit anno 566/188, alteram orationem certo constat dietimi 
non esse contra Quintum, neutram autem contra eum dictam esse 
ueri est simile, quare in Lucium has quoque orationes editas esse 
conieci. neque enim aut Meyerum de altero quodam Quinto 
Thermo temere cogitantem probare possum, aut Brillenburgium 
de Catone diss. p. 74, qui imam 'de uirtutibus suis post cen- 
suram' orationem uarie a grammaticis nec accurate nominaci 
censuit. Maiansii nero opinionem ea uerba, quae Isidorus ex 
oratione 'de in no centi a sua' attulit, orationi 'de uirtutibus 
suis' inserenda esse arbitrantis, eam opinionem ita incertam esse 
iudicaui, ut dubium lume titulum separatim (or. LVI) exhibere 
maluerim. denique cur incertae sedis rehquias bifariam diuisas 
p. 42 et 45 adscripserim cum nemini nisi cui eerta cum ineer- 
tis in promiscuo habere lubet dubium esse possil, simul mani- 
festo adparet non potuisse harum oralionum fragmenta ob tempo- 
rum diuersilatem diuersas in partis distrahi. 

Orationes in M'. A e il in ni minimum quatta or, siue oralio- 
num libros quos supra diximus ad annum 565/189, (pio e! Aciiiiis 
et Cato censuram inter nuiltos vi elaros uires petierunl pertinere 
constat. nani cum M'. Aeilio tribuni plebis dieni dicerent quod 
pccunìae regìae prctedaeque aliqvantum capine in Antiochi ca- 
stris ncque in triumpho (alisxci neque in aerarium rettulisset 



LXXVI PROLGEOMENON N. 

(ita enim Liuius scribit XXXVII 57), testis extitit Cato, negane, 
quae uasa aurea atque argentea captis castris inter aliam prae- 
dam regiam uidisset, ea in trininpho sese melisse, ob quod 'per- 
iuriuin intestabile' (ita enim legati inpietatem Liuius nominat) 
M'. Acilins a petitione destitit. de centum minimi multa ter cer- 
tatuin, denique nec populus de ea suffragium ferre uoluit, et 
tribuni negotio destitcr'unt. Catonis orationes in M'. Acilium quot- 
quot editae sunt babitas esse non crediderim; iinmo Pbilippica- 
rutti orationum exemplo uerbisqne Giceroriis, quae initio buius 
eapituli cominemoraui, moueor, ut senem Catonem scribendo in 
aduersarinm multa, adiecisse iis quae dixil coniciam. quartam 
num-aut babuerit aut finxerit babitam tutti, cum centra consulem 
apud populum prò testimonio diccret, non diiudico. sed quod 
Brillenburgius de Catone p. 31 et si qui sunt alii Catonem tri- 
bunorum accusationi subscripsisse dixit, id ne Valerii Maximi qui- 
dem uerbis Vili 1 , 2 Catonem Libonis eontra Ser. Galbam sub- 
scriptorem uocantis comrnendari posse in VII originum adnola- 
uimus. 

Eodem anno 565/189 M. Fuluio Nobiliori Aetolia sorte eue- 
nit. buie se legatimi esse Cato ea oratione testatus est, quam 
de suis uirtutibus eontra Tbermum scripsit, fr. 3 propterea quod 
ex Aetolia conplures ueneranl, Aelolos pacem nelle, de ea re 
oraiores Romani profectos. uenerant autem Romani, postquam 
Ambracia deditione capta est, teste Liuio XXXVIII 10. sed anno 
567/187, teste eodem ib. 43 sq., cum Aetoli de simulacris deum 
Fuluii saeuitia direptis Romae quererentur, M. Aemilio constile 
referente senatus consultum factum est, ut Ambra ciensibus su a e 
res redderentur; adiectum alter um per infrequentiam Ambraciam 
non nideri ni captam esse', liane rem Cato tetigit oratione eon- 
tra M. Fuluium (fr. t), eidemque obiecit (fr. 2), quod Enuium 
poétam in prouinciam duxisset. ac de Ambraciae quidem dedi- 
tione poèta sane magnifìcentius sensit, qui eam per se magnifi- 
cam insigni laude celebrami, quae uerba Victoris de ili. uir. 52, 
3 nescio an potius ad Carmen Ambraciae nomine insignitimi quam 
ad annalem XV, cui Vablenius ea tribuit qu. Enn. p. LXXXI, per- 
tineant. sed has inimicitias quo anno Cato oratione inlustrauerit 
mibi minus quam Meyero conpertum est. nani etiam Fuluio Ca- 
tonem ut Q. Tbermo triumpbi negandi auctorem fuisse, cum M. 



DE ORATIONIBVS LXXVII 

Aemilium uokiisse certe contra elicere Liuius dicat XXXIX 4, con- 
niectura est leuissima. mihi igitur conparanti uerba fr. 1 cimi 
senatus consulto s. s. Reinii sententia de iure crini. Rom. p. 602 
non sine ueri specie proposita esse uidelur, Gatonem M. Fuluio 
ob rem in prouincia male gestam inde reuerso diem dixisse. con- 
tra eundem habuit orationem alteraiii, qua etiam censuram eius 
edissertando reprehendit. utrum in Quinti an in Marci Nobilio- 
ris, quos _ pariter uexauit teste Liuio periocha XLVIII, nomine 
luserit 7taQovo{ioc6Ltt ea quam inter dieta rettuli n. 60 , non liquet. 

Seqnitur oratio de pecunia re gis Antiochi anno 567/187 
habita. quanquam in celeberrima bac Scipionum causa nec de 
temporum rationibus neque de actionum generibus inter omnes 
scriptores constare dudum animaduersum est (u. Rein. 1. s. s. 
p. 480), de integro hun'e locum traci are nec menm esse nec in 
orationem Catonis multimi conferre opinor. itaque satis habeo 
Petilliorum tribunorum rogationem in L. Scipionem Asiagenum 
Liuii uerbis XXXVIII 54 adscribere, uelitis iubeatis Qirìriies quae 
pecunia capta ablaia macia al? rege Antìocho est quique sub 
imperio eius fuemmt quocl eius in publicum relalum non est, ut 
de ea re Ser. Sulpicius praetor uri), ad senatum referat, quem 
eam rem ueMt senatus quaerere de iis qui praetor es nunc sunt. 
factum hoc esse anno 567 praetoris nomine, quod Liuius e. 42 
et XXXIX 5 attulit, confìrmatur. M. Caio suasit rogationem, — 
extat oratio eius de pecunia regis Antiochi — , et Mummios tri- 
Intnos auctoritate deterruit, ne aduersarentur rogationi. remil- 
tentibus ergo his intercessionem omnes tribus liti rogassent iusse- 
runt. baec enim Liuii uerba sunt 1. s. s. 

De coniuratione orationem Cato habuit anno 568/186. 
nani Bacanalioriun, de quibuahoc anno ex senatus consulto quae- 
situm est, coniuratio est etiam a Liuio XXXIX 15 et 16 hoc uoca- 
bulo nominata, senatoria esse baec oratio uidelur. neque uero 
plus* una in liane rem oratione Gatonem usimi esse aut Liuius 
aut Festus u. probrum testatus est, ut Fischerus uoluil anual. IL 
p. 106. 

Censoriarum orationum anno 570, I OS habitarum uume- 
rus a Meyero iniuria auctus est» seilicet in omnes eum (|iios aut se- 
natorio loco mouit aut quilius equum ademil orationes acerbas 
editas esse sihi persuasit. atqui Liuius XXXIX 42 longe mode- 



LXXVIII PROLEGOMENON II. 

stius his uerbis usus est, patrum memoria inslitulum fertur ut 
censores molis senatu adscriberenl notas. Calonis et aliae qui- 
dem acerbae orationes extant in eos, quos aut» senatorio loco 
mouit ani quibus equos ademit, longe grauissima in L. Qninctium 
oratio est, qua si accusator ante notam, non censor post notam 
usus esset , retinere L. Quinctium in senatu ne frater quidem T. 
Quinclius, si tum censor esset, poluisset. in quibus uerbis inter- 
pretes primum quaesiuerunt quid sit quod, cum notarum causas 
subscribendi mos antiquissimus sit, non maiorum sed patrum me- 
moria institutus dicatur. neque enim in promiscuo utramque lo- 
cutionem haberi solere, quibus ambagibus Iarckius poenalis cen- 
sorum iuris p. 62 sq. infelicissime conalus est sese expedire Liuii 
uerba in hanc sententiam interpretando, aus Rùcksicht ciuf die 
Senatoren wurde die Einrichlung gemachl. ac mibi quidem pa- 
trum "Catonis aetate illud institutum esse Liuius et legisse et testari 
uidetur, cum dici uideo similia de Perseo rege a L. Paulo in 
triumpho ducto quae leguntur XLV 7 non alias ad ullum spectacu- 
lum tanta multiludo occurril. patrum aetale Syphax rex caplus 
in castra Romana adduclus est e. q. s. sed de oratione Cato- 
nis contra L. Flamininum habita accuratius dicendum est. itaque 
Plutarcbi Cat. 17 Flamin. 19 et Ciceronis de senect. 12, 42 uerba 
orationis reliquiis integra non adscripsi, quod Liuium ipsa Cato- 
nis oratione usum esse, bos parimi accurate de ea retulisse in 
aperto est. primum enim quem Cato a Flaminino occisum esse 
dixit Boium transfugam, eum Cicero aliquem eorum qui in uin- 
culis essenl damnati rei capitalis quique ab eo pendet Plutar- 
chus ava xcòv énl favata xcìxukqlxov uoluerunt esse, deinde 
nero ex fr. 2 uerbis sequitur , ut Catonis oratio sit habita in ipso 
senatus legendi negotio, antequam notae causa in tabulis sub- 
scriberetur. quare Plutarchus cum haec scripsit Cat. 1. e. ix(3Xrj- 
&évxog ovv xov Abvxlov xr\g flovÀrjg v%ò xov Kuxavog 6 
àdsXcpòg avxov (ìageag (pÉQcov ènì xov drj[iov xuxéxpevye uuì 
xrjv alxCav ixslsvs aliiaiv xov Kàzcova xrjg èxfioXrig' bìtlÓv- 
xog dh %al dirjyrjG'aiiévov x6 6v{ìtiÓ6lov è7t£%8LQBi per 6 Aav- 
xiog aQV8i6&ai' TtQoxalovpÀvov òì xov Kàxcovog èig oqì- 
6{iòv àvedvexo. noti xóxs {lev a^ia na&zìv xaxsyvc66d-^ (si- 
militer disseruit in uita Flaminini) , ueris falsa miscuisse putandus 
est. licet enim et accusandi apud censorem et causam dicendi 



DE ORATIONIBVS Lxxix 

mos luculentis excmplis conprobatus sit (u. quae Beckerus encbi- 
riclii II 2 p. 211 sq. adnotauit), praeterilo (amen ootaque adfetco 
ad populum confugiendi siue adpellandi ius fuisse inique negan- 
dum est. quod cum Beckerus 1. e. p. 226 recte animaduerlil, 
Plutarcbo ne ila quidem obtcmperare debebat, ut notae causain 
apud populum a Catone explicatam esse coilcederet. quare ea 
est uerborum Liuii orationem a censore posi noiam babitani esse 
uis ac sententia, ut, cum L. Flamininus a censore praeteritus sta- 
tini obloquerctur , negans tam nefarium a sese facinus commis- 
sum esse, censor sponsionis ei conditione lata cansam notae ube- 
riore oratione exponeret. nisi tamen liane quoque orationem et 
retractatam et editam esse extremo uitae eius tempore statuen- 
dum sit. sed ad Meyerum reuertor. orationis igitnr in L. Sci- 
pionem, cui ademptus est equus publicus Liuio Plutarcbo Cat. 
18 Victore de uir. ili. 53 testibns, nulla extat memoria: nani 
quae est oralio contra Cornelium apud populum (Or. XLIV) eam 
ad iudiciale genus pertinere .satis constai nulla est in Nasicain 
oratio , quam ille Ciceronis uerbis de oratore li 64 , 260 bisce 
elicuit, ridiente eliam illud L. Nasica censori Catoni, cum ille, 
ex lui animi sententia tu, uxorem lidbes? non mehercule, inquii 
ex mei animi sententia. quae uerba ne dictis quidem Calonis ad- 
scribere licuit; Nasicae enim est dietimi, Catonis nibil nisi usi- 
tata censorum interrogatio. nulla denique in Manilium senatu 
motum, de quo Catonis uerba a Plutarcbo Cat. 17 tradita ad 
dieta (n. 38) pertinere infra adparebii ilaque uestigia orationum 
in eos quos aut senatu aut ordine equestri mouit praeter L. Fia- 
niininum supersunt in L. F urinili, in L. Ve turi una, de mo- 
ribus Claudii Neronis. 

. Ve tu ri a n a e orationis inscriptionem grammatici tradide- 
runt bis uerbis conceptam in L. Velurium de sacrificio a///- 
misso, semel de sacrilegio commisso Fesius, cuius enormi no- 
tauit Meyerus. qtìi tamen cum uerba Illa interpretatur uber die 
dem Veturius anvertrauien sacra, noti miims rei (piani Latini 
scrmonis ignorantia peccauit, quid enim? duplex causa lìiil cu? 
equum Veturio Censor adimeret, primum quod minia pinguitudine 
ad facicndum equilis nuiiius minus idoneus esse! (cf. dici incili. 
21 et fr. 7), deinde quod sacra solemnia stata capite sancla 
deseruisset (fr. 2). id autem dici 'sacrificium cornsoittere' non 



LXXX PROLEGOMENON 11. 

ita est a Latinitate abborrens quam interpreti!) us uisum esl, quo- 
rum alii 'sacrilegium' alii 'omissum sacrificium' false intuleninl. 
'poenam' enim siuc 'mullam committere ' dicitur is qui cornmillil 
facinus multae siuc poenae obnoxium; sacrum commissùm quid 
sit e Cicerouis II de legibus 9,21 cognosci potest, qui sacrimi 
inquit commissùm qitod ncque expiari poterli impie commissùm 
eslo. hiuc palet, aut uitiose scriptum fuissc in orationis cxcin- 
plaribus quibus grammatici iitcbantur sacrificami prò sacro (sa- 
crum enim committere dici potest is qui deserit slata sacra), 
aut dici posse sacrificami committere qui sacra deserendo sacrimi 
committit; ulrum sit uerum in medio reliuquo: res utrobique 
eadem, falsa Meyeri interpretalio. sacra illa sunt familiaria aut 
genlilicia quae in sacrario (fr., 3) fieri solita uidentur. Paulus 
enim ait L. 9, 2 D. de diuis. rer. (I, S), sacrar ium esl locus in 
quo sacra reponuntur, quod etiam in aedificio priuato esse poi- 
est. Aelius Gallus apud Festum p. 321 quod publice consecratum 
sit sacrum esse dicit, quod aulem priuaii suae religionis causa 
aliquid earum rerum eleo dedicent, id pontifica Romanos non 
existimare sacrum. al sì qua sacra prillata suscepta sunt, 
quae ex insliluto ponlificum stalo die aut certo loco facieuda 
sint, ea sacra appellari tamquam sacrijìcium haec igitur sunt 
sacra prillata, sacrificia potius dicenda, in sacrario a Veturio 
non rite obseruata. ad ea spectat aqua Amen (fr. 3), mensis 
Octobris (fr. 4) de quibus hariolari nolo, addidi praeterea fru- 
stulum cui in libris JNonianis uerba de lelorio (in deterioribus in 
deletorió) inscripta sunt. est quidem nomen Zaetorii, quod in 
priore editione Meyerus adsciuit, bonum, est etiam non absurda 
Maiansii emendatio ad XXX lei. fr. p. 35 de L. Turio; leniore 
tamen marni, addita una literula, corrigo DE L. VETORIO .siue 
VETVRIO ex corrupto DELETORIÓ ; de L. Veturio etiam Festus 
(fr. 2) orationem laudauit. eidem oralioni inserui uerba ea quae 
prò Veturio dieta Nonius proferì : facile enim de et prò commu- 
tari poterant. Meyerus post uarias dubitationes inseruit C. Cot- 
tae orationi prò Cn. Veturio, memoratae semel a Charisio II 
p. 220 Keil. 

Sequitur Furiana oratio, cui in excerptis Iulii Romani Ine 
fuit index in L. Furium de multa, in aliis exemplaribus, ut patet 
ex Seruio et Festo (fr. 5,6), in Furium de aqua. un de conicio 



DE ORATIGNIBVS lxxxi 

liane quoque inscriptionem a grammaticis ampliataiii esse, con- 
plures in L. Furiuni orationes fuissé olim persuaserat Gbarisii 
liber Neapolilauus, in quo est semel (fr. 1) Calo in I in Furium 
de 'malta, seti IIcnrici Keilii de integritate numeri dubilationèm 
excerplorum scriptura confirmauit, de qua u. annotai io critica. 
L. Furium Purpurionem, qui- cum ceteris Catonis aduersariis cen- 
suram a. 570 petiuerat, a Catone multatimi esse non inprobabili 
coniectura bomines docti suspicati sunt. sed uideamus de causa 
quid conpertum sit. Liuii sunt uerba de censorum Catonis et Fului 
decretis baec , aquam publicam omnem in priualum aedificium aut 
agnini fluentem ademerunt. sciliect apud ueteres omnis aqua, 
ut ait Frontinus de aquis u. Roinae II 94, in usus publicos ero- 
gabalur et cantimi ita fuit, 'ne quis pr hiatus aliam [aquam] 
ducat quam quae ex lava humum accidiC . . . et haec ipsa 
non in alium usum quam in balnearum aut fullonicarum daba- 
tur, eràtque uectigalis statata mercede quae in publicum pende- 
retnr. itaque si quis aquam a publicanis (saiinatores aerarios 
eos Cato dicere uhletur fr. 5) non redemisset, sed deriuasset in 
suiim agrum, in eum animaduersum est siue negotio a senatu 
praetori dato ut 'uindicaret' fcf. fr. 6) aquam publicam, quod 
factum esse anno u. e. 608 Frontinus auctor est libro I 7, siue 
multa a censoribus dieta, agri nero, ut ait idem libro II 97, 
qui aqua publica cantra legem essent inrigati pnblieabantur. 
quae cum ita sint, censor Lucium Furium uidetur in senatu le- 
gendo praetei iissc ob cani rem , quod contra legem aquam publi- 
cam in prillatimi aedificium deriuasset. ademit aquam inultam- 
que insuper ci dixit. orationem censoriam 'de multa siue de 
aqua [publica deriuata] ' habuisse uidetur in senatu. 

De ni or ib us Già udii Neronis a Catone in censura dietimi 
esse AVeberus probabili coniectura statuii Cat. mai. p. 33. neque 
nero constat quis fuerit iste Claudius. nani qui eum Ti. Clau- 
diiun Neroncni Tiberii cos. a. 552 fìliuni esse suspicati sunt prae- 
ter nomcu nilùl quo se defendant habent. causa notae aeque igno- 
ratur. praeterea censor teste Cornelio Nepote Cai. 2, 3 multa* 
res nouas in ediclnm addidit. qua re lux uria reprimeretur , quae 
iam tum incipiebat pullulare, quas res tralaticio edicto addiderit 
distinctius Liuius narrauit XXXIX ! 1 (a quo Plutarchus sua de- 
sumpsit e. 17 et Victor 57, 6), ornamenta et uesiem muiiebrem 

CATONIS QVÀE EX8TANT ETC. . F 



LXXXH PRO'LEGOMENON li. 

et uehicula quae pluris quam quindecim milium aeris osseti l 
fdeciens pluris] (baec enim nerba Iluscbkius addidit) in censum 
refcrre iuratores lussi (iussit enim, quoti est in codicibus, ferri 
non posse Kreyssigius uidit: ef. Beckerus II 2 p. 202). de bis 
rebus ad populum censor disseruit, orationem 'de uestilu et 
uehiculis' edidit. fortasse ea quae eens. or. ine. J adscripsi 
eadem oratione continebantur. alterano de luxuria reprimenda 
orationem Meycrus esse uoluit orationem 'de signis et t a J> li - 
1 i s ' (or. LXXI1). in qua re ininria fortasse ab eo dissensi. 
nam cum nulla ille arguinenta, quae quidem idonea sint, pro- 
tulerit, posse autem indicis uerba etiam de signis et tabulis 
'a Fuluio Nobiliore Àmbraciae ereptis intcllegi uideantuc (ef. 
Victor de uir. ili. 52, 2), incerti tempoiis orationibus eam ad- 
scribere malui. sed dum baec prolegomena retracto, in Coelii ad 
Ciceronem epistulae (Vili 14, 4) nerba in tempore incidi baece, 
scis Appiwn ccnsorem hic ostenta facere? de signis et tabu- 
lis, de agri modo, de aere alieno acerrime agere? quare Ca- 
tonem quoque apud populnm de signis tabulisque censoria seue- 
ritate egisse facile concedo., de Catonis operibus praeterea Liuii 
uerba 1. s. s. baec sunt, et separatim Flaccus molem ad Neptu- 
nias aqaas, ut iter populo esset, et uiam per Formianum mon- 
lem, Cato alria duo Maenium et Tilium in lautumiis et qual- 
luor labernas in publicum emit basilicamque ibi fecit, quae Por eia 
appellata est. et uectigalia summis preliis, nitro tributa infirmis 
locauerunl. quas locationes cum senatus precibus et lacrimis 
public anorum uictus induci et de integro locari iussissel, censo- 
res ediclo summolis ab hasta qui ludifwali priorem locationem 
erant, omnia eadem paulum imminutis pretiis locauerunl. baec 
autem duabus orationibus 'uti basilica aedificetur' et 'ad 
litis celi s oria s' confìrmantur. de basilica, de qua cf. Beckerus 
encb. I p. 296, in senatu dixisse uidetur, qui pecuniam in eam rem 
attribueret. de altera Pbitarcbus Liuio certiora tradidit, cum Ca- 
tonis e. 1 9 dixit rovg heqÌ ròv Tixov in senatu ut locationes 
inducerentur effecisse, tribunos autem multam Catoni apud po- 
pulum inrogasse, baec enim sunt uerba eius, tóv ds drj^idQicjv 
tovg d'Qa6vrccTOvg TtaQcó^vvav èv tgd dr][i<p 7CQO(5xctX86tt<5&aL 
Kdzcjva ucci £rj[iLG!)6ca óvol xaXdvxotg. qnae siue a Polybio, 
de quo multa transtulit, siue ab alio auctore profecta sunt, iis 



DE ORATIONIBVS lxxxiii 

coutentionibus piane gemina snnt, de quibus Liuius anno 5S5/IG9 
libro XLIII 16 rettulit. nani tribuni eo anno de inducenda een- 
sonnn lqcatione ad populum tulerunt perduellionemque insuper 
iudicauerunt. sed de integriate titilli qui est ad (ili* censorias 
dubitauerim. qnod proposui oh litis censorias, ne id quidem niibi 
satis lacero confìteor, bistri condendi ullinuun eensoribns negotium 
fuisse constat; extat orationis 'de lustri sni felicitate' inscri- 
pt io. nouein igitnr a ut decem orationum censoriarmn uestigia satis 
certa superesse uidimns; quinque et uiginti Meyerus conduxit, 
quarum partem iam damnaui, reliqnas infra suo loco in tran- 
cursu tangam. 

Leges Baebias duas cognouimus, allcram qua sanctum erat 
ut alternis annis quateini praetores crearentnr, anno 574/1 SO 
post multos annos primum obsernatam (teste Linio XL 44 coni. 
Beckero ench. Il 2 p. 184), alterali! Corncliam Baebiam de am- 
bitu latain anno 573/181 , qnam ex auctoritate senatus a P. Cor- 
nelio Cethego M. Baebio Tampbilo cos. ad popnlnni latain esse 
Linius anctor est XL 19. iam cimi dubitari possit, litri legi Calo 
oralione 'ne lex Baebia d erogar et nr' patrocinalns sit, etsi 
legem de ambitu a Catone aliquando a derogandi temptamine de- 
fensam esse existimcm, nolni lamen orationis quae 'de ambitu' 
fertur inscriptionem cum priore coniungere. nani quae de pecunia 
extant uerba de lege Baebia Ir. 2, ad (juae Reinius iuris crini. 
Itoin. p. 708 prouocauit, ea a mendi suspicione non ita libera 
sunt, ut quicquam inde de orationis argumento colligi possit. 
nani cimi lemma Noiiianuni sit largì prò largire, dubitari pot- 
est, utrijm omnia exempla ad inperatiuum modum pertineant, 
an ultimum ad nerbi nescio (pio tempore posili formam actiuam. 
ego literarum ductus secutus boc statui, illud si quis n ecessa rium 
ducat, fortasse scribat pecuniam largì uotiuìs. itaque bas quoque 
oratioues non magis certo testimonio adiutus «piani probabilitati 
consulens ad annum 573/181 rei lidi. 

Post annum u. 573/1 SI b abita est oratio 'ne de lege Or- 
cbia derogaretur'. eo enim anno teste Macrobio sai, 11 13 C. 
Orcbius trib. pi. legem sumptuariam de ninnerò conuiuarum lulil. 
Festi nerba baec Calo in ea qua legem Orchiam dissuade! male 
sana esse omissa derogandi nolione Ellendtius aniuiadueiiil. quare 
reelius dissuasio quam suasio orationi inscribitur. sed baec sunt 

F ;: 



LXXXIIH PROLEGOMENI)!* II. 

quae de oratione atlfìrmare ausim. Mcyerus sane suum ceteris 
inuentum praestare dixit , in censura Catonem anno 570/184 sba- 
sisse eain legem quae lata estanno 573/181. eorum quoque sen- 
tentiam inprobo, qui Catonem anno 593/161, cum Fannia lex 
rogata esset, dissuasisse statuunt ne Orchia derogaretur. aeque 
enim aut trachini scriptores aut ueri simile est iis qui Fanniain 
legem ferrent displicuissc Oreliìam. ninihum hac de nummo 
conuiuarum cantimi erat, illa iam ad pecuniac in singulas eenas 
sumendae modum coercendum prógrediebantur. clenique quae 
uerba ex oratione Festus ita scripta exhibet qui cinteci obsonilci- 
uere posteci centenis obsonitauere certam emendalionem cxpectant. 
Fannia lege centeni aeris singulis dicbus in cenam concedeban- 
tur teste Gellio li 24 , 3. itaque qui posteci centenis obsonitauere 
dici uidentur post legem Fanniam homines. quodsi sana liaec 
sunt, oratio post Fanniam legem babita uidetur. sed ncque hoc 
mibi constat ncque de iis qui cinteci obson'Uauerint siue 'denis', 
ut uoluit Àuguslinus, siue alio aeris modo. 

'De re militari Histriae' dietimi uidetur a Catone in 
senatu anno 573/181 ucl 576/178, quibus annis 'leifibus pugnis' 
ac panini feliciter cum Istris pugnatimi esse constat Liuio auctore 
XL 26, XLI 10 11. cf. Mommsenius li. li. I p. 790. 

Fuluii Nobilioris censuram anno 575/179 actam for- 
casse ipso hoc anno ad populum Cato edisse rtauit. 

Anno 583/171 consules ex senatus consulto ad populum 
lulerunl ne tribuni militimi eo anno suffragiis creare n tur. sed 
consulum praetorumque in iis faciendis iudicium arbitriuìnque 
esset. liaec Lini uerba e libro XLII 31 recte Turicensis editor 
rettulit ad Catonis orationem 'de tribuni s militimi', utrum 
in senatu dieta sit an prò contione diiudicari nequit. 

Eodem anno 583/Ì71 legatis tìispanianun, qui de pecuniis 
captis in senatu conquesti sunt, a L. Canuleio praetorc in singu- 
los a quibus pecuniali! repeterent, quini recuperatores dati sunt. 
patronos nominauerunt citerioris Hispaniae populi M. Catonem 
et P. Scipionein, iidem ad recuperatores adduxerunt P. Furium 
Pliiluin. is grauissimis criminibus accusatus ampliatusque, cum 
de integro causa dicenda esset, excusatus Praeneste in exilium 
secessit. senatus consultimi deinde illud factum, de quo supra 
p. LXVIII diximiiSi ne frumenti aestimationem magistratus Ho- 



DE 0RATI0N1BVS lxxxv 

manus ìtaberel e. q. s. baco fere habet Liuius libro XLIIJ 2. 
itaque ih P. Furiimi repetundarnm reuui (cf. Reinius iur. crim. 
p. 643 sq.) prò Hispanis Cato dixit apud recuperatores. Charisii 
nerba sunt baec, Caio prò Hispanis de frumento e. q. s. neri).'! 
de frumento neque Gatonis sjjnt, ut uolunt plerique-, ncque ad 
inscriptionem pertinent, sed a grammatico adiccta, ut adparerel, 
quid esset id quod 'siue bona siuc mala gratta ' caperete. 

Anno 585/169 teste Cicerone de sen. 5, 14 Cato sexaginla 
qninque annos natus legem Voconiam magna voce et bonis la- 
teribus suasit. neque enim periocbae Liuianae XLI, qua longe 
priori tempori ea lex tribuitur, nunc fìdes babetur. de ipsa lege, 
quam et Sauinius anno 1821 inlustrauit et alii multi, periocbae 
nerba adscribere saiis habeo, 0. Voconhis Saxa trib. pt. legem 
tulit ne quis heredem midierem insinuerei, suasit legem M. Cato. 
extat oratio eius. 

Anno 587/167 orationes 'prò Rliodiensibus' (de qua in 
quintum originimi librimi dietimi est) et 'de liberali da Mace- 
donia' babitae sunt. saue liuius quoque orationis in senatu di- 
ctae memoria in annalibns Liuianis oblitterata est, nisi forte ipsa 
baec nerba sententiain Catonis referre putaueris, quae sunt XLV 
1 S omnium primum liberos esse placebat Macedonas alque lllyri- 
cos, ut omnibus gentibus adpareret arma populi Romani non li- 
berìs seruitulem, sed contro, seruientibus liberlatem ad f erre, ut 
et in liberiate genles quae essent tutam eam sibi perpeluamque 
sub tutela populi Romani esse, et quae sub regibus uiuerent et in 
praesens iempus mitiores eos iustioresque respectu populi Ro- 
moni habere se, et si quando bellum cum populo Romano regi- 
bìis fuisset, suis exiium. eius uicloriam Romanis, sibi liberi a lem 
adlaiurum crederent. de libertatis Macedoniae formula u. Mar- 
quardtins encbiridii IH 1 p. 115. 

Post annuni 587 usque ad a. 602/152 Catonis ani shidinm 
orandi suadendique cessauit ani casu factum est ut oratiomnn 
uestigia nulla exlent. nani oralioncm de rege Attalo anno 596 158 
trillili non posse infra adpmvbil. sed quae anno 00 J nnlgo ad- 
s^ribitnr oratio centra G. Gassino! , ne liane quidera in orationi- 
bus certi temporis relinni. baec est enim Me'yeri , et si qui alii 
in liane senlcntiam concesserunt, argnnicnlalio: niminini ni! un, un 
cansam Catonem egisse sex et octoginla annos natinn Plutarchus 



L XXXVI PROLEtìOMENON li. 

auctor est Cai. 15; quoti cuin in aiinum 601/153 incitlat (per- 
peram ciiim Plutarclius et Liuius Catonis uitam ad nonagesinuiin 
annum a natali 515/239 produxerunl) , praecedentis anioni anni 
censores sint M. Valerius Mesalla G. Cassine Longinus, non posse 
dubitaci quin Cato anno 601 conlra censorem C. Cassium cau- 
sam tlixerit. seti priinum nego orationem a Plutarcbo memo- 
ratam necessario eam esse quarn eontra Cassium tlictam gram- 
matici laudarunt; deinde ne oralionis qnidem fragmentum est illnd 
{ivr]{iovevó{isvov, a Valerio Maximo Aemilio Scauro tributata 
(il dieta meni. 35). quae e uni ita sint, nee de anno quo Cato con- 
lra Cassium tlixerit, constare adparet, neque si certa sequaris de 
i[)so C. Cassio. 

Orationis 'de Achaeis' anno 603/151 habilae reliquiis detraxi 
ea quae Plutarclius (u. dieta meni. 1 7) lepide narrauit. quorum 
pattern- a Catone scribi non potuisse cuiuis in oculos incurrat, 
celerà quippe a Plutarclio relata non satis certam auctoritalem 
li ab en t. 

Legem quae nclabat ftwmqnum iterimi comulem fieri (pe- 
riocbae Linianae LVI nerba sunt) anno 602/152, quo M. Mar- 
cellus tertium consul i'aclus est, suasam esse Mommsenius hist. 
Rom. Il p. 67 sq. fadnot.) demonstrauit. 

De Cartilagine delenda Catonem in senatu iam anno 600/154 
obloquenle P. Nasica senlentiam dixisse testatur Liuii perioeba 
XLVIIT. seti quae scripta editaque sit 'de bello Cartbagi- 
niensi', unius superesse orationis inscriptionem Fischeius annal. 
p. 125 recte dicit. quare sententias in senatu dictas nee scriptas 
dictis meni. 1 7 adscripsi. eidem orationi Meyerus exemplum ab au- 
ctorc rlietoricorum ad Herennium 1111 14 et Quintiliano IX 3, 31 
positum atlscribendum esse conieeit. seti neque sermonis genus 
tenue illutl atque inane iti patitur neque rlietoricorum scriptoris 
consilium exemplorum suorum plei'umque inuentoris. longe pro- 
babilius Julii Victoris illutl p. 234 Or. bue perlinere dixeriin, quo 
enthymemalis figuram inlustrauit, quale est hoc, Karthaginiemes 
uobis iam hostes sunt. nani qui omnia parai eontra me, ut quo 
tempore uelit uellum possit in f erre, hic iam mihi hostis est, tametsi 
nondum armis agat. quae si non sunt Catonis mire tamen sen- 
tentiae eius conueniunt. 

De oratione eontra Ser. G alba in de Lusitanis anno 



DE ORATIOXIBVS LXXXVII 

605/148 habita in septimum originum librimi dietimi est., quo 
libro alteram 'a pud milites con tra G alba ni' inclusam busse 
nullo testimonio constai, de bac adscribere satis babeo quae 
Mommsenius in libri Meyeriani margine adnotauit, 'uidentur mi- 
lites quos Galba secum babuit in Lusitania conuenisse coàsultori, 
an ei suffragarentur ; cf. Liu. XLV 37, 8.' ceterum cf. quae in 
or. prò Caesetio (LII) adnotaui. 

De reliqnis oratiouibus, quarum tempora et causas mibi in- 
dagare non conligit, quasi per saturam agam. eternai de multis, 
uelut de ea quae inscripta fuit ne imperium sii ueteri ubi nouus 
nenerit, l'ore spero ut qui legum antiquitates tractant felici for- 
tuna aliquando certiora iuueuiant: Consilio si idem facere uo- 
luissem, nescio an non solimi nomini animili quaerendo longe 
praeterissem , sed etiam meos fìnes temere transgredi uiderer. 

A e priuataru ni quidem e ausa rum patroni orationes snas 
scribendo iulustrare non solebant. nam si a Catone recesseris at- 
que a M. Antonio, quem eonstat omuiiio nihil scripti praeter inper- 
fectuin de oratore uolumen reliquisse, denique a M. Crasso, cuius 
quas in causis priuatis orationes Meyerus inter fragincnta ret- 
tulit p. 303 et 314 scriptas non esse satis adparct, nullum la- 
lium orationum uestigium est ante Ciceronem, post Cicerone» 
pauculae quaedam centumuiralium causarum reliquiae Asiuii Poi» 
lionis, Passieni Crispi, Galerii Tracbali, Caecilii Plinii, Fronto- 
nis (cf. M. Gaesaris ad Frontonem epist. V 28 p. 92 Mai.), de 
cuius rei causa praeclara extant uerba Taciti dialogi e. 38. sed 
ut ad antiqiiissimam aetatem redeam, mire de ea falsus est Fri- 
dericus Ellendtius prolegomenon in Brut. p. 6 baec disputans, 
'iudiciali dicendi genere Romani ante Catonis aetatem us? non 
uidentur. nec enim eloquentiae usus erat in causis priuatis, quae 
tunc lotae a forniularuni iure pendebant et apud praetores et 
iudices Areopagitarum illa seueritale praeditos agebantur, et cau- 
sae publicae populi tributiin centurialiniue conuocati suffraghi 
iudicatac in criminibus et teslinioniis tolae uersabantur. ' nani 
ut de publicis iudichs laceam, 'formularum ius' illud quid sibi 
uelit non adsequor. profecto peroranti apud iudicem consuetudo 
et legis actionum tempore et formularum eadem fuit; nani etiam 
legis aclionum aetate, postquafn in iure solemnibus uerbis ree acta 
erat, index dabatur, perorabatur apud iudicem. sed quaeritur, 



XC PItOLEGOMENON II. 

periocha Liuiana libri XLVill. Annium Meyerus suspicatus est esse 
T. Annium Luscum, quem ad Pcrseum regeni legatura missum 
esse narrat Liuius libro XLII 25. L. Oppius Salinatof praetor 
anni 563 nominatili* ab eoclem libro XXXVI 2. sed ncque liner, 
prò certis uenditarim ncque quidqunm de Pausa et Q. Sulpicio 
mibi conpertum est. 

Seciintur aecusalionum libri 'centra Cornei ium a pud 
populuin,' 'contra Tiberium exulem,' 'contra Tibc- 
rium Sempronitim Longum,' 'in C. Pisonem,' 'a pud 
censores contra Lentulum.' quis fuerit ille Cornelius igno- 
rali sopra uidimus, ubi (le oratione 'de surnptu ' disputauimus. 
Tiberii Sempronii Longi legatum fuisse Catonem testis est so- 
lus Plutarchus e. 12. bunc accusatum esse a Catone neri si- 
mile est: nani integrimi orationis indicein Priscianus adfert con- 
tra Tiberium Sèmpronium Longum. eadem num fuerit oratio 
contra Tiberium exule (ita libri) dubitauit Meyerus: mibi quoque 
res prò incerta est. nec scio, unde is conpercrit reos rerum 
capitalium Romae 'capite obuoluto' in iudieio adfuisse, nisi la- 
nieri caput obnubendi morem de condemnato, qui ad supplieium 
duceretur, pariim felicitar ad retina transtulit. itaque non sine 
dicacitate Tiberium, qui exilio condemnationem fugisset, uidetur 
dicere Cato obuoluto capite stitisse uadimonium, iam timi extrc- 
mum sibi supplieium ingruere animo quasi praesagientem. C. Pi- 
sonem credunt inter eos fuisse qui post consulatum Catonem accu- 
sauerunt, propterea quod ex oratione contra Pisonem haec relicua 
sunt nerba , uideo hac tempestate concurrisse omnes acluersarios. 
praeclarum bercle argumentum; quasi uero uir ille, qui per to- 
tani uitam et exerceret aduersarios et ipse exerceretur, non sae- 
pius omnes simul concurrere in se uidisset, denique apud cen- 
sores in Lentulum dixit Cato.. ab anno u. 550 ad annimi 600 
deciens a censoribus lustrimi conditimi est; apud quos causam 
dixerit Cato non liquet. accusationis apud censores scriptae 
exemplum babes C. Gracchi orationem apud censores (u. Cba- 
risius I p. 80 Keil. coni. Cic. or. 70). dubium est num scriptae 
fuerint accusationes Heluii Manciae apud Valerium Max. VI 2 , 8, 
Caesaris Strabonis apud Varronem rerum rust. I 7, 10. adde 
Frontonem domino suo Marco Caesari liane scribendae orationis 
materiam suppeditasse V 22 p. 90 sq. Mai. , consul populi Ro- 



DE ORATIONIBVS XC1 

mani posila praelexta manìcam induil, leonem inter iuuenes 
quinquatribus percussit populo Romano s per fan te. a pud eenso- 
res expostidatur. nam ita prò eo quoti in codice est expostutal 
scribendum esse Scbopenius perspexit emend. Frontou. quae 
gymnasii Bonnensis programmate a. 1841 edilae sunt p. 9. 

D e f e n d i 1 Cato Lucium Caeseliwn. nam et L. Cesulium , cuius 
nominis unum excmplum idque parum certuni sibi cognitum esse 
Iltibnerus mibi indicauìt I. N. 1326*, et L. Caesarem (fi*. 2) 
cedere iussi prol)ae nominis in etius formae de qua u. Hùbneri 
quaestiones onomatologieae Latinae p. 42. praeterea cimi idem 
fragmentum (2) a Prisciano Catoni tribuatur, a Diomede Rutilio 
[P. Rutilius de idia sua . . idem prò L. Cesulio), antiquiori 
testi propterea fidem babere nolui, quod facile exemplum aite- 
rum Catonis ante idem exciderc polerat, certa autem Catonianae 
orationis memoria sit apud Festoni, Rutilianae nulla, memora- 
bilis est oratio propterea quod 'ad milites' dieta est, si fides 
Festo constat uerba haec adferenti (fr; I) audite sidtis, mililes, 
si quis uesfrwn bello super fuer il ^ si quis non inuenerif pecwtiam, 
egebit. non dubito quin qui baec dixerit ncque in iudicio pu- 
blico ucrsatus sit neque in senatu sententiam dixerit. uidimus. 
Catonem contra G ai-barn ad milites dixisse, ut eos sibi, autequam 
inirent suffragium, conciliaret. simiiis fu eri t liuius orationis causa, 
ceterum praeter duas lias Catonis orationes inditela apud siue 
ad milites non relalum inueni nisi de Caesare apud Suetonium 
uitac eius e. 55. is enim refert et alias quae ferrentur Caesaris ora- 
tiones Angustimi ei abiudicasse et orationem apud milites in lli- 
spaìiia duplicem, alteram quasi priore babitam proelio, alteram 
posteriore, ad quam editores pertinere dixerunt Diomedis nerba 
e libro I p. 400 keil. baec Gaius Caesar apud milites de com- 
modis eorum ''non frustndo uos, milites.- 

Ad iudicia publica pertinere uidentur orationes quas dixil 
'prò se contra Cassium' ('Quirites'-eniitì adloquitur, cf. quae 
ad a. 0<)l disputaui) 'prò L. Ani ro nio,' 'prò L. Torio con- 
tra Cu. G e 11 inni. ' 

Ad idem genus l'orlasse pertinel illud Charisti I p. 90 Keil. 
Cato de habitu alt, sanguen demitlafur. quae cuna (Mio lahnius 
ad praecepla siue medica siue militarla reuocauil soc. Sax. acl. 
11 p. 207 adnot. , sola fere l'ragmeuti senlenlia duce usus est. 



xcir PKOLEGOMENON II. 

quid quod 'allegoriam sanguinis mittendi in agendis cansis iam 
de trita ni ' esse Quintilianus tcstatur inst. or. Vili 6, 51? pro- 
babilior igitur erat Bolhuisii coniectura scribentis de ambilu. sed 
cum in excerptis Gauchianis (quibus etiam in orationc coatra L. 
Furium ueram scripturam deberi uidimus) hacc ita scripta sint 
Calo de Habito, uereor ne oratio sit siue prò Habito siue cen- 
tra Habitum, de quo cognomine Classeni adnotatio uid. ad Gi- 
eeronis orationem prò Cluentio Habito apud Baiterum p. 541 ; 
uidimus enim orationem in Veturium a grammaticis etiam 'de 
Veturio ' dieta m nominari. 

Delibe ratini generis orationum primam esse iussi 
quae 'de rege Attalo et ueeti gali bus Asiac' inscribitur. 
quae nisi quod post annui» 582/172, quo G. Licinius praeturam 
gessit, scripta est, cui potissimum anno adsignanda sit prorsus 
ignoro, deliberatimi est de rege Attalo annis 586/1 6S et 596/158. 
Meyerus autem aperte falsus est, qui periochae Liuianae L uerbis 
usus Catonem de rebus Aitali anno 605/149 dixisse statuit. quo 
anno quae de legatis paci Inter Nicomedem et Prusiam conpo- 
nendae (nani de Attalo nibil dixit) iocatus est, ea dietis meni. 16 
inserui. sane mi rum est quod iam Gatonis tempore uectigalis 
dicitur Asia. 

Orationem 'ut plura aera equestria fierent' in senatu 
babitam (u. fr. 1 coni. Mommsenio bist. R. I p. 795) Meyerus sine 
idonea causa censoriis inseruit. ceterum Gatonis sententia, in qua 
explicanda antiquitattim Romanarum auctores uarie periclitati 
sunt (u. Beckerus enchiridii II 1 p. 260), satis expedita est, si 
Mommsenio de mille et octingentis equitibus adsentiamur bist. 
Rom. I p. 764 sq. 

'Aediles plebis sacrosanctos esse', quod legis sa- 
cratae alterius uerbis ut qui iribunis plebis aedilibus iudicibus 
nocuisset, eius caput Ioni sacrum esset, f umilia ad aedem Cereris 
Liberi Liberaeque uaenum irei cautum esse uideretur, fuisse 
tamen inter iuris peritos qui negarent testis est Liuius HI 55 ; 
neque enim quemquam dicebant sucrosunctum esse, sed cum 
quis eorum cui nocuerit, id sacrum sunciri. iiaque aedilem 
prendi ducique a maioribus magistraiibus, quod elsi non iure 
fiat — noceri enim cui hac lege non liceal — tamen argumentum 
esse non haberi prò sucro sunctoque aedilem, tribunos ueteré iure 



DE ORATIONIBVS xeni 

rurando plébis cwn primwn eam potestatem creami sacrosane tos 
esse, quam iiulicii subtilitatem Edttardus Lùbbertus comment. 
pontif. p. 155 centra Beckerum enchir. II 2 p. 295 acute de- 
fendit. 

Oralio 'de dote' utruni legis suasio an iti senatn dieta sit 
(eensoriam liane quoque Meyerus fecit ob luxuriam feniinartun a 
censore oppressami diiudieare non ausim. fragmenti nobilissimi 
uerba cuna alii Uun Rlenzius ea commenta tione, quae 'de eogna- 
tis et affini bus j iuris hist. epbem. VI inserta est, chetissime trà- 
ctauit p. 18 — 26. quaeritni' autem, quo iure uir diuortio facto 
de muliere iudicauerit. atque Klenzius quideni uirum cognato- 
rum iudicii principem indicasse diuortio facto de muliere nec- 
dum marni liberata existimauit. Gòtllingius contea de re p. 
Rom. p. 100 sententiarum nexuni pessimi dedisse mihi uidetur 
cimi ante muìtatur uocabuhmi distinguendi nolani posuit. nc- 
que enim intellego, quid sit quod mulier, si iiinuni biberit, limi- 
tari, condemnari, si cum alieno uiro probrum commiserit, dita- 
tur; quorum iilud peruersum sit, taetrum alterimi, iniino mul- 
taci solere Cato mulierem dixit dotis parte ob peruerse taette- 
que facta, boc est ìninus grauia delieta, condemnari nero, hoc 
est Simplicio adigi, si uinum biberet aut cimi alieno uiro probri 
quid faeeret. ob uinum enim sumptuni prisca seueritate necari 
solitas esse feminas exemplis a Plinio XI11I 13, S9sq. adlatis sa- 
tis constat. quare non mirum est, quod qui talis iudicii princeps 
esset imperlimi quod uidetur babere dicitur. nani qui magistra- 
tus cimi imperio est, ei iuris dictio conpetit, sin nero militare 
illud sit, etiara capite puniendi ius. 'prò censore' igitur mulieri 
uir est propter multae dicendae ius, ob coudenuutiidi ius 'im- 
perituri quod uidetur babet.' denique quod Valer ius Maximus 
Vili 2, o Gaium Titinium uxoreni inpudieam duxisse narrami, 
ut dote eam spoliaret, non magis nostrani senlenliain euertit. aut 
(piani quod IMiniusl. s. s. (ai. Domitium ob uinum marito insciente 
sumptuni dote niullauit ; nani quis dicerei mulieres ob uinum 
sumptum probrunuie commi ssum utique omnes necatas esse, 
quistte C. Marii tempora ad Catonianae aetatis seueritatera evi- 
geret. ? 

Frusira quacsiui legis alicuiiis memoriam, quam oratione 'ne 
ini per in ni sit ite t eri, ubi noiuis u e ne ri l ' suaserk. ridicule 



XCIIII PROLÉGOMENON II, 

enim editor Turicensis haec ucrba ita interpretatus est, ut Cato 
quoniam Scipioni ex Hispania prouincia non satis cito decedere ui- 
sus esset, oratione quaesiuerit 'quomodo se habeat quod inimiei 
postulant ne' e. q. s. cniusmodi orationi non uidit inscriptionem 
fere contrariam fieri debuisse 'ne imperium sit nono ubi uetus 
nondum decesserit. ' immo nero aut de lege aliqua, cuius me- 
moria interiit, uerba fecisse uidetur aut in certamine aliiiuo 
inde orto, qnod, cum proximi anni magistratui populus imperiiun 
dedisset, 'uetiis' magistrati^ ea ageret qiiae, nisi qui cum imperio 
esset, agere non liceret. cuius certaminis, licet concordia per- 
actum sit, .ex empiimi a Liuio XL 39 traditimi est, 

Secuntur orationes 'de praeda militibus diuidenda' 
et 'uti praeda in pub li cum refera tur. ' quibus inscriptio- 
nibus et imam orationein a grammaticis uarie laudari et censoriam 
Meyerus suspicatus est; mire sane utrumque. primiun enim con- 
trarias esse utriusque titilli sententias uerbo monuisse satis est; 
deinde aerarii curandi negotium censoribus datum esse praeter 
Meyerum nemo cognouit. sed quoniam Cato et con tra Acilium 
et contra Fuluium Nobiliorem de parte praedae iniuria aut 
aerario' aiit militibus subtracto testatus est, non sine "ueri specie 
has orationes ad tale accusationis genus pertinere uideor mihi 
conicere. 

Orationein 'de signi s et tabulis' censoiiis adscribendam 
fuisse supra adnolaui p. LXXXfl. 

Oratio 'ne spolia figerentur nisi de hoste capta' 
non idonea causa inter censorias haberi solet. Catonis tempore 
bellicorum honorum splendorem exstingui coeptum esse docu- 
mento est, quod P. Cornelius M. Baebius cos. anno 574/ J 80 
omnium primi nullo hello gesto (Liuii uerbis XL 39 utor coni. 
Mommsenio hist. R. I p. 791) triumphum egerunt. simili igitur 
superbiae uanilate spoìia quoque quae de hoste non capta essent 
aut in aede Iouis Feretrii aut in suis imperatores aedibus suspen- 
debant. nani etiam priuatos parietes. spoliis exornatos esse Li- 
uius testis est libro XXIII 23, cum dixit censores in sellatimi eos 
legisse qui spolia ex hoste fixa domi haberent, et Plinius nat. 
hist. XXXV 2, 7 haece scribens aliae foris et circa limino, do- 
mitarum genlium imagines erant affixis hostium spoliis quae nec 
emptori figere liceret. adde quod C. Flaminius apud Limimi 



DE 0RAT10NIBVS xCV 

XXXVIII 43 Fuluium Nobiliorem spolia de Àmbraciensibus capla 
ante currum latiirum et flxurum 'in suis postibus' esse exprobra- 
uit. quare eo potius adducor, ut Catonem de spoliis a Fuluio 
Nobiliore ex Ambraciensi praeda conparatis domique suspensis 
dissentisse credam, quam ut Iacobum Perizoninm scquar oratio- 
nem de spoliis opimis in aede Iouis iìgendis fuisse censentem 
animadu. bist. e. 7 p. 249 Harl. 

De reliquis orationibus non babeo quod addam. nisi quod 
orationis 'de potestate tribunicia ' titukun Vrshii conicctura, quam 
probauit Meyerus, natimi cur prorsus abiecerim dicendum est. 
Festi reliquiae p. 162 sunt hae (coni. Paul. p. 163) 

. . [Nejmut nisi etiam uel 

[riempe] ibunici cum cài nemut 

. . ' . . . aerwnnas 

Vrsinus igitur suppleuit alterimi uersum Caio de potestate tri- 
bunicia, nimirum quod Catonis nomen in sequenli uocabulo ne- 
mìnis adscriptum est. sed praeterea ncque Catonianae glossae 
in ea paginae parte comparent neque orationis Catonianae ti- 
tulus ille siue ductibus litterarum siue re ipsa commendatur. 
igitur quis quo libro nemut usurpauerit nubi non liquet. 

Hae sunt igitur octoginta ferme orationum uestigia, quem 
numerimi H. Meyerus tredecim nouis aut ex suo arbitrio aut ex 
male intellectis scriptorum uerbis auxit. ccntum et quinqua- 
ginta Catonis orationes Cicero 'adirne se inuenisse aut lcgisse' 
testatus est de senect. 17, 65; non minus multas eius fuisse 
quam Lysiae orationes idem auctor est Bruti 16, 63, cuius qui- 
dem de CCCCXXV orationibus Dionysius CCXXX prò genuinis 
liabuit (cf. Hoelscberus de Lys. uit. p. 42). earum autem quas 
cognouimus Catonis orationum dimidia fere pars in iudiciis cau- 
sis(jue uersatur, in suadendis dissuadendisue legibus atque io scn- 
tentiis senatoriis altera pars, quibus se defenderit Cato sex ora- 
tionum, nisi fallunt inscripliones, uestigia relicua su ni I, li, III, 
XL, LVI, LXXIV r , quod fere mircris, cum dicat Plinius na(. bisl. 
VII 27, 100, itaque sit proprium Catonis quater et quadragiens 
causam dixisse nec quemquam saepius postillatimi a e se tu per ah- 
solntum, Plutarcbus Cat. 15, léysxai yàg òkiyov ànolntov- 
6aq róv 7ievzì]Kovxa cpvysiv dtxag Motor de uir. ili. 47, 7: 



XCVI PROLEGOMENON II. 

t ipse quadragies quater accusalus gloriose absohitiis est, cf. Val. 
Max. Ili 7, 7. 

Denique pauca de arte Catonis oratoria adicienda sunt, non 
quo aut Ciceronis uerbis in diuersas partes disputandis solidum 
iudicium stabiliri aut omnia antiquorum de Catortis orationibus 
iudicia adscribenda esse existumem , sed ne obseruationes quae- 
dam grammaticoruiu non inutiles silentio praelcreantur. ora- 
tiones igitur originibus et studiosius lectitatas esse et diutius in 
hominum manibus fuisse non solimi eo conperluin est, quod 
ex originibus excerptae legebantur (u. p. LVIII), deinde quod 
Verrius Flaccus et Iulius Romanus longe plurima de illis in glos- 
sas suas transtulerunt, quodque quarto saeculo Seruius, cuius 
nerba infra ponam, ita de exordiis orationum testatus est, ut 
ipse eas legisse uideatur, uerum eliam Boetbius do.cet in Cice- 
ronis topicorum I p. 271 Or. C. Mariiun Victorinum quein rhe- 
toricum Catonis librum nouisse constat (u. praeccpt. fr. 1 6) di- 
cens commentario in topica quarto exempla e Vergilio Terentio 
Cicerone Catone conposuisse. quare non mirimi est, quod infe- 
rioris aetatis rlietores a lectione orationum non prorsus alieni 
sunt. ac Iulii Victoris quidem, cui praeceptum Catonis 15 de- 
bemus, uerba liaec sunt art. p. 211 s. Or., diuiduntur negolia- 
les (qualitates) , quae in legum et rogaiionum lationibus repe- 
riunhir , primo quidem ab obscuritate, si nobis materia largitur, 
ut M. Tullius de lege agraria facit et Cato saepe et saepissime 
Gracchus , Sulpicii Victoris qui fertur p. 266 Caperonn. liaec, 
apud Catonem assidua partitio est, apuci Tidlium rarior. quae 
quam recte iudicata sint, sane prò fragmcntoruni condicione dici 
non potest. paullo certiora adfìrmare licet de exordiis. de bis 
enim Seruius scripsit ad Verg. Acn. VII 259 baece, di nostra 
incepta secundent] secundum priscam consuetudinem locuturus 
de publica utililate , id est pace et nuptiis filiae , facit ante deo- 
rum commemorationem , sicut etiam in omnibus Catonis or atio- 
nibus legimus. hi ne est in diuinatione Ciceronis [13] '•siquid 
ex aliqua uetere or aliane: Iouem ego optimum maximum' . si- 
milia adiecto etiam C. Gracchi nomine extaut ad Aen. XI 301 
praefatus diuosj more antiquo, nam maiores nutlam orationem 
nisi inuocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes 
Catonis et Gracchi, nam generale caput legimus in omnibus. 



DE 0RAT10NIBVS XCVII 

unde Cicero ' siquicV e. # q. s. ac magistratus quidem solemne 
Carmen precalionis, priusquam populum adloquereiitur, pra efari 
solitos esse bis ipsfs fere uerbis Liuius XXXIX 1 5 quosque Bris- 
sonius de formulis I 108 laudauit tradiderunt. sed ultra solem- 
nem magistratuum morem de antiquis oratoribus idem Gellius 
testatur XIII 23 (22), 1 comprecationes deum immortaliwn qua e 
rifu Romano fìunt expositae sunl in libris sacerdoium popidi 
Romani et in plerisque anliquis orationibus. in his scriptum est 
Luam Saturni, Salaciam Nepluni, Horam Quirini, Maiam Vol- 
cani, Heriem lunonis, Moles Martis Nerienemque Marlis. quo 
minus dubitari licet, quin Seruius tales conpre.cationes generale 
caput in omnibus Catonis' Gracchique orationibus legerit. sed 
cum Catonis prò Rhodiensibus , C. Gracchi in Popillium Laena- 
tem (u. Meyerus fra gm. or. p. 238) orationum exordia extent, 
uideantur autem extare Catonis in Ser. Galbam de Lusitanis, 
ad litis censorias, Gracchi denique orationis quam 'de legibus a 
se promulgatis ' Meyerus inscripsit 1. s. s. p. 234, neque in his 
conprecatio adpareat, generale caput grammatici omittendum sibi 
esse uidentur existimasse. 

Sententiarum figuras antiqui in orationibus Catonis has de- 
prehenderunt, Ttagalslipeag fìguram Fronto in uerbis or. de 
sumptu suo (or. II), ccvccxoivcoGlv , èì-ovd-sviGuóv, diàvouav Iu- 
lius Rufinianus, TcaQovo^iaGiav Cicero, etiam pedum metricorum 
structuram solito artificio neque eo felici is repperit quem Dio- 
medes II p. 468 P. (p. 472 Keil.) secutus est, si paenultimus 
fuerit Iribrachys uel pyrrhichius et paeones successerint primus 
et nouissimus, erit antiqua struclura quae dicitur confragosa ; 
qua usus est Calo, sed qui libero ab his nugis iudicio ampliores 
orationum particulas, uelut quae supersunt de orationibus prò 
Rhodiensibus et de sumptu, diligenter perlegerit, sapientiae in- 
geniique in omne cerlaminis genus parati exercitatique multimi, 
artis in conponendis et uerbis et uerboruin TtsQiódotg conspi- 
cuae parum inueniet, ininio in eo uiro qui princeps Romanos 
scribere orationes docuit ne exspectabit quidem. mihi anioni 
ueterum de oratore Catone iudicia perlegentì non tani (accronis 
uerba Bruti 16, 63 et 85, 393 quam Gelili orationem Rhodieo- 
sem laudantis (quae supra p. LYlsq. scripta sunti ad proprieta- 
tem Catonis distincte noscendam pcrtinercuisa suiit, nec miruni : 

CATONIS QUAE EXSTANT ETC. . G 



XCVIII PROLEGOMENON II. 

Frontonianae enim aetatis homines, etiamsi inepto saepe priscae 
horriditatis amore capti consummatae artis monumenta inique aut 
neglexerunt aut conuiciis foedarunt, tamen adsidua lectione non 
adamarunt solum simplicitatem illam priscorum natiuamque ue- 
nustatem uerum etiam intellegenter et aestimarunt et laudarunt. 
ueluti qui puerilitatem iudicii interdum elegantia haud uulgari 
mire temperauit M. Fronto confusam eam ait p. 172 ed. Rom., 
ego eloquenliam calachannae rilu parlim iligneis nucibus Cato- 
nis partim Senecae mollìbus et febriculosis prunuleìs imita*® sub- 
uertendam censeo radìcitus, immo nero — Plautino uiar nerbo 
— exradicilns. in quibus iligneis Ottonis Iahnii acumine prò eo 
quod in codice est igneis rcstitutum est musei rhen. nou. Ili 
p. 156; extr emani sententiam a librario sic scriptam plautino 
Irato uerbo, a Maio ita editali) Plautino irato nerbo ego uidcor 
mihi sanasse. 



IH. 

DE LIBRIS AD FILIVM CETERISQVE LIBRIS. DE DICTIS CA- 
TONIS IISQVE QVAE FALSO EIVS NOMINE FERVNTVR. 

Ex ceteris M. Catonis libris facile primimi locum obtinent 
quos 'libros ad filium' siue 'ad filium de agri cultura' 
Seruius , Nouius 'praecepta ad filium' uocauit. accedunt 
testimonia Diomedis , qui nerba Catonis ' a d f i 1 i u m nel de ora- 
tore,' et Prisciani, qui quae libro sexlo 'ad filium' scripta 
dixit eadem septimo *ep istilla ad filium' inclusa esse testan- 
tur. omisso libri titillo et agricolae et oratoris boni defmitiones 
iniecto Marci fìlli uocatiuo casti extant. (piare cimi Drumannus 
uit. Rom. V p. 143 sq. de quodam litterarum orbe ad filium 
perscriptaruni cogitami, timi nuper Otto Ialuiius conparatis Iulii 
Gelsi cestormn libris, quot Calo et rerum scittì dignarum ge- 
nera et libros praeceptorum esse uoluerit, elegantissima dispu- 
tatone soc. Sa», actis li p. 263 sq. inserta extra dubitalionem 
ponere conatus est. cui de suninia rei qui* est qnih adstipu- 
letur? de quibusdain lanien non cursini argumenta eius per- 
lustranti uerum iterino ac saepius examinanli dubilationes milii 
grauissimas subnatas esse Pateor. nani, ut de Cornelio Celso 
primum dicam, medicinae quidem et agri culturae libros ab 
eo uno quasi corpore coniunclos esse certis tcstimoniis con- 
stat, probabili autem ratione rei militaris et artis oratoriae 
praecepta eidem adsignantur. sed quod iuris ciuilis moruni- 

G* 



C PROLEGOMENON HI. 

que commeutarios adiecit uir doctissimus, eorum alterum ipsius 
Catonis exemplo incertissimo, alterum Quintiliani ucrbis male opi- 
nor intellectis incommode defendit. sunt enim haec inst. or. XII 
11, 24 quid plura? cum etiam Cornelius Celsus mediocri uir 
ingenio non solum de his omnibus conscripseril artibus , sed am- 
plius rei mìlilaris et rusticae et medicinae praecepia reliquerit 
dignus nel ipso proposito, ut eum scisse omnia Illa credumus. 
quaerenti igitur, quid sit quod de his artibus omnibus Celsus 
scripsisse dicatur, ad ea nempe redeundum est quae proxime iis 
quae supra scripsi praemittuntur. praecedunt igitur uerba de 
Homero, in quo nullius non artis aut opera per feda aut certe 
non dubia uestigia reperiunlur , de Hippia Eleo, qui non libera- 
ìium modo disciplinarum prae se scientiam lulil, sed uestem et 
anuium crepidasque , quae omnia manu sua fecerat in usu lia- 
buii atque ita se praeparauit, ne cuius alterius opere egerei. de 
Platonis et Aristotelis scientia multiplici, denique de Catone Vai- 
rone Cicerone haec, M. igitur Caio idem summus imperator 
idem sapiens idem orator idem historiae conditor idem iuris idem 
rerum rustie arum peritissimus fuit . . . quam multa, paene 
omnia tradidit Varrò! quod instrumentum dicendi M, Tullio de- 
fuil? quid plura, cum eliam Cornelius Celsus e. q. s. uides 
certuni artium orbem, quibus Celsus rei rusticae et medicinae 
praecepta adiecerìt, eis quae supra posui non describi, nec sunt 
certiora de Catone uerba Plinii m h. XI1II 4, 44 Calonum ille 
primus triumplio et censura super celerà insignis, magis tamen 
etiamnum clarilale lilterarum praeceptisque omnium rerum ex- 
petendarum dalis generi Romano, inler prima nero agrum 
colendi [ti. idem XXXV 2, 2 Cic. de or. Ili 33, 135). sed 
Otto Iahnius ad has artes quas Quintilianus dicit explicandas re- 
diit ad ea quae haud exiguo interuallo eiusdem • capituli § 9 ita 
scripta sunt, uereor tamen ne aut magna nimium uidear exigere, 
qui eundem. uirum bonum esse et dicendi peritum uelim, aut 
multa, qui tot artibus in pueritia discendis morum quoque prae- 
cepta et scientiam iuris ciuilis praeler ea quae de eloquentia tra- 
debanlur adiecerim. his autem demon strare uoluit Celsum mo- 
rum praecepia artium libris inclusisse ethicam Sextiorum discipli- 
nam, quam teste Quintiliano XI, 124 probauit, amplexum. 
uerumtamen, etiamsi de tribus philosophiae partibus solam mora- 



DE LIBRIS AD FILIYM CI 

lem ad Sextiorum normam Colsus exposuisset, quod mihi certe 
in eiusmodi artium corpore perquam dubium est, nescio an prò 
eo quem exspectamus titillo de etilica sine de morali philoso- 
phia auctor hunc indicem de moribus et mire singnlarem inter 
ceteras artes de medicina, de rhetorica, de re rustica nec rei 
conuenientem nec denique ad exemplum ullius scriptoris effìnxisset. 
nani Senecae qui fertur de moribus liber syllflge est moralium 
sententiarum iuiuria eius nomine inscriptus. quid ? quod Catonis 
de moribus Carmen, quod praeceptorum partem fuisse Ialmius 
rursus ambiguo Gelsi exemplo demonstrare uoluit, ne continebat 
quidem moralis pliilosopbiae praecepta quamlibet simplicia , sed, 
quantum ex reliquiis iudicari potest, morum ab exemplis uete- 
rum declinatorum luxuriem uersibus seuerissimis castigabat. ita- 
que licet Quintilianus uerbis suboscuris Celsum de moribus prae- 
cepisse docuerit, neque ad titulum librorum Celsi id pertinere 
neque" uero de Catone quicquam inde effici posse arbitror. 

Sed ad certa pergamus. Celsi igitur artium libri quinque 
priores fuerunt de agri cultura. Catonis autem laudantur libri de 
agri cultura ad fìlium. atqui qui extat -de agri cultura liber ad 
lilium non est scriptus. praeceptorum igitur parte agricolationem 
tractatam esse concedo, et extat agricolae definitio formula e modo 
concepta (fr. 6). sequebantur Celsi de medicina libri. Catonis 
autem extant praecepta ad fìlium, quae spectant rem medicam, 
uelut quod indice corrupto de lepore est apud Diomedem ex libro 
de oratore ad fìlium (fr. 3). rbetoricam artem a Celso adiectam 
esse reliquis artibus concedo, atqui Quintilianus Catonem Romano- 
rum primum aliquid condidisse in genere rbetorico testatus est 111 
1, 19, et ipse Cato fìlio scribit 'de istis Graecis suo loco se actu- 
rum (fr. 1). parte igitur praeceptorum eum 'quid Athenis exqni- 
situm babuerit' de rhetoribus ueri simile est exposuisse, et extat 
celeberrima oratoris definitio agricolae definitioni forma piane ge- 
mina (fr. 14), extat 'praeceptum' illud 'paene diuinum' rem iene, 
nerba sequentur (fr. 15). tres igitur medichine , agri culturae, 
rbetoricae partes praeceptis ipsi grammatici uidentur tribuere. 
de reliquis nibil testimoniis cognilum est. nani Gelsi quidem rei 
militaris praecepta Quintilianus emù medieinae el rei riislieae prae- 
ceptis ita copulami, ut tres ciusdem operis partes significasse ui- 
dealur. sed Catonis librimi de re militari Teshis quater, Nonius 



CU PROLEGOMENON III. 

ter, Gellius Priscianus Philargyrius singulis locis commemorarunt 
hoc indice Caio in libro quem conposuil de re militari, id quod 
casu factum esse siquis dicat, tamen prooemii sententiam ita con- 
paratam esse infra ostendam, ut non facile de libro ad fìlium misso 
cogitari possit. quare ne prorsus incerta captarem, librum de 
re militari a praeceptis segregandum esse censui. quae cum ita 
sint ne iuris quiclem ciuilis commentarios , de quibus et ipsis in- 
fra disputabo in hunc disciplinarum orbem admisi. 

Librum de re militari (nam quod neque 'libros' neque 
'de disciplina militari' eum inscripsimus , auctoritate gramrnati- 
corum nitimur) partem praeceptorum ad fdium fuisse non recte 
suspicatus est Otto Iahnius. nam de adulescentis institutione co- 
gitare ratio libri ex reliquiis quamuis minutis satis cognita aegre 
patitur. extat libri 'principium (fr. ]),. e cuius uerbis bis quae 
scripta sunt si palam proferantur qui efficere conati sunt, edendi 
libri consilium Catonem non agitasse, ii quo suam sententiam 
tueantur non intellego. hoc uideor mihi intellegere, et prooemio 
et iis quae proxima ei posita fuisse uidentur (fr. 2) demonstrari 
populo Catonem de paranoia uictoria praecepta scripsisse, cum 
uideret alios imperatores, 'qui uerae laudis expertes essent', aut 
parimi ualere usu militiae aut prauis artibus militaris disciplinae 
seueritatem corrumpere. idque consilium ita uidetur exsecutus 
esse, ut quidquid militi uel tribuno opus esset breuibus prae- 
ceptis conprehenderet , luculentis exemplis, quae ipsius stipendia 
subministrabant , declararet. ea est enim inter hunc librum 
et Cincianum, quem antiquissimum in hoc genere fuisse nunc 
credi desitum est, diuersitas, ut antiquitates et prisca uocabula 
grammaticus explicauerit, imperator quid usu didicerit alios 
docere uoluerit. neque credi potest, eum aequalibus exposuisse, 
qui essent 'procubitores' (fr. 5), qui uocarentur 'accensi' (fr. 8), 
de quibus ut tum non poterat non constare omnibus, ita Var- 
ronis aetate docte certatum* est. sed ea res quomodò sese 
habeat docet grammaticorum dissensus de ' ferentariis ' (u. fr. 6), 
de quibus in libro de re militari ita traditum esse, 'ferentarii 
sunt qui tela ac potiones militibus pugnantibus subministrant ', 
facile aliquis persuaderi sibi a Festi epitomatore pateretur, nisi 
Nonii auctoritate constaret explicationem eam esse grammatici, 
Catonem uero narrasse a nescio quo duce 'ferentarios praeda- 



DE CARMINE DE MORIBVS CHI 

lum missos'. idem slatuo de fr. 5, 8, quamquam quo Consilio 
de procubitoribus et accensis dixerit non constat. nibil auteni 
ilio explicandi more apud grammaticos usitatius: ita etiam qui 
' dhTerentias uocabulorum' tractarunt cum dicunt 'p ut are' Ci- 
ceronem duo uocabula differre, plerumque eos locos respirino! 
quibus ita ille posuit uocabula, ut differre appareat. praeterea 
cum Vegetius de re mil. I 8 ea se 'fìdelissime dicere' lestetur, 
quae 'Calo Censorius de disciplina militari scripsit' (cf. 3), quae 
Cclsus Frontinus alii commentati essent, erunt fortasse qui Ca- 
tonianae doctrinae uestigia in opere Vegetiano latentia indaga- 
bunt: et latebunt sane, cum nomen Catonis omissum, uerba 
eius posita uno certe exemplo nouerimus (fr. 10). sed eorum 
haec est prouincia, qui rei militaris antiquitates perscrutantur. 
Laurentius Lydus de mag. I 47 et Ioannes Saresberienses po- 
licr. VI 19 non nisi nomine nouerunt librum, idque recte monuit 
Otto lalmius. remotiores etiam a Catonis lectione ii sunt qui 
splendidum eius nomen excerptis ex opere Vegetii factis inscripse- 
runt (u. Keilius Philol. V p. 175sq.). 

Carmen de moribus postquam uersibus conditimi esse 
A. Kàrcberus primus dixit Philologi Vili p. 727 sq. , Boecklrius 
actis acad. Berol. eiusdem anni 1854 p. 264 sq. suam de uersi- 
bus quadratis restituendis sententiam diserte suasit. secutus est 
A. Fleckeisenius Sotadicum metrum amplexus ea commentatione, 
quam conlegar um Io. Classenio per V lustra doctori pini, gratu- 
lantium interpres obtulit, denique Fr. Ritscbelius, Saturnium nu- 
merum et ingenio Catonis et reliquiis Gellianis aptiorem esse 
ratus Saturniae poèsis spicilegio Bonnae edito, ac Fleckeise- 
uium quidem nunc suum inuentum reprobasse conpertum ha- 
beo. neque uero aut Saturnios aut quadratos uersus, quorum 
illis sane me fauere profìteor, ita instauratos esse uideo, ut in 
hac editione repraesentandos mini esse existimarem. quare ad 
commentationes illas elegantissimas lectorem remitto. sed prae- 
ter Gellianas reliquias Kàrcberus aliiqoe e reliqua Catonianorum 
materia carmini uindicarunt ea quae librorum ad filiiim Ir. 3, 
5, 6, 7, 10, 14, 15, ine. 1. 17 adscripsi. de quibus et ego 
dixi mus. rben. nou. XIIII p. 362 s. et qui fere mecum cou- 
sentit Io. Vahlenius diar. gymn. Austriac. a. 1859 p. 469 sq. 
qui tamen quam ipse legem obseruandam esse dixit, ut ne, 



Cini PROLEGOMENON III. 

quae in numerimi Saturnium intrarent nerba inrertis libile de- 
prompta, ea carmini sine idonea causa uindicarentur, eam rur- 
sus elusit praeceptorum fragmenta 7 et 9 Saturnio numero di- 
mensus. qua in re uel eo nomine reprehendendus est, quod, cimi 
Vergilianum uersum laudalo ingenita rura , exiguum colilo scho- 
liasta his uerbis inlustrauerit hoc edam Calo ali in Uhrh ad 
fìlium de agri cullura , quae fuerint uerba Catonis prorsus igno- 
rari adparet. denique quod dicit Plutarclius Cat. 2 multa Cato- 
nem de Graecis transtulisse èv tolg à%oy$éy\iu(5i xaì veeig 
yvco^ioloyCatg , cuin ad Carmen pertinere ereditimi sit, de sen- 
tentiose dictis intellegendum esse demonstraui mus. rb. 1. e. 
p. 266. 

Epistulae a Festo bis his uerbis laudantur, Calo in epi- 
slularum (fr. 1) Calo in epistola (fr. 2). Priscianum semel Ca- 
tonem in epìslula ad fìlium scripsisse uidimus adnotare, ubi li- 
bros praeceptorum (fr. 4) intellegendos esse constaret. Ellendtius 
igitur proleg. ad Cic. Brut. p. 24 mire hariolatus est cum dixit 
' epistolarum multis locis Priscianus meminit. ' utrum conpluri- 
bus an singulari libro Cato epistulas ediderit nescitur. aeque 
ignoratur num praeter fìlium (fr. 3) aliis scriptae sint epistulae 
editaeque. nam quam uulgo ad Popillium datam esse dicunt 
(fr. 4) , eam Ciceronis de offic. I 11, 10 interpolatori male 
sciolo deberi Mommsenius me docuit. nimirum cum M. Cato- 
nem M. f. bis ab imperatore missum esse duasque ea de re 
patris epistulas, ad fìlium alteram, alteram ad imperatorem, 
datas esse bis eadem monentes uix ac ne nix quidem credi pos- 
sit, alterutram interpolatoris manu adscriptam esse adparet. quod 
cum Beierus sentiret, expulsa Catonis ad fìlium epistula eam 
retinuit, quae ad Popillium scripta fertur. neque enim (ut ce- 
tera eius argumenta taceam) Persico bello dimissas esse legiones, 
immo seniores ea. tempestate prò atrocitate eius belli sacramento 
rogatos esse, at nihil in patris ad fìlium epistula de dimissis 
legionibus scribitur; quare Catonis fìlium solum dimissum esse 
statuendum est. utramque narrationem Kònighoffìus damnauit Tre 
uirani gymnasii progr. a. 1854 edito p. 22—30, quem Otto Hei- 
nius editione librorum de offìciis anno 1857 euulgata secutus est. 
sed interpolatorem uel sermonis Latini usu satis ineleganti (nani 
amissum sacrametìtum non magis Latine dicitur, quam quae pò- 



DE EPISTVLIS, G0MM. IVRIS, APOPIITII. CV 

strema sunt adeo summa erat obsenfatio in bello mouendó) arguì 
Persico autem bello, quoti in altera epistola legitur, non facile 
ab inferioris aeui homine scribi potuisse et Mommsenius et Kò- 
nighoffius 1. s. s. animatluerterunt. pr a etere a de militia Catonis 
Popillii illius auspiciis facta (M. Popillium Laenatem consulem a. 
581/173 uulgo intelleguut) nenio tlixit; sed Persico belìo euro 
interfuisse constai Plutarebi Paul. 21 Cat. 27 Iustini XXXIII 
2, 4 Frontini strat. IIII 17 lautlibus. quo tempore mini XVII 
annos natus tirocinium suo anno fecerit certo atlfirmari nequit. 
nam etsi praetor design alus anno 602/151 teste Plutarclio Cat. 
24 obierit, quo anno si XL annos natus fuit , XXI annorum 
atlulescens Aemilii Paoli auspiciis pugnauit, tamen neque legem, 
Villiam eo tempore seuere obseruatam esse constai , neque nimiam 
Ciceroni tironem Catoneni atlpellanti fitlem habuerim. de epi- 
stulae, ut uidetur, ad Magnum fragmento u. atlnotatio. 

Commentari i iuris ciuilis a Festo laudati utrum pa- 
tris sint an fìlii uix diìudicari poterit. de iuris praeceptis, quae 
Ialinium libris ad fìlium inclusisse supra uidimus, pauca quidem 
inter ea quae congessit Maiansius ad XXX Ictorum fragmenta 
p. 30, sed certa extant testimonia, dicit euim Cicero de or. Ili 
33, 135 quid enim M. Catoni praeter liane politissimam doetri- 
%am Iransmarinam aique adueniitiam definì? num quia kts 
ciuile didicerat, caitsas non dicebat? ani quia poterai dicere 
iuris scientiam neglegebat? utroque in genere et elaboratili et 
praestilit. Pomponius de orig. iuris 38, postquam de Appio Caeco, 
Aelio, aliis exposuit, hos inquit sectalus ad aliqind Marcus Caio 
princeps Porciae familiae, cu iris et libri extant, sed plurimi 
fìlii eius, ex quibus celeri oriuntur. iam uero 'eommentarios 
iuris ciuilis' Catonis lautlat Festus p. 154, cui paginae quae prae- 
cetlit, in ea multa sunt fragmenta censorii, unum 'nepotis eius', 
«jiiod bis ipsis uerbis distinxit; quare cimi non dubitem quin eliam 
filmili commeiitariornni auctorem nominasset, si patrem non 
busse constaret, Brillcnburgius diss. iuridicae. de inrispnidcntia 
M. Catonis censorii eiusuc fìlii Lugduni a. 1826 editar p. M> 
et Iabnius p. 270 follasse recte nerba a Feslo exseripta ad pa- 
trem rdlulerunl. munduni autem coiiinieinorauit auclor, emn do 
tliebus nefastis exponeret. 

Apopbtliegmata siue 'multa multoruin facete dieta' a 



CVI , PROLEGOMENON HI. 

sene Catone conlecta et nonit Cicero et multa inde altero de 
oratore libro 'exempli causa' transtulit. sed quod olim uulgatuin 
est, ipsius Catonis dieta Iioc libro inclusa esse, id nec Ludonico 
Iano in Macrob. sat. II 1 , 15 credibile uidebatur, nec posse ferri 
enucleatius ipse exposni ann. phil. non. LXXIII p. 384 sq. itaque 
reliquum erat ut inter facetiariuri exempla a Cicerone posita num- 
quae ad Catonis 'apophthegmata' pertinerent, diligenter inquire- 
rctur. sed praeter Mummianum dictum plura apophthegmafuin 
reliquiis adscribere, uelut Neronis II 61 , 248, Camini et Scipio- 
nis maioris ib. 249, P. Licinii Vari ib. 250, Fabii Maximi et Sa- 
linatoris altercationem 67, 273, responsum Nasicae 64, 260, pe- 
riculosum erat, cum praeter Catonem etiam Lucilium dictorum 
auctorem sese habere Cicero testetur 62, 253 coni. 66, 268. 

Catoniana dieta colligendi consilium quo tempore pri- 
mum aut a quo homine captum sit ignoratur quidem, suspicari 
tamen licet ante Ciceronis et Cornelii Nepotis aetatein esse et 
collecta et edita. Plutarclium autem amplissima collectione usum 
esse certum est. ac primum quidem quae in Catonis e. 8 et 9 
leguntur quasi corpus qnoddam dictorum integrum esse 1. s. s. 
p. 389 ex Plutarchi uerbis e. 7 et 9 extr. scriptis (ri. dict. mem. 
adnot.) collegi, uidetur autem pertinere eo etiam quod dict. 36 in 
oratione aliqua Catonem tò {ivrjtiovevó[i£vov dixisse legimus. quo* 
uocabulo idem Fabii Maximi dictum in uitae eius e. 26 nomina- 
uit. ex his dictis quae numeris 1, 2, 3, 4, 7, 8, 21, 26, 43 
insigniui orationibus inseri solent. sed quamquam ex scriptarum 
orationum exemplis multa in dictorum collectiones translata esse 
credi potest, tamen ferebantur etiam quae scripta non essent tam- 
quam in iisdem orationibus dieta: cuius rei utriusque exemplum 
a Cicerone petitum commemoraui mus. rhen. nou. XIIII p. 270 sq. 
quare cum quae sit auctoritas eius collectionis, quam Plutarcbus 
e. 8 et 9 transscripsit, non satis certo constet, {iv7][iov£vó[i6- 
vov autem illud dict. 36 Plutarchus quidem Catoni tribuat, M. 
Scauro autem Valerius Maximus, scriptarum orationum reliquiis 
non inserui dieta 1—4, 7, 8, 21, 26, 43. accedit quod et alia 
multa his admixta sunt quae scribi non potuerunt et uero etiam 
sententiae morales uelut 19 et 23. de quo genere et adpositis 
aliorum auctorum testimoniis effeci ut iudicari possit et pluribus 
egi musei rhenani XIIII p. 272 s. sed praeter dictorum genus 



DE DICTIS ET SPVRIIS CVII 

multa extant, quae siue Plutarchus siue is quem ille secutus est 
ex nariis Catonis scriptis excerpsit. documento sunt praeceptorum 
fr. 1 — 3 epistularum 4. ex his meo periculo ad libros Catonis 
pertinere censui paucissima illa quae sunt ine. lib. 64 — 77, in 
quibus bis saltem (75, 77) scripti libri mentio iniecta est. ce- 
terum neque ignoro iudicium de his reliquiis uarie fluctuari posse 
neque meam dispositionem ultra probabilitatem quandam esse fir- 
matam. 

Quaedam , uelut quae Plutarchus e. 1 3 Catoni Firmanam co- 
hortem in proelio Thermopylensi adhortanti tribuit, ne dictis qui- 
dem adscripsi. in eo enim numero eiusmodi orationes habendae 
sunt, in quo orationes de Oppia lege a Liuio et Cassio Dione con- 
positas habendas esse ostendi p. LXIV. Plutarcheis dictis cete- 
rorum scriptorum testimonia ex ordine temporum conposita sub- 
iunxi: "in his quoque inuenies quae scriptorum fragmenta esse 
putaueris. sed satius duxi eam seruare legem, ut, nisi quae cer- 
tis indiciis litterarum generi uindicarentur, inter fragmenta non 
reciperem. 

Superest ut paucis conprehendam ea quae Catonis no- 
mine falso ins cripta feruntur, siue fraude siue uitio gram- 
maticorum uel editorum incuria, nam ex eo tempore quo fere 
antiquiorum scriptorum libri et legi et describi desierunt prae- 
ter paucissimos, hoc est exeunte saeculo quarto,, grammatici 
interdum splendida illa nomina ludibrio habere non uerebantur. 
qua re factum est ut Catoni quoque quae ab eo alienissima 
erant tribuerentur. praeterea ne id quidem Cato non expertus 
est quod saepius usu uenit, ut epitomae siue excerpta quaedam 
amplioris operis auctori uindicarentur. nam cum Isidorus diffe- 
rentias uocabulorum explicaturus haec praefatus sit, de his apud 
Latinos Cato primus scripsil, ad cuius exemplum ipse paucis- 
simas pariim edidi partito, ex auctorum libris deprompsi, Iah- 
nius act. soc. Sax. a. 1850 p. 2^1 rectissime statuit non dif- 
ferentiarum lib rum a Catone scriptum uidisse Isidorum, sed 
excerptas ex libris Catonis dilTerentias, si quidem tria exempla 
Catonis quae sunt apud Isidorum orationibus (XI 4 , XVII 3 , ine. 
11) depromptà esse adparet. quartum enim Isidori uerbis § 329 ed. 
Areuali Barthii fraude aduers. XL 10 inculcatimi esse estendi 
ohm quaest. Cat. p. 84. de Vergilianorum commentarioruni in- 



CVIII PROLEGOMENON IH. 

terpolalione deque 'origine gentis Romanae' supra dictum est 
p. XXVI et XXVIII sq. inferiori aetati debentur nariarum sententia- 
rum collectiones, quas ob titulorum qui sunt siue 'Catonis sen- 
tenti a e' siue 'Catonis alteri us' speciosam auctoritatem non 
nemo censorio Catoni uindicare est ausus. quas sententias qui conpo- 
suerunt ne uoluisse quidem prò genuinis illius „effatis uenditare 
ostendi mus. rben. non. XIHI p. 275. ncque magis fraudcm in- 
putauerim aut Caecilio Balbo, quem Wòlfflinius primus edielit, duo 
Catonis dieta tradenti, quorum alterius fontem nunc indagasse 
milii uisus sum ine. orat. fr. 4. cf. mus. rb. p. 280, aut com- 
mentarli Cruquiani scriptori p. 623 a, quem Ciceronis de senect. 
9, 27 et ampliatoris Auianeae fabulae 5 nerba falso Catoni de- 
disse ibidem indicaui p. 283. fcfellit autem grammaticus Virgi- 
lius Maii ci. aucL. V p. 26, 63, 64, 110, 120, cum ineptias 
quasdam Catonis 'elegantissimi rhetoris' (ita cnim ait p. 110) 
nomine ornauit, Ciceronis ille et Varronis et Lucani et Donati 
auctoritate eodem libro aliquotiens abusus. fefellit etiam saeculo 
decimo quinto Ioannes Annius Viterbiensis, de cuius fraude plura 
elicere inutile est. 

• Seel diuersum est genus eprum quae librarh nomine Cato- 
nis peccauerunt. quorum neglegentiae olim credebatur Theba- 
rum Aegyptiarum mentionem a Catone fortasse originibus esse 
factam. sic enim Veneta Iliaelis scholia IX 383 legebantur, cjg 
Ss Kàxov i6roQ8t, rj /liÓQnolig rj [isyàArj jroò rov vtio ITsq- 
6Óv àcpciViGd'TJvccL Kcó{iag pàv sl%s xQiGyLVQiag , ccQovQag ds 
yi\> , àv&QcÓTcav Ò£ {ivQiadag ty , o dì itvXalg di£xoG[iElTo. 
euiae cum a Catone scripta esse uix ac ne uix quidem possit 
creili, Iacobus Bernaysius apud Wagenerum fr. orig. p. 45 
recte Mavéfrcov prò Kdtav scribendum esse coniecit. 

'De liberis educandis' Catonem scripsisse librarli Ma- 
crobii sat. Ili 6 etiam Lioni Caton. p. '45 et Bàhrio litt. R. hist. 
II p. 546 ed. tertiae persua^serunt, cum tamen et Meursius et 
et Maiansius ad XXX ICtorum fr. I p. 64 aliique dudum intel- 
lexissent non Catonem illa, uerum Varronem 'Cato siue de li- 
beris eelucanelis' libro logistorico scripsisse. 

'Epistulicarum quaesti omini' librum I'Gelliani codi- 
ces VI (VII) 10 Catoni uindicant. at neque titilli neejue uerbo- 
rum quae ibi excerpta sunt rationem ac sententiam Catonis aetati 



DE SPVRIIS CIX 

quadrare adparet; quare Insto Lipsio uar. lccf. Ili 21 Bitscbelio 
nms. rh. non. VI p. 538 aliisque Varronem pio datone restituen- 
tibus adsentiendum est. quanquam scio nec Maduiginm de (da- 
tone dubitasse et Ellendtium satis inepte 'epistulas' curia 'qtiae- 
stionibus epistolicis' confudisse hist. eloq. p. 24 ed. alt. 

De 'Po e noni ra h istoria' ex Fesli uerbis male restituì is 
procusa in UH originimi librimi disputaui p. LIL 

•Pertiirai est genus eorum quae sola recentiorum lenitale in 
reliquias Catonis inlata sunt. quorum grauissimum est quod 
cimi Diomedes p. 3 Keil. in ebriarum declinandarum exeniplis 
baec proponeret, M. Porcius Calo dixit Ullerarum radices ama- 
ras esse, fructus ìucundiores , ac deinceps leges neruos esse ci- 
uilales, ea et Lion p. 91 et Bolhuisius p. 219 prò Catonianis 
dictis secare babuerunt. quode u. mus. rb. p. 274. deinde 
Bolbuisius ea quae sunt Porcii Licini apud Varronem de 1. L. VI 
163 VII 104 et Porcii Censorini apud Senecam exc. controu. Ili 
p. 362 Burs. Catoni adscripsit p. 216, 219, 210. a quo uitio 
A. Lion utrum casu an Consilio abstinuerit mihi non constat. 
idem Bolbuisius aulumnilalem uocabulum quod Fortunatianus III 
p. 90 Caperonn. Catoni tribuit, non debebat adscribere p. 216 
cimi libro de r. r. 5 legi ipse indicet. 



ORIGINVM RELTQYIAE 



CATONIS QVAE EXSTANT ETC. 



4 ORIGINVM 

quod in principio scripsit originum suarum, scmper magnificimi 
et praeclanim putaui, clarorum uirorum atque magnorum non 
minns olii quam negotii rationem extare oportere'. 

3. * JDionysius Hai. ani. Rom. I, 11 'OC de Xoyiiótatoi tàv 
'Pedice xàv óvyyoacpécov , èv olg èóti IIÓQKióg t£ Kdxcov 6 tccg 5 
ysveaXoyiag tóv èv 'Italia, TtóXscov èiti\i£Xè(5tata óvvayayòv 
%aì rd'iog Ue^iTtQcóvLog %al aXXoi QvyyoC EXXrjvag avzovg (se. 
'AfioQiylvag) zìvai XéyovOt zcov èv 'A%ata itoti OLxrjódvtcov, 
TtoXXaìg ysvsatg TtQÓzzgov tov noXé^iov tov Tqwlxov (xs- 
tavaótdvtag. ovxètc y.évzoi óloql^ovólv ovts <pvXov ( EXXr}-M 
vikov, ov ii8teì%ov, ovte TtóXuv, è% rjg a7iav£6tr]6av, ovte %QÓ- 
vov ov& rjysuóva trjg àitoumag ov& bitoiaig tv%aig %Qiq6a^e- 
vol trjv ynqtQÓitoXiv ditéXiTCOv. 'EXXtjvlkó ts [iv&gj %Qiq6d^i£voi 
ovdèva tóv tà 'EXXrjvixà y^a\\)dvtov (ÌE(ÌULCdVYiv %aoè<5iovto . 

4. Agrum quem Volsci habuerunt campestris plerus Abori- 15 
ginnm fuit. 

5. *Sernius ad Verg. Aen. 1 6 Genus linde Latinum] 'Cato 
in óriginibus hoc dicit, cnius anctorilatem Sallustins seqnitur 
in bello Catilinae, primum Italiani tenuisse quosdam qui appel- 
labantur Aborigines. hos postea adnentn Aeneae Phrygibus innc-20 
tos Latinos imo nomine nuncupatos.' 

le ratio constarei', ef. Suet. Galb. 9 Colum. rcr. rust. II 22, 1. Syramach. ep. I 1. 
3. Dionys. I 13 'Et reo ovxl 'EXXrjViyiòv cpvXov r\v xò xeov 'AfìoQiyC- 
vcov, cog Kaxcovi ■acci Tiolloiq ulloig SLQYjxca'. 4. Priscianns V p. 668 
P. (p. 182 Hertz) 'Vetustissimi lanieri . . solebant pro'ferre et plerus plera pie- 
rum absque àdditione (que) . . Cato de ambiti! . . idem in I originum: agrum' 
e. q. s. Prisc. VI p. 696 P. (p. 230 H.) 'Omnia quae faciunt feminina in is sic so- 
lebant eli ami masculina proferrc . . lue cainpeslcr et hic campestris. Cato in I ori- 
ginum: agrum' e. q. s. Thesaurus nou. latin, apud Mai. ci. auct. VIII p. 389: 
'Origo . . nude originalis . . et componilur pluralis hae aborigines, numi- super- 
fluae quaedam frufices quae non naturaliter sed uiliose in arboribus uel etiam in 
campis oriunlur, unde Calo ager inquit' e. q. s. id. p. 54: 'Aborigines arbulus non 
piantata sed sponte crescens. Calo' e. q. s. 



15 agrum — originum om. Carolir. et Sang. m. 1 l. V , ager thes. 
lai. p. 389, ager quod p. 54, que Reg. m. 1 l. V. Volsci Halberslad. 
bis, Volci thes. p. 389 , Vulsci ceteri libri (uulzi Sang. m. 2 1. V). 

unt 

habuer Reg. corr. m. 2 l. V, habuerint Amien. I. V. Kampestris 
Carolir. I. VI, om. thes. plenus Reg. m. 1 l. V Qruler. I. VI thes. 
lat. aboriginum plenus thes. p. 54. ab origine Sang. m. 2 1. V Gru- 
ter. Sang. I. VI 19 primum Italiani appellati tur Cassellanus m. 1, 
primum Italos quosdam qui appellantur corredar 2 (= Firfd. Danielis). 



LIBER 1 5 

6. * Dionysius ani Rom. II 40 L K dxov òì UcQxiog xò pi 
ovovia xà Zaflóvcov eSvei x£d"fjvccL(pr]6iv etcì ZJdfiov xov Udyxov 
òaC^iovog E7ti%coQiov. xovxov ds xov Udyxov vnó xlvov I2t- 
6xiov xaXEi'ód'cu /Ila. %0(ózr\v de ccvzcjv oixiqGiv aTtocpai- 
óveù yevéod'ca xciarjv xuva xaXov^iévrjv Teóxqlvccv àyyov itó- 
Xecq$ 'jffutSQvrjg xeùuevtjv. e% rjg OQ[ir]&£vxccg zótS xovg 
ZJafióvovg Eig xtjv P£axivr\v £\LftuX£iv 'AfìoQiyCvtùv cc[ia xax- 
oixovvxov xaì itóXiv avTCov tTjv £7ucpav£6tdzr}v KoxvXCag 
7toX£[Mp %EiQo0a[i£VOvg xaxaO%Elv ex ds xrjg 'PEccxiviqg ditoi- 

ìoxiccg d%o6x£ÌXavxag ccXXag xe TtóXEig xxióau TtoXXdg, èv aig 
olxeXv àx£L%L6xovg, xaì drj xaì xàg 7tQo6ayoQ£vo[iÉvag Kv- 
QElg' %(6qccv Se xaxu<5%£iv xrjg [lev 'Adoiccvrjg fì-ccXdxxYjg àxé- 
%ov6dv d^icpì xovg òydorjxovxa xaì diaxooCovg Gxadiovg, 
xr\g de TvQQrjvixfjg xexxaodxovzv. itoòg ÓLccxo6LOLg'. 

15 7. * Seruius ad Verg. Aen. Vili 63S Curibusque seueris] 

'Caio autem et Gellius a Sabo Lacedaemonio trabere eos (Sabi- 
uos) originem refertmt. porro Lacedaemonios durissimos fuisse 
omiìis lectio docet. Sabinorum etiam mores popnlum Romanum 
secutum idem Cato dicit. ' 

20 8. * Seruius ad Verg. Aen. I 5 'Troiani autem dici quam 

primum fecit Aeneas et Liuius in primo et Cato in originibus 
testantur. ' 

9. * Seruius ad Verg. Aen. XI 316 'Cato enim in originibus 
dicit Troianos a Latino accepisse agruin qui est inler Laurentnm 

25 et castra Troiana. Ine etiam modum agri commemorat et dicit 
enm babnisse iugera IIDCC 

10. * Seruius ad Verg. Aen. 1 267 Al pner Ascanius cui nunc 

8. Seni, ad Verg. Aen. VII 158: 'Scicndnm eiuitalem quam priinam fecit 
Aeneas Troiani dictam sccimdum Calonem et Liuiuni [I 1].' 10. Sem. ad Verg. 
Aen. I 570 (= Hygin. fab. 260) 'Licet (Anchises) secundimi Calonem ad Italiani 
ueneril.' Id. ad Aen. III 711 Calo eum (Ancbisen) ad Italiani uenisse docci.' id. ad 



cf. Thilo comm. de Seni. Numburg. 1S56 p. 4. 2 Zuftivov libri, 
correxil Sylburgius : cf. Silius Vili 42 1 et Calonis fr. 7. 5 Ts- 
Gzgvvccv Chisianus. TcOzgovvau Valle. 8 KorvUag ffenr, Glarea- 
nus coni. Dionys. 1 15, Kozvvag libri. ]6 Gelius àseo Lacedaemonio 
Parisiìius, qui solus e Thilonis libris lutee habet. 26 IIDCC Parisi' 
fius , Regincnsis , fui Guelf. primus, ù DO lì ti imi Guelf. secundus 
teste Lione, DCC editto Danielis. 



6 OIUGINVM 

cognomen Iulo additili*] 'Sccundum Catonem historiae lioc hal)et 
idem: Aeneam cum patre ad Italiani ucnisse et propter imiasos 
agros contra Latinum Turnumque pugnasse, in quo proelio periit 
Latinns ; Turnum postea ad Mezentium eonfugisse eiusque fre- 
tum auxilio bella renouasse, quibns Aeneas Tnrnusque pariters 
rapti snnt; migrasse postea in Ascaninm et Mezentium bella, sed 
eos singulari certamine dimicasse.' 

1 1 . *Seruìus ad Verg. Aen. IIII 620 ' Cato dicit iuxta Laurola- 
iiinium, cum Aeneae socii praedas agerent, proelium connnissiun, 
in quo Latinus occisus est; fugit Turnus et Mezenti auxilio con- io 
parato renouauit proelium, qui idem uiclus est ab Aenea. Aeneas 
autem in ipso proelio non conparuit. Ascanius uero postea Me- 
zentium interemit/ 

12. Macrobius sai. HI 5 , 10 p. 280 Ian. 'Adeo autem (Ver- 
gilius) omnem pietatem in sacrificiis quae diis exbibenda sunt posuit, 15 
ut propter contrariali! causain Mezentium uocauerit contemptoreni 
(leonini. . . sed ueram buius contumacissimi nominis causain in 
primo libro originimi Catonis diligens lector inueniet. ait enim 
Mezentium Rutulis imperasse ut sibi obferrent quas diis primi- 
tias obferebant. et Latinos omnes similis imperii metu ita uo- 20 
uisse: 'lupiter, si tibi magis cordi est nos ea Ubi dare potius 
quam Mezentio, uti nos uictores facias.' 

13. * Seruhts ad Verg. Aen. I 269 At puer Ascanius — 
triginta magnos uoluendis mensibiis orbes explebit] 'Triginta quod 
XXX tantum annos regnauit. uel quod Cato ait XXX annis ex- 25 
pletis eum Albam condidisse.' 



Aen. IIII 427 'Sciendum . . Catonem adfirmare qnod Anchises ad Italiam uenerit'. 
11. Seruius ad Verg. Aen. IX 745 'Si ueritatem historiae requiris, primo 
proelio interemplns Latinus est in arce (acie Rqthius) , inde ubi Tiirnns Aeneam ui- 
dit superiorem, Mezenlii implorauit auxilium. secando proelio Turnus occisus est, 
et nihilominus Aeneas postea non comparuit (comparauit Regin.). tertio proelio 
Mezentium occidif Ascanius. hoc Liuius dicit et Cato in originibus'. cf. ad VI 
760 'Aeneas, ut Cato dicit, simulac uenit ad Italiani, Lauiniam accepit uxorem, 
propter quod Turnus iratus tam in Latinum quam in Aeneam bella susccpit.' 



1 Catonis historiam Fabricius. in Cassellano haec desimi . . 11 
qui idem Mommsenius coni., qui quidem editio Banielis , qui uictus 
quidem est Laurentianus s. X , Lion. 12 comparauit ed. Banielis. 

24 triginta — 26 condidisse] Haec desunt in Cassellano. 



LJRER I 7 

14. * Seruius ad Verg. Aen. XII 134 At Inno e stimino qui 
mine Albanus liabetiir , lum neque nomen erat — prospiciens] 
'Catoncm sequitur, qui Albannm montoni al) Alba longa putat 
dietimi.' 

5 15. * Dionys. ani. lìom. I 70 'Liegi de xóv e% rrjg 'iXiug 

yevopévcov Kó'ivxog {iev Qa.fiiog 6 LLUxcoq Xeyó[ievoc, co Aev- 
xtóg xe KCymog ucci Kdxcov IIÓQXLog xccì IJeCoav KalTtovg- 
viog ucci xóv àXXcov OvyyQaopécov ol nXeiovg 7]xoXov&r]- 
<5uv, xffie ypcccpEù'. 

io 16. * Macrobias sai. 1 10, 16 p. 7S lan. 'Cato ait Laren- 

tiam meretricio qnaestn locupletatali! post excessum suum popnlo 
Romano agros j- Turacem Semurium f Lintirium et -f- Solili ium 
reliquisse, et ideo sepulcri magnifìcentia et annuae parentationis 
honore dignatam'. 

io 17. *Bionys. ani. Bo?n. I 14 ' Kdxcov de LLÓQxiog *EXXr r 

vlkov pìv ov% ÒQit,et xqovov, e7ti[ieXrig de yevóuevog et kul 
Zig aXXog elg xnv Cvvayayìjv rrjg aQ%caoXoyovui£vrjg lOto- 
Qiag éxeotv ànoqpaivei dvol y.ccì xQiàxovxa tcccÌ xexQccxodiOig 
vóxeQOvGav xeov 'iXiaxàv'. 

20 18. * Seruius ad Verg. Aen. V 755 Vrbem designai ara- 

tro] 'Qnem Cato in originibus dicit morem fnisse. conditores 
euim ciuitatis tanrum in dextram, uaccam intrinsecus iungebant 
et ineincti rito Gabino, id est logae parte caput nelati parte suc- 
cincti, tenebant stinam incuruam, ut glebae oinnes intrinsecus 

25caderent, et ita sulco dncto loca murorum designabant, ara- 
trnm suspendentes circa loca portarnm'. 

17. Syncellus chronogr. p. 3G5 Dlnd. 'IJÓQY.Log de Kctxcov ctvrjQ cpi?.ó- 
novog tcsqI Gvvccycoyrjv xeov ccQ%<xioloyov{iÉvcQv igxoquòv [.isxà xà Tqcoì'y.k 
XQOvotg vgxsqov vX§'\ Ioannes Lydus de mag. 1 ]>. l'2'2 Bekk. "'Avvovxoli xoi- 
yagovv è-/, xrjg Aìvst'ov liti xr)v 'ixaltav Tzetgódov tcog xov tioXiguov xrjg 
'Pcó^irjg eviavxoì &' v.cù X' noci v' y.axcc Kaxcovcc xòv TtQwxov noci Bc(<jqqovc< 
xovg P(ù[iea'ovg.' 18. [sidorus orig. XV '2. -'} "Louis futurae ciuitatis sulco 
desigDabatur, id esl aratro: Culo, qui arbem, inquit, Douam condet, tauro el uacca 
aret, ubi arauerit fflurum faciat, ubi portam unii esse aratrum suslollal el portel el 

ò Albonem Parisinus. ab] alii Parisinus. (intani editto Da- 
nielis. 9 y^depeu] Fabianam narralionem adscrifyere inalile uisum 
est. 10 Laurentiam Bamberg. Gud. 12 Lintirium Bamb. Gud., 
Liiiterium Cantabr. Salisi). Medie., lutirium Paris. I, Litirium Baroc- 
cianas. *21 in originalibus Laurentianus. '2-2 destra — sinistra 
editto Daniclis. 26 Sanino Laurentianus, Gauino et ramno Bur- 



8 ORIGINVM 

19. *Ioannes Lydus de mag. I p. 125 Bekk. 'Ovài yag 
àyvorjóag 6 'PcoavXog r\ oì zax' èxeivov xaigov xr\v EXXdda 
cpcovrjv tt]V AìoXiòa Xéyco , cog cpaGiv Kaxcov èv xco %bqÌ 
r Pco[ia'ixrjg àQ%aióxrixog Bccqqqov xs\ 

20. *Eodem conuenae et conplures ex agro accessitauere : 5 
eo res eorum auxit. 

2 ] . Propter id bellura coepit. Cloelius praetor Albanus ora- 
tores misit Romani. 

22. * Dìonys. ant Rom. 1III 15 '/jmìXe ds (ó TvXXuog) xaì 
xrjv %cjQav calao av , cog [iev Qdftióg cprjOLV, eìg yLOiQag ih, «alio 
elxoGlv, àg xaì avxòg xaXsl cpvXdg, xaì xàg aGxixàg tt.qoOxl- 
&sìg avxalg xéxxaQag xgidxovxa cpvXàg à[i(poxbQcov ini TvX- 
XCov xàg Ttdoag yevèo&ai Xéyei ■ cog oh Ov&vcóviog iGxÓQiq- 
xsv , Eig \iiav xs xaì xQiàxovxa . . . Kaxcov ^lévxoi xovxcov 

à^iOTtiOxÓXEQOg COV OV% OQL&l XCQV [LOIQCQV XOV àQiù X Ll6v\ ,- 

23. Fana in eo loco conpluria fuere; ea exaugurauit, 
praeterquam quod Termino fammi fuit, id nequitum exau- 



porlam uocetV 20. Collins XVIII 12 , 7 'hi quoque habilum est in oratione fa- 
cienda elegantiae genus, ut prò ucrltis habentibus pali ondi figuram agentia pone- 
rent ac d einde haec uice ini or se mutala uerterenl. . . M. Calo in originibus: Eo- 
dem'. e q. s. 21. Feslus p. 182 M. ('Oralores) nostri alii prò legatis appellanl 
ut Calo . . contra Thermum . . et in originum I. I: propter' e. q. s. 23. Fe- 
stus p. 162 M. 'Nequitum et ncqui tur prò non posse dicebant . . Calo originum 
1. I: fana' e. q. s. Donatus ad Ter. Phorm. 1 1 II 3, 6 Compluria] 'Sic ueteres 
quod nostri dempta syllaba complura dicunt. sic Calo originum secundo fana 
hoc loco compluria.' 

manni È. Vos. 5 conuenae et scripsi coni. Cicerone de or. 19, 37 
l an nero libi Romulus Me aut pastores et connenas congregasse ... 
uideiur' e. q. s., conuenit Petan., conuene ut Vatic. , conuenae ceteri. 

7 propterea Ursinus. coepit. Cloelius Mommsenius distinxit, coepit 
Cloelius. uulgo; Coelius codex, correxit Aus. Popma. PR codex. 

8 Romani cum . . . uulgo. Romani cura alias prò decretorilras, 

ut Terentius e. q. s. codex teste Keilio mus. rhen. VI p. 622, h. e. 
cum [dicant] alias p. d. itaque cum deleui. 12 xixxaqag xqlcckovxcc 
Vatic, x. %càxQ. ceteri. 14 nerba Kaxov \xivxoi xovxcov , quae in li- 
bris post àfi(poT£Q(X)v (u. 12) leguntur , Niebuhrius h. R. II p. 429 ed. 
alt. in pristinam sedem restituii , àf.icpOTÉQcov post xovxcov adscripsit, 
post cpvlccì relinuit Mommsenius de trib. p. 5. 16 conpluria et prae- 
quam codex leste Keilio mus. rhen VI p. 621. 



LIBER I II 9 

24. Nani de ornili Tusculana cinitate soli Ludi Mamilii be- 
nefici um gratum fuit. 

25. Antemna ueterior est quam Roma. 

26. Sed Incus Capenatis. 

5 27. Igitur tertio pedatu bellum nobis facere. 

28. Veteris prosapiae. 

29. Inde est ferme mille passnm. 

30. Velies ligni. 

LIBER II. 

1. Ligures omnes fallaces snnt . . ., f sed ipsi nude oriundi 
ìosunt exacta memoria, inliterati mendacesqne sunt et nera minus 

meminere. 

2. Pleraqne Gallia dnas res industriosissime perseqnitnr, 
rem militarem et argute loqni. 

2-1. Priscian. VI p. 694 P. (p. 227 Hertz) 'Soli prò solius Calo in I originimi : 
nani e. q. s. id. p. 717 (266) Cato in I originum — soli prò solius'. 25. Pri- 
scian. VI p. 716 P. (p. 264 Horlz) 'Quamuis uclcr eliam analogia exigit . . cimi 
comparatiuus ueterior et superlatiuus ucterrimiis uetcr desiderent posilinum. Cato 
in I originimi : Anlcmna' e. q. s. 26. Priscian. liti p. 629 P. (p. 129 Hertz) 
'Pericola, (denominatiiiorimi in às) iiiueniunliir apud auliquissimos in tis desinentia 
. . . Calo censorius in I originimi: Sed' e. (j. s. 27. Nonius p. 64 'Pcdato po- 
silum prò repetitu uel accessii . . . Calo originimi lib. I: igitur' e. q. s. 28. 
Nonius p. 67 Prosapies generis longitudo dicla a prosupondo uel proserendo. Cato 
originum lib. I: veteris p'. 29. GelliusI 16 v 4'(itdllebumero singulari dicium) . .M. 
Cato in primo originum: inde' e. q. s. 30. Charis. I p. 55 P. (p. 72 Keil) 'Lignum 
singulariter dici scraper debet in mulliludine. Cato originimi I : vches inquit 1. ' 

Liber II. 1. Seruius ad \erg. Aen. XI 700 Apenninicolae bellator filius Auni] 
'Quia Liguria maiorc parte sui in Apenuino est conslitula. Ligurcs autem o. f. s. 



1 tuseculana Beni. p. 7 17. solii Gruterianus bis. Lucii libri 

p. 717, lucilia Reg., lucili! celeri p. 694. mamillii Sang. p. 694, 
mamellii Sang. p. 717 , mammilii Carolir. ib. benifìcium Carolir. p. 
694. 3 Antempna Lipsiejisis 2 Krehlii, Anlemnantia ceterì, qaod ex 

anlea aule a. 

gloss. uetcrior nel ex Antemna [h. e. aule amiiem cf. Varr. de l. I. 
V 2$ al.) orlimi esse Herlzius suspicalur, Anteluna etiam Bormannus 
coni. 5 pedatu Tiirncbus corti., pcdato libri, cf. frg. ap. Charis. 
p. 191, Flau. Caper p. 2243 P. lecere Acidalius coni. 6 no le ics 
prosapia libri, genctiuum scripsi proplcr imitalionem Sallustiilug. s:>, 
10, ueteres prosapias Mcrccrus , alia alii. 7 passimi Reg. Rottemi. 
passìi Val. cf. Liu. V 20, 5 passmini ante Hertziani. 9 Conpo- 
suit dnas parliculas Aus. Popma, guarani priore alterias senfentiam 
breuiler referri Bormannus putauit. sed Nigidius fubque l. I. ' insi- 
diosos fallaces mendaces" Ligures diedi. quaedam intercìdesse ui- 
dentur. seti ipse Paris., sedis cvniecil Mommsenius. 10 niimis Paris. 



1 ORIGINVM 

3. Neque satis habuit quod enni in occulto uitiauerat, quii) 
eius famam prostitueret. 

4. * Plinius nat. Imi. III 17 , 124 Sili. 'Nouaria ex Ver- 
tamocoris orta Vocontiorum hodieque pago, non, ut Calo exisli- 
mat, Ligurum ..'. . Orobiorum stirpis osse Gomum atque Bcrgo- •'• 
mum et Licini Forum aliquol, circa populos au'ctor est Calo shI 
oviginem gentis ignorare se fatetur ... in hoc sita interiit op- 
pidum Orobiorum Parrà, linde Bergomates Calo dixit ortos. ' 

5. * Idem IH 20, 133 'Euganeae gentes, quarutn oppida 
XXXllII enumerat Cato'. ■ i<» 

(3. *Idem 111 20, 134 'Lepontios et Salassos Tauriscae 
gentis idem Cato arbitratili 1 '. 

7. *Seruius ad Verg. Georg. II 150 'Larius lacus est idei- 
li us Alpibus, qui iuxta Calonem in originibus per sexaginia Irn- 
ditur milia'. i» 

8. * Plinius nat. Jmt. HI 15, 110 'In hoc tradii interie- 
rinit Boi, quorum tribus CXII fuisse auctor est Cato'. 

9. :: 'Idem III 10, 130 ' Venetos Troiana stirpe ortos aucior 
est Cato, Cenomanòs iuxta Massiliam habitasse in Volcis'. 

JO. *Ager Gallicus Romanus uocatur, qui uiritim cis Ari- 2" 
minimi datus est ultra agnini Picentium. in eo agro aliquot- 
fariam in singula iugera dena cullea uini fiunt. 

siciit ait Cato in secundo originum libro', id. ad y, 715 Vane Ligur] 'Possumus la- 
raen hic et mendacem uerius accipere .. Nigidius .. Calo originum (II add. Daniel, 
ora. Paris.) cura de Liguribus loqueretur : Sed' e. q. s. 2. Charis. II p. 181 
P. (p. 202 Keil) 'Industriosissime M. Cato originum II: pleraque' e. q. s. 

3. Gellius XVII 13, 4 (quin positum ut quasi priori videatur contrarium, cf. ad. 11 
8) . . 'in secunda quoque origine (secundo origiii Petau.) M. Cato non longe secns 
hac particula usus est. ncque' e. q. s. 10. Varrò rer, rust. I 2, 7 ' (Argos) in 
qua terra iugerum unum denos et quinos denos culleos fert uini, quot quaedani in 
Italia regiones. An non M. Calo scribit in libro originum sic, ager' e. q. s. (No- 
nius p. 197 'Varrò de r. r. I: in — fiunt' cf. Colum. Ili 3, 2) Plinius nat. b.XIIII 

4, 52 'Idem Cato denos culleos ex iugeribus redire scribit'. Grammat. de gener. 
nominum p. 76 Haupt 'Culleum generis neutri, ut Cato cullea nini'. 



1 eà (corr. ex eu) Vossian., eum celeri. oculto Lugdun. uicia- 
uerant Regius. 2 prostituerat Lugdun. 6 Vertamocoris Leid., Ver- 
tacomacoris Eiccard. 9 eucane e Piccar d., Euganea Leid. 11 Tau- 
riscae Leid., Teutrisque Tolet. Riccard. 14 sexaginta Paris, ed. Da- 
nielis, quadraginta Valicati. Guelf. 1. 19 Volscis Leid. 20 Cesarem 
inundatus (Cis Aremin. datus in margine) Poliliani codex teste Keilio, 
emendami P. Viclorius. 21 picicencium Poliliani codex alter, Pi- 
cenlem Schneiderus. 22 fiunt] sunt Poliliani cod. 2. 



LIBER II 1 1 

11. * In Italiani Insubres terna atque quaterna milia succi- 
diarum aduehere; sus usque adeo pinguitudine crescere solct, ut 
se ipsa stans sustinere non possit ncque progredì usquam. ita- 
que^eas, siquis quo traicere uolt, in plaustrum imponi!. 
5 12. Papauer Gallicanus. 

13. * Seruius ad Verg. Aen. X 170 'Alpbeae ab origine 
Pisae] ' Cato originimi [II] qui Pisas tenuerint ante aduentum 
Etruscorum negat sibi conpertum, sed inueniri Tarchonem Tyr- 
reno oriundum, postquam eornndein sermonem ceperit, Pisas 

io coudidisse cimi ante regionem eandem Tentancs quidam Graece 
loquentes possederint'. 

14. * Scruni s ad Verg. Aen. X 567 ' 'Metabus . . pulsus 
fuerat a gente Volscorum quae etiam ipsa Etruscorum potestate 
regebatur, quod Cato pienissime executus est'. 

io 15. * Plinias nat. Mst. Ili 8, 51 'Intus coloniae Ealisca 

Argis orta, ut auctor est Cato'. 

10. *In Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae sa- 
liunt e saxo pedes plus sexagenos. 

17. * Seruius ad Verg. Aen. VII 697 Lucosque Capenos] 



11. Vano rer. Fusi. II 4, 11 'De magnitudine Gallicarum succidiamo) Calo 
scribil bis uerbis, in' e. q. s. 12. Charis. I p. 04 P. (p. 83 Keil) 'Papauer 
. . genere masculino . . Calo originimi secundo: p. g. ' 10. Varrò rer. rust. II 3, 
3 'Caprarum genus mobilius esse de quarum uelocilale in originimi libro Calo seri- 
bit haec: in' e. q. s. Crescenlius 1X76 'Calo scribi! in Fiscello, Sauracti esse 
capras quae' e. q. s. 



1 In Italia libri, in Italiani coni. Aemil. Hùbnerus. Insubres Tur- 
nebus , in scrobes libri. milia aulia succidia . nere libri, milia succi- 
iliarnm aduehere scripsi; milia a uila Succi Diminuirci Scaliger, millia 
succidiac habere Tumebus. 4 uolet in plastrum teste Keilio cod. 
Poliliani, nuli in plostrnm uulgo. 7 originimi II scripsi, u. proleg., 
originimi omisso numero Paris, (qui e T/iilonis libris solus haec Itabct), 
edilio Danielis, originimi I Lion. tcimernnt ed. Danielis. 8 inne- 
nerit Paris., fortasse iniicnitiir. Tliarclioneni Paris., Trachonem ed: 
Danielis. tliyrreno Paris. 9 eurnnileni Paris. sermommi Paris. 
ed. Danielis, corunilem sermonem a grammatico 'graece loquentes' 
respiciente neglegenter scriptum esse Mommsenius ìudicauit. miài /tare 
corrupta uidenlur. io Teutones Paris. Dan. reliqui (?) , emenda- 
mi Salmasius ad Solin. p. 43 A coni. Plin. nat. li. Ili 5, 50. 17 
Sjirenti Poliliani cod. secundus. et Fiscello Cluuerus Ital. antiq. 
p. 545, Qlomitlinit libri, cf. Varr. rer. rust. II, 1, 5. 



1 2 ÓRIGINVM 

'Hos dicit Cato Veientum [iuuenes] condidisse auxilio regis Pro- 
pertii, qui eos Capenarn cum adoleuissent, miserat. 

18. *Marsushostem occidil prius quam Paelignus; propterea 
Marrucini uocantur, de Marso detersimi nomen. 

19. * Plinius nat. hist. IH 14, 114 'Ameriam . . Cato ante 5 
Persei bellum conditam annis DCCCCLXIIH prodit'. 

20. *Ideo Grauiscae dictae sunt, quod grauem aérem sustinent. 

21. Lucum Diàniimi in nemore Aricino Egerius Laeuius 
Tnsculanus dedicaiiit dictator Latinus, hi populi communiter, 
Tusculanus, Aricinus, Lanuuinus, Laurens, Coranns, Tiburtis, io 
Pometinus, Ardeatis Rutulus. 



18. Priscian. VIJII p. 871 P. (p. 487 Hertz) 'Torsi quoque et tortuin et tarsimi 
facit, ilaque tortores et torsorcs dicuntur. Cato in 1 III (secundo Bernensis prob. 
Wagener., numerimi om. Scingali.) originimi: Marsus' e. q. s. 20. Seruius 
ad Verg. Aen. X 184 'Intempestas Grauiscas accipiamus pestilentes et secundum 
Plinium in naturali historia et (et— et: haec prò gloss. habeo) secundum Calonem 
in originibus; ut intempestas intelligas sine temperie, id esl tranquillilate. nam 
ut ait Cato: ideo' e. q. s. 21. Priscian. ili I p. 020 P (p. 129 Hertz) 'Deno- 
minatiua . . tara in is quam in as solere proferri (u. ad l. I fr. 25) . . Calo censo- 
rius in I originum . . in II . . ibidem: lucum e. q. s.' Ardeatis dixil prò eo quod 
nunc dicimus Ardeas'. VII p. 7C1 (p. 337 Hertz) 'Quod autem pei- syncopam pro- 
ferunlur (Ardeas etc.) netustissimorum usus comprobat. Calo orig. I . . idem in eo- 
dem (I. II fr. 28) . . idem in codem populus' e. q. s. 



1 hos — miserat] haec ab sunt a Thilonis libris. iuuenes addidit 
Wagenerus, filios condidisse Veientum regis (deleto imxilio) Cluuerns 
coni. Hai. ant. II p. 548, qui hos ad lucos Capenos referri uidit, 
Veientum iuuentutem fuisse oppidumque condidisse Niebuhrius hist. 
Boni. I p. 122 ed. alt. 3 Paelignus Halberst. Amien., Pelignus reli- 
qni. propterea Marrucini uocantur om. Sangall. 4 Marsucini Ca- 
roliruh., marucini Regius, masucini Lugdun. 7 Ideo e. q. s.J haec 
prò Catonis uerbis haberi solent. uereor ne Seruii haec ut intem- 
pestas— nam, ut ait Cato, ideo Grauiscae — e. q. s. inani ambitu re- 
petant Catonis sententiam breuiler ante signìficatam. 8 dianum 
Halberst. arcino Sang. egregius Gruterian. Laeuius coni. 
Hertzius, laebius Halberst., lebius Reg. Beni. Amien., Baebius Sang., 
bebius Carolir., breuius Lugd., cf. Mommsenius de dial. p. 295. 
9 dedicabit Gruter. dicator Reg. latinos hi Amien. , latinus in 
populi commornter Carolir uh., populus communiter Tusculanus (tuscu- 
lanus communiter Carol.) libri lib. VII. 10 arricinus Carolir., arcinus 

u 

Bern. Sang. lan+ubinus Carolir. I. IIII, lanubinus Grut. ib. , la- 
ti 
nuimus Beg. I. VII, lauinus Sang. Grut. Carol. ib. tiburt' Bern. I. 

III, tyburtis Sang. Grut. I. VII 11 mometinus Beg. ib. Rutulus 



LIBER II 13 

22. *Schol. Veron. ad Verg. Aen. VII 681 p. 00 Keil 
'Cato in originibus ait Caeculum uirgines aquam petenles in foco 
inuenisse ideoque Vulcani [filinm emn ex]istimasse , et quoti 
ocnlos exiguos haberet, Caeculum appellaliim. hic colle[eticiis] 

5pastorit»us urbem Praeneste fundauit. 

23. *Quia is locus montibus praeslet, Praeneste oppido no- 
men dedit. 

24. * Solìnus polyhist. 2 p. 9 F Salm. 'Tibur autem sicut 
Cato testimonium facit, a Catillo Arcade praefecto classis Euan- 

todri conditimi est'. 

25. In campo Tiburti, ubi hordeum demessuit, idem in mon ^ 
tibus serit, ibi hordeum idem iterimi metit. 

26. Seruius ad Verg. Aen. V 564 Polite progenies] 'Illuni 
dicit quem supra a Pyrrlio indimi occisum, de quo Cato in 

15 originibus dicit quoti ad Italiani uenerit et segregatus ab Aenea 
condiderit oppidum Politorium a suo nomine'. 

27. *Lauini boues immolatos, priusquam caederentur, prò- 
fugisse in siluam. 

22. Seni, ad Verg. Aeri. 1. 1. 078 (Diuorum fratium soror puerum enixa eral 
'quem uirgines aquatum euntes iuxta ignem inuentum sustulerunt, qui a forile hauti 
longe erat. mule Vulcani diclus est iìlius. Caeculus autem ideo, quia oculis mi- 
noribus fui t , quam rem frequenter effìcit fumus. hic poslea collecta multiludine, 
postquam din latrocinatus est, Praeneslinam ciuitalem in montibus condidil'. 23. 
Id. ad G82 Alluni Praeneste] 'Cato dicit quia' e. q. s. Fesli exc. p. 224 M 'Prae- 
neste dieta est quia is locus quo condita est montibus praestet*. 25. Priscian. 
X p. 903 P. (p. 537 Hertz) , ef. de XII uerss. Aen. %. 132, 'E brcui antecedente in 
to duo inueni, peto pctiui et melo messili. Cato in li originimi in' e. q. s. 27. 
Seruius ad Verg. Aen. X 541 'Sane immolari dicunlur hosliae non cuna caeduntnr 
sed cum accipiunt molam salsam. Cato in originibus ita ail: Lanini' e. q. s. 



deest l. VII : cf. Klausen. Aen. p. 810. R ululimi Ardealem populis 
Latinis opponi Mommsenius quoque urbi Irai ur. Jl tyburti Rem., ti- 
burtino Lmdemamii cod. S de XII uerss. Aen. ortleum Carolir. 
Ramb. Sang. Lugdun. demesuit Lugdun. Idem Regius, alti. 
12 ibi Regius m. pr. fìern. Amiert., ubi Rcg. m. see., eeteri, ediliones. 
ordeum Halberst. Sang. Carolir. Lugd. 17 Lanini Parisinus, 
qui solns e Thilonis libris haec exhibel, Lauius Daniel.: ab aris coni. 
Rolhius. immolatus Paris. , Daniel. 18 Siciliani Paris. Daniel., 
syluam scripsil Brissonius de forni. I 27 fortassc de coniectura. si- 
mile 'hosliae effugiae' (Seni, ad Verg. Aen. II 140) prodigium C. 1 1 li- 
st ilio Mancino euenissc narrai Val. Max. IO, 7: 'cum Lauinii sa- 
crificium faeere uellel, pulii cauea e/nissi inproximam siluam fuger un t 
summaque diligentia quaesiti reperiti nequiuerunl' . cf. Obseq. prò- 



14 0R1G1NVM 

28. Siquis mortuus est Arpinalis, eiiis heredem sacra non 
secuntur. 

29. Ilaque rcs uber fuit, antequam legiones. . .. 

30. . . qui aquatum ut Ugnatimi uidentur ire, securim atque 
lorum ferunt, gelimi crassi! m excidimt, eurn loro conligatmn au- 
ferunt. 

31. Si inde nanis putidas atque sentinosas commeatu one- 
rare uolebant. 

32. Ex sale, qui apud Kartbaginienses fìt. 

28. Priscian. UH p. 629 P. (p. 129 Hertz) 'Sunt alia in as denominatiua . . . 
perfecta eorum iniieniiinlur apud antiquissimos in lis . . (u. adi. I fr. 25) Calo 
Censorius in I originimi ... in II (Ideivi in II Amien. Bern.): si' e. q. s. id. VII 
p. 761 P. (p. 337 Herlz) 'Calo in I originimi . . idem in eodera: si' e. q. s. 29. 
Priscian. V p. 647 P. (p. 152 Hertz) 'Vber o svd'cclrjg -ucci r\ sv&ccirjg "/.al rò 

nel Oli 

sv&oclég. Lucrelius . . Calo in li originimi ( uirginum Lugdunensis con-.): 
itaqtìe' e. q. s. 30. Nonius p. 208 (golii generis mascolini) . . 'Calo originuin 
lib. Il: qui* e. q. s. 31. Nonius p. 152 'Pnlidum putre . . . Calo originimi 
lib. II (Inter l. V fr. colloeauit Wagenerus) : si' e. q. s. 32. Priscian. V 
p. 659 P. (p. 171 Hertz) 'Hic et hoc sai. Cato in II (secundo Bern. Ili Lugdun.) : 
ex e. q. s. Alenili, p. 2091 P. 'Hic et hoc sai. Calo: ex' e. q. s. 



dig. 24 1 esset m. sec. Regii l. IIII est et Amien. Bern. Scingali, ib., 
est ol Carolirnh. ib. eiusdem Amien. ib. haeredem Lugdun. ib. non 

non vel non 

sequuntur Amien. Stingali, ib. seqiumtur, Lugdun. ib. conscquuntnr 

Bernensis ib.N secuntur (in mg. .'. con), Reg. m. 2 l. VII sequun- 
tur Bern. Lugd. Carol. ib. 6 legiones] libri mulilam exhibent senten- 
ti am, in Heidelberg, codice gloss. s. accederent adscriptum. uastassent 
regiones nel legiones editiones ante Hertzium. 4 . . qui] libri qui Har- 
lei. (m. 1 add. hoc signo c ') Guelferb., libyi qui celeri; Libui qui 
coni. Rothius , libri nel libyi , quod ex repetitione nolae lib. II ortum 
est, deleui. aquàtù Voss., quantii (n inditela) Harlei. ut Lipsius 
epist. quaest. I 13, et libri. iubentur Lipsius l. e. 5 lorum Li- 
psius l. e, solimi folum Voss., solimi celeri libri. exludunt (1 inducta) 

l 
Harlei., exbidunt Voss. conligatus Voss. aufer Harlei. 7 Si 
inde nauis sciHpsi, si inde ignauis libri (praeter deter. Periz. 16 si 
eum, Leid. 159 suiiin, Periz. 64 ignarusj, si indunaues coni. Scaliger, 

u 

si inde in n. Rolli, si cunctas Wagener. potidas atque sentinotas Voss., 
semirosas Scaliger. commeatu monere libri. onerare Scaliger, po- 
nere Lipsius. 9 Karthaginienses (ex Karlhaginiensis corr.) Halberst., 
Kartaginenses Sang. , cliartaginensis Carolir. , cartaginensis Lugd., car- 

i 

tbaginenses Reg. 



LIBERI li III 15 

33. In maximum decus atqne in excelsissimani claritudi- 
nem sublimauil. 

34. Quescumque Romae regnauissent. 

L 1 B E R III. 

1. f Tlielunti Tauriani uocantur de fluuio, qui propter fluit. 
óid oppidum Aurunci primo possedermi*, inde Achaei Troia do- 
mimi redeunles. in eorum agro fluuii sunt sex, septimus Imeni 
Rlieginum atqne Taurianum dispertit. fluuii nomen est -j- Pecoli. 
eo Orestem cum Iphigenia atqne Pylad^dicunt maternam neeem 
expiatum uenisse, et non longinqua memoria est, cum in arbore 

in ensem uiderunt quem Orestes abiens reliquisse dicitur. 

2. * Velleius Pai. I 7 'Quidam liuins temporis tractu 
Ilesiodi tempore) aiunt a Tuscis Capuani Nolamque conditam 

ante annos l'ere octingentos triginta, quibus equid em assenserim. 
sed Marcus Cato quantum differì! qui dicat Capuani ab eisdem 

io Tuscis conditam ac subinde Nolani, stetisse aulem Capuani, ante- 
quam a Romanis caperetur, annis circiter ducentis sexaginta. 
quod si ita est, cimi sint a Capua capta anni ducenti quadra- 
ginta, ut condita est anni sunt fere qningenti. ego, pace dili- 
gentiae Catonis dixerim, vix credideriin tam mature tantam ur- 

?" beni creuisse lloruisse concidisse resurrexisse'. 

3. * Setyim ad Verg. Aen. Ili 402 Hic illa ducis Meli- 

33. Feslus p. 306 M. ' Sublimauil dixit [Calo] id esl in alluni cxtulil originimi 
1. II: In' e. q. s. cf. Paul. Fosti p. 58 'Claritudinem, claritatcm'. 34. Charis. 
I p. 70 P. (p. 91 Koil, 'Ques aulem dixisse ueleres testimonio est Cato qui ait ori- 
ginum II : quescunque' e. q. s. Prisc. XIII p. 960 P. ,p. 9 Hertz) 'Nominati- 
umn quoque pluralem . . eliain in es . qui quae nel ques . . Calo: quescumque' 
e. q. s. 

Liber III. l.Probus adYerg. Buc.V p. 3 sq. Keil .'Orestes post parrieidium fu- 
rens responso didieil quod deponerct furorem ita demum. si reperto sorore Iphigenia 
abluerelur [fluuio quod sepiein Humi nibus confunderctur]. din uexalus eum Tauricae 
Ipliigcuiam reperisse!, ucnit ad fiiiesIUieginoium, ibique iuuento tlumine elulus tra- 
iecit in Sjciliam . . . huius aulem flumiuis apud quod purgatus est Orestes Varrò 
meminil Humana rum XI sic: .... ìleftì Cato originimi III: Theluiili' e. q. s. 



ò quescunque Lvgd. Caruiir. Prisciani. regna uulissent Ber- 
neiis. Prisc. -i Tlielunli Parisifii/s liber. Tlieseunli Vatic. , Rlicgini 
Taurocini ed. Egnalii; Thcsunti fiùbnerus coni., Faceliiu Jf'ayencrus. 
quod Paris. 5 possidei imt Valic.anus. 7 Taurianum scripsi. Tau- 
rinum libri, ed. Egnalii. Pecoli. eo Dùbnerus, Pecolieo Paris.. Vat.. 
Paccolico ed. Egn.; Phaeeliui Ilcrmannus opusc. Il 73, Faeeli . eo 
Wagenerus. u. prolegom. 



16 ORIGINVM 

boei pania Pbiìoetetae subnixa Petiìia muro] 'Malti ila in teli; > 
gunt, non Pbiìoetetae Petilia sed Philoctetae muro, nani ait GaL* 
a Piiiloctete condita iampridem cimiate murimi tantum factum'. 

4. *Plinius nat. /list. Ili 11, 08 'Praeterea intcrissc Tbe- 
bas Lucanas Cato auctor est'. 5 

5. Equos respondit, oreas milii inde, Ubi cape tlageilum. 

6. Laserpitium prò pulmentario babet. 

7. Multo pulmento usi. 

8. Ilari t eos eo postremum- scribo, quin populi et boni et 
strenui sient. k 

9. * Serirìus ad Vercf. Aen. IX 003 Durimi a stirpe genus] 
'Ilaliae disciplina et uita laudatili*, quam et Cato in originibùs et 
Varrò in gente populi Romani commemorat'. 

10. * Seruivs ad Verg. Aen. Ili 707 Drepani portus] 
'Cato pluraliter baec Drepana dici!'. r. 



LIBER UH. 

1. Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maxi- 
mum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumino 
caligo aut quid obstiterit. 



5. Festus p. 182 M. 'Oreae freni qiìod prìinfcfUBtur (oreinseriinlur Fautit$).Ti>- 

linius . . Calo originum L. HI: Eqnos' e. q. s. 6. 7. Cbaris. I p. 50 P. (p. 73 
Kcit) 'Pulmentum et pul menta num dici! ur. nani (la Io originum HI: la s erpici una — 
hai) et. in eodem: multo' e. q. s. Exc. orili, p. 2796 P. 'Pulmentariam et pulmeff- 
tum dicitur : nam Cato in originum tertio libro: laserpitium — ha bel. idem, 
multo' e. q. s. 8. Gellius XVII 13, 3 'Quin partieula — aliter dici putalur — 
cura — dicimus: quin uenis— aliler autem cum sic componimus quod quasi prieri 
uidelur contrarium: non iccirco — quin; a quo irla signifìcatio non abborrel quae 
est in tertia origine M. Catonis. Hau! eos, inquit' e. q. s. 

Liber Ifil. 1. Gellius II 28, 6 'Sed de lunae solisque defeclionibus non mi- 
nns in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. quippe M. Cato uir in cognoscen- 
dis rebus inulti sludii incerte tarnen et incuriose super ea re opinalus est. uerba 
Catonis ex originum quarto baec s.unt: non' e. q. s. 



6 oreat codex teste Keilio mus. rhen. VI p. 622, aureas alii le- 
gisse uidenlur: cf. Paulus p. 27. 7 suo post pulmentario inseruit 
Pulschhis. 9 aut lugdunensis. quin ** populi Vossicmus. 
& ** strenui Vossicmus. IO fieni Regius, Lugd., sint Peiauia- 
nus. 16 mbet Rectus, lubeis Vaiicanns. 17 quoeiens Rotlendorf.. 
Vatic. liunine Reg. Vat. , recepii Herlzius , lumini ceteri. 



LIBER UH 17 

2. Mapalia uocantur libi habitant, ea quasi cohortes rotun- 
dae sunt. 

3. Compluriens eoruni milites mcrcennarii inter se multi 
. alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad lioslis 
otransfugere, compluriens in imperatorem impelimi facere. 

4. Imperator noster, siquis extra ordinem depugnatum iuit, 
ei multani facit. 

5. Siquis membrum rupit aut os fregit, talione proximus 
cognatus ulciscitur. 

io 6. *Seruius ad Vefg. Aen. IIII 0S2 Extinxti te meque, 

soror, populumque patresquc Sidonios urbemque tuam] 'Qui- 
dam hoc loco uohuit tres parles politiae comprehensas, populi, 
optimatium, regiae potestatis. Cato enim ait de tribus istis par- 
tibus ordinatam fuisse Carthaginem. ' 

io 7. * Gellius III 7 , 1 'Pulcrum, dii boni, facinus Graeca- 

rumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris 
originimi de Q. Caedicio tribuno militimi scriptum reliquit. id 

2. Fcstus p. 146 M. 'Mapalia casae Poenicae uocantur, in quibus quia nihil 
est secreti, solel solalo uiuentibus obici id uocabulum. Cato originum libro quarto: 
mapalia' e. q. s. Seruius ad Verg. Aen. I 421 Miratur ni o lem Àcneas magalia 
quondam] . . . "Calo originum [nwnerum o/n. Cassell. originum primo Paris. 
1250) magalia aedi fi eia quasi co o rtes ro t un da s d i e i t '. {ita Cassell. 
e. ìolundas dì Paris. 1250). 3. Gellius V21, 17 'Ab co quod est compluria 
aduerbium est factum compluriens . . Piautus . . item M. Calo in IIII Originimi co- 
dem in loco ter hoc uerbum posuit. compilili ens' e. q. s. Nonius p. 87 'Con- 
pluriens freqnenter. Cato . . Idem Originum 1. IIII: conpluriens — occi- 
dere'. 4. Gellius XI 1 , ' Cum antem usus et mos sermonum is sit, ut ita et 
nunc loquamur, ut plerique uetcrum loculi sunt, multato dixil, et, multa dieta est, 
non esse abs re pulaui notare quod M. Cato (M. C. Bern. Lugd.) aliter dixit. 

o 
nani in quarto (-IIII- Bern. Magliai.) originum nerba haec sunt: imperator' 
e. q. s. 5. Priscian. VI p. 710 P. (p. 254 Hertz) 'Hoc os correplmn 'ossis . . . 
quidam tameu uelerum et hoc ossu et hoc ossimi proferebant, nude Pacuuius . . . 
Cato tainen os prolulil in IIII originum: siquis' e. q. s. 



1 mapalia Pesti Uber, magalia Seruius (Cassell. Paris. 1250), 
quod probauit Wagenerus (u. proìeg.). coortes Sentii Paris, ortes 
Cassell. rotunda coni. Salmasius exerc. Plin. p- 219: cf. Scali- 
ger coni. p. 12S. 3 mercénarii Rottene. , mercenarii Reg. Vat. se 
Reg. Val. Uber Thysii, sese ante Wagenerum et IJerlzium. inulti 
Merceras ad Nonium e coniect. , Noìiii coti, furie, sec. tumul- 
tuari alteri coni. Boìhuisius. in castris om. Gellius. ò in impetuin 
Regius. facere Reg. Rolt. Vat. Tkysii cod., fecere Lion. 8 mbrum 
Bern. 9 oleiscitur Bambertj. 17 de q cecidio Regius, quinto ce *di- 
cio Sangerm. , deq Valic. 

CATONIS QVAE EXSTANT ETC. 2 



1 8 ORIGINVM 

profecto est ad liane ferme sentcntiam. imperafcor Poenus in 
terra Sicilia bello Karthaginiensi primo obuiam Romano exereilu 
progreditili 1 , colleis locosqnc idoneos prior occupat. milites Ro- 
mani, nti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei 
obnoxiura. tribnnus ad consulem uenit, ostendit exitium de loci» 
importnnitate et hostium circnmstantia maturimi, censeo, inquit, 
si rem sernare uis, facuindum, ut qnadringentos aliqnos milites ad 
uerrucam illam (sic enim Cato locum editimi asperumqnc appel- 
lai) ire hibeas, eamque uti ocenpent imperes borterisque. bostes 
profecto, ubi id uiderint, fortissimus quisque et promptissimus ad io 
occursandum pugnandumque in eos praeuertentur, unoque ilio ne- 
gotio sese alligabunt, atqne illi omnes quadringenti procul dubio 
obtruncabuntur. tunc interca occupatis in ea caede hostibns 
tempus exercitus ex boc loco edneendi babebis. alia nisi haec 
salutis aia nulla est. consnl tribuno respondit, consilium qui- i> 
dem istud acque prouidens sibi uiderier. sed istos, inquit, mili- 
tes quadringentos ad eum locum in hostium ciuieos quisnam erit 
qui ducat? si alium, inquit tribnnus, neminem reperis, me 
licet ad boc periculmn utare ; ego liane tibi et rei publicae ani- 
mam do. consnl tribuno gratias landesque agit. tribnnus et 20 
quadringenti ad moriendnm profìcisenntur. bostes eorum auda- 
ciam demirantur, quorsnm ire pergant, in expectando sunt. sed 
ubi apparnit ad eam uerrucam ocenpandam iter intendere, mittit 
aduersum illos imperator Kartbaginiensis peditatum eqnitatumqne, 

7. Verrucam] Quinlilianus inst. or. Vili 3, 48 (TaneLvcoOLg) 'qua rei magni- 
tudo nel dignitas minuitur , ut s a x e a estuerruca in siirarao in n t i s 11 erti e e\ 
{eadem habet anecd. Paris, rhet. p. 20 ed. Eckslein, ubi uerruga et uerticae le- 
gitur) id. ib. 6, 14 'Sunt eliam quaedam et huiniles translationes, ut id de quo 
modo dixi s. e. 11. ' (Fr. Gronouius haec Catonis esse monuit, qua de re dubitari 
jjotest.) Nonius p. 187 'Verrucam posilum prò loco edilo. Calo libris originum: 
(6) censeo — (9) imperes' (haec Gelliana sunt.) 



3 colleis ( m. ree.) Reg. 7 reseruare Valle. quadringentes 
Noìiii Guelferb. 15 consilium — prouidens Regius, probauit I. Fr. 
Gronouius; consilium quidem atque prouidens Rottemi. , consilium 
istuc quidem atq; Vatic., consilium quidem fidimi alque Sangerm., quod 
recepii Wagenerus inserto istuc ante atque. 23 ad eam 1. F. Grò- 

e ad 

?iouins, ade Rottene!, eadem Vatic., eandem Reg. (ad m. ree), eandem 
Sangerm., eos ad eam coni. Bormannus. 



LIBER UH 19 

quos in exercitu uiros habuit streiiuissimos. Romani milites cir- 
cumueniuntur , tireumuenti repugnant, fit proelium diu anceps. 
tandem snpcrat multitndo. quadringenti omnes cuna imo per- 
fossi gladiis ant missìlibus operli cadunt. consnl interim, dnm 

5 ibi pugnatur, se in locos tntos atqne editos subducit. sed quod 

iili tribuno, duci militimi qnadringentorum, dininilns in co proelio 

usus ucnit, non iam nostris sed ipsius Catonis uerbis subiecimus.' 

Dii immortales tribuno militimi fortnnam ex uirtiite eius 

dedere. nani ita cnenit, cimi sancins nml tifa ria m ibi faclns 

ìoesset, tamen niilnus capiti nnllnm euenit, enmque inter mortuos 
defetigatum unlneribns atqne quod sanguen eis defluxerat cogno- 
uere, eum sustulere, isqne coniialuit, saepeqne postilla operam 
rei publicae fortem atqne strenuam perbibnit illoque facto quod 
illos milites subdnxit exercitum seruanit. sed idem benefactnm 

là quo in loco ponas nimium interest. Leonides Laco qui simile 
a pud Thermopylas fecit, propter eius nirtutes omnis Graecia glo- 
riam atque gratiam praecipuam claritndinis inclitissimae decora- 
uere monumentis signis statnis elogiis hisloriis aliisque rebus; 

14. Soci idem e. q. s.] Vopiscns Prob. 1 'Certuni est quod Sallustius [Cai. 8] 
quodque M. Calo et Agellius hislorici senlenliae modo in litteras reltulerunl, oinues 
omnium uhlules tanlas esse, quàntas uideri uoluerint eorum ingenia qui uniuscuius- 
que facto descripserint'. (haec Iute pertinere fuglt editores.) 



4 interim dnm ibi pugnatur Regius, inter ibi dum ea paga Rot- 
lend. Sangerm. (nisi quod pugna habet Sang.), inter ibidedu ea pugna 
Vatican., interibi dum ea pugna fit coni. Wagenerus. 8 fortuna Rot- 
tene!. Vat. 9 ita euenit ita Vat. , ita cuenit liti (uti in rasura) Reg 
uride euenit eum — (lo) tum — cucncrit coni. Gronouius. factus esse 

Rottend. 10 tamen Vat., tara Reg., timi Rott. eumque Reg. eiì 
Rott. cunque Sang. eumque uulgo. 11 defetigatum Rott. Vat. defat. ce- 

Ieri. sanguen eis scripsi , s eius Hertzius ; sanguineis ei Reg., san- 

is 

guen (is m'.rcc) Vat., sanguen Roti., sanguinerà Sangerm. Thys. cod., 
aegreque spirantem ante quoti inseruit Stephanus , ut sanguen ore eius 
effinxerant coni. I. F. Gronouius, sanguen genis defluxerat Iac. Grono- 
uius. 12 postilla Stephanus , Lipsius uar. t. Ili 11, posi Ulani libri. 
13 peribuit Rott. 14 seruauil Ime usq; S; id ' (corr. ìd) Itene factum Reg. 

„ laudatili' 

15 Leonides lacn (sic) Rott. Leonides lacu qui Vatic. corr. m. sec. 
Laco consimile coni. I. F. Gronouius. 16 Hermopylas Roti. Vai.. 
Tcmofìlas Sangerm. 17 guani lìotl., graciam corr. ex greciam Reg. 

18 slatuis; elogiis Hertzius. rebus; gratissimum distinsi. 

9* 



20 ORIGINVM 

gratissimum id cius factum babuere. at tribuno militum pania 
laus prò factis relieta, qui idem fecerat atque rem seruauerat. 

8. * Cicero de senecL 20, 75 'Legiones nostras, quod 
scripsi in origiuibus, in eum saepe locum profectas alacri animo 
et erecto, linde se numquam redituras arbitrarentur'. 

9. * Plinius nat. hist. Vili 5, 11 'Antipater auctor est 
duos (elcpbantos) Àutiocho regi in belli cis usibus Celebris etiam 
cognominibus Ulisse; etenim nouere ea. certe Cato, cum imperato- 
rum nomina annalibus detraxerit, eum qui fortissime procliatus esset 
in Poenica acie Surum tradidit uocatum altero dente mutilato', io 

10. Deinde duoetuicesimo anno post dimissum hellum', quod 
quattuor et uiginti annos fuit , Kartliaginicnsis sextuiu de foedere 
decessere. 

11. * Seruivs ad Yerg. Aen. X 13 Cum fera Garlhago . . 
Alpes immittet apertas] 'Alpes . . quae secundum Catonem et Li- is 
uiuin muri uice tuebautur Italiani.' 



8. Calo apud Ciceronem /. /. non L. Brutum, Decios, M. Atilium, Scì- 
piones, L. Paulliim, M. Marcellum recordari se ail 'sed legiones' e. q. s. Cicero. 
Tusc. I 42, 101 'Sed quid prlucipes Hominem, cum legiones scriba! Calo saepe 
alacres in eum locum profeclas, nude redituras se non arbilrarentur'. Ime rettute- 
rim narralionem Senecae epist. 82, 22, qui laudalo Leonida quid, impili, dux 
ilio Homanos qui ad occupandum locum mililes missos, cum per iugenlcm boslium 
exercitum iluri essenf, sic alloculus est, ire commilitones ilio necesse est, onde 
redire non est necesse'. nisi tamen haec omnia ad, narralionem Caediciani fa- 
cinoris (fr. 7) pertinent. 10. Nonius p. 100 'Duodeuicesimo (duoetuicesimo 
Mere.) ita ut duodecimo. Vano . . . Cato in quarto originimi: dei ride' e. q. s. 

a 

Gellius XI, 10 'In M. Catonis quarto (quarto Reginensis) origine ila perscripluin 
est: Cartilagini enses — decessele'. 11. Isidorus orig. XIIII 8, 18 

'Hae (Alpes) sunt quae Ilaliae (in Italia Guclf. 2) murorum cxhibenl uicem'. cf. Po- 
lyb. Ili 54 . . ' cc%Q07iólscog cpaLV86&cct, dia,&£6iv £%£lv xùg"A2.7ieig rf\q olrjg 
Lxalùag\ Liuius XXI 35 'Haimibal . . militibus Ilaliam ostentai moeniaque eos 
tum Iranscendcre non Ilaliae modo sed eliani urbis Romanae'. 



1 a corr. at Reg. , ad Roti. Val. 2 rem-pu- Sangerm., publi- 
cam omittwil Reg. Rott. Val. 10 Sursum Paris. 6797. li duode- 
uicesimo Nofiius , quod corrigendum esse patet ex Gellio V 4, ubi Ca- 
tonis nerba fortasse exciderunt. cf. Perizonius animadu. hist. p. 
459 sq. Ilari. 1 2 Carlaginienses Reg. , Val., Carthaginenses Lugd., 
Kartaginenses Pelau. defe*dere Vat. (ri eras.), federe Regius, Lugd., 

e 

Rem., sextum ,h ' federe Guelf. Nomi, fodere Harlei. Non. 13 de- 
cernere Notài codices . 



LASER IIII V 21 

12. Igitur dictatorem Karthaginiensium magister equitum 

nionuil, mitte mecum Romani equitatum; diequinti in Capitolio 
libi cena cocta eriL . . . deinde dictator itibet postridie magistrum 
equi tu m arcessi; mittam te, si uis, cura equitibus. sero est, in- 
qnit magister equitum, iam resciuere. 

13. Duo exules lege publica [condemnali] et execrati. 

14. Proelium factum depngnatumque prò castris. 

L I B E R V. 
[0 RATIO PRO RHODIENSIBVS.] 

1. Scio solere plerisque bominibus rebus secundis atque 

12. Gellius X 24, 7 'Dio quarto et die quinto, quod Graeci slg tsraQrrjV y.cxl 
stg TtéiXTcrriv dicuut, ab erudilis nunc quoque dici audio . . sed Marci Tallii aclas 
et sapra eam non opinor ita dixeruut, di equinte enim el diequinli prò aduerbiu co- 
lmiate dictum osi. secunda in eo svitata correpla . . . suppelit etiam Coelianum ii- 
I nel ex libro hist. II . . et hi storiami autem et uerlium hoc sampsit Coelius ex ori- 
gine M. Calonis in qua quo Reginensis, LugcL, Voss., Bern., Magi, ex III ori- 
ginimi Lambecìus) scriptum est: igitur' e. q. s. Macrob. sat. I iO 'Coelius . . . 
nerbimi ex originibus M. Catonis accepit, apud queni ita scriptum est : igitur' 
e. q. s. Gellius li 19, 9 'Aliter dictum esse resciui et rescire apud eos qui diligeo- 
ler loculi simt nondiun inuenimus quam super iis rebus, quae aut consulto Consilio 
latuerint aut contra spem opinionemue usu uenerint . . M. Calo in quarto originimi: 
mi t tam' e. q. s. 13. Priscian. Vili p. 792 P (p. 382 Hertz) 'Deponenti a . . 
multa antiqui tam actiua quam passiua significatone protulisse inueniuntur . . baec 
plerique deponentia esse confìrmant . . coinmunia nero esse defendit cum natura 
ipsius sensus tum uelcrum non improbanda auctoritas . . Calo in Ufi origimun: 
duo — execrati. passine v.azccoccd'ÉvTS g '. (sic plerique tibri, KATAPA- 

0HC 

0HEXAI Reg. corr., Y.ciranQCid'évxiqg Bamb.) 14. Gellius XI 3, 2 'Aliter 

dici uidebam ponti fìces prò conlegio decmiisse, aliter quempiam testeui introductum 

prò testimonio dixisse, aliter M. Catonem in originimi quarto: proelium'. e», q. s. 

Liber V, Or. p. Rhod. fr. 1 — 7) 1. Gellius VI (VII) 3 'Ciuitas Rbodiensis 



1 Karthaginiensium Regin. Voss. Magi. Petau. (om. h), Carta- 
ginensium Lugd. Bern. 2 equitatum Romani Petan. Capitolio 
libri, Capitolami vulgo. 3 tibi om. Bern. cena Regin., caena Voss. 

post erit Hannibalis responsum Maharbalem postridie ad se redire 
ìubentis desiderare uidetur. conìunxit utrumque locum Aus. Popma. 

post Iridio Fatte, pt Roltend. 4 mittales uus g Rott. , mittante 
si uis Regius. 6 legem publicam Lugd., puplicam Carolir. Sang , 
condemnati inseriti t Mommsenius , lege publicati et execrati coni. U'uge- 
nerus ; et esecrassi Reg. , et exsecrari [uel execr.) ceteri. nisi quod in 
Reg. Bern. Halb. et m. sec. deletum , in ìlalb. exsectati corr. est 

7 prelium Lugd. , pliu Bern. Sang. Petau. 8 in rebus Gellius 
XIII 25, probanti Meyerus. atque — atipie] cf. M. Caesar. epist. 



22 ORIO IN VM 

prolixis atque prosperis animimi excellere atque superbiam atque 

ferociain augescere atque crescere; quo mini mine ma'gnae cu- 
rae est, quod haec res tam secunde processit, ne quid in con- 
sulendo aduorsi eneniat, quod nostras secundas res confulet, ncue 
haec laetitia uimis luxuriose eueniat. aduorsae res edomant el 5 
docent, quid opus siet facto, secundae res laetitia transuorsum 

. . rum amica atque socia populi Romani lord, Persa (amen Pfailippi (ilio, Ma- 
cedonum rege, cuoi quo belluria populo Romano luii, amico usa est, co- 
nixique sunt Rhodienses legationibus Romano saepe missis id bellnm inter eoa 
componere. seti ubi isla pacificalio perpetrari nequiuit, nerba a plerisqne Rho- 
diensibus in contionibus eorum ad populnm facla suiti, ut si pax non fieret, Rhodien- 
ses regem aduersus populum R. adiutarent. sed nullum super ea re publicum de- 
cretum factum est 1 , al ubi Perses uicius captusque est, Rhodienses perii muere oh ea 
quae conpluriens in coelibus populi acla dictaque crani, legatosque Romam misc- 
runt, qui lemeritatem quoruudarn popularium suorum deprecarenlur et 6dem consi- 
liumque publicum expurgarent. legali postquam Romam uenerunt el in seoalum 
inlromissi sunt, nerbisque supplici I cr prò causa sua factis e curia excesserunt, sen- 
lenliae rogari coeptae; cumque pàrtim senatorum de Rhodiensibus quereretuf ma- 
lequc animalos eos fuisse dicerent bellumque illis Caciendum censerent, tura M. 
Calo exurgit el optimos fidissimosque socios, quorum opibus diripiendis possi den- 
disque non pauci ex summatibus uiris intenti infensique crani defensum conserua- 
tumque pergit oraiioncinquo inclulam dicil , quae ci seorsum ferlur inscriptaque est 
prò Rhodiensibus et in quintae originis libro (ita Regius) scripta est. (cf. Liu. 
XLV 25 'ipsius oratio acripta extat originum quinto libro inclusa'.) Tiro autem 
Tullius, M. Ciceronis libertus . . epistulam conscripsh ad Q. Axium, familiarcm 
patroni, sui confidente)' nimis etealide, in qua sibimet uisus est orationem islam pio 
Rhodiensibus acri suhtilique sermone percensuisse . . culpauit autem primum hoc, 
quod Calo inerudite el ccvaycóycog, ut ipso ait, principio nimis insolenti nimisque 
acri et obiurgalorio usus sii . . ipsum deinde principium apposuit cuius nerba haec 
sunt: scio' e. q. s.-Gellius XIII 25 (24), 14 ' M. Cato in oralionis principio, quam 
dixil in senatu prò Rhodiensibus, cum uellet res nimis prosperas dicere tribus noca- 
bulis idem sentienlihus dixit. nerba eins haec sunt: scio — augescere'. Snl- 
picia sat. 48 'Sententia dia Catonis sci re adeo magni fecisset, ulrumne secundis 
.an magis aduersis slarct Romana propago', (haec Siilp. uerba Rothius adscripsit.) 



ad Front. 16 p. 46 ed. Boni. ' nam unì M. Porcio me dedicavi 
atque despondi atque delegala, hoc eiiam ipsum atque linde pie- 
tas? ex ipso furor.' 1 prolixis prosperis Eeg., prolixis atque pro- 
speris Rottend. excellentem ad libri deteriores. atque superbiam 
Rottemi. 2 ferosciam (s in ras.) Vat. quo scripsi, quod libri 
pessum dato sententiarum nexu; quod — quom haec res Hauptius 

i er 

maluìt. m nunc Regius. 3 pcessit Vat. (m. ree. er), processerit 
Meyerus. 4 aduorsi Vatic. res secundas Rottend. confuter. ne 
ne Regius, confut &t Rott. 5 nimia luctuose coni. Bolhuisius. Liuii 
nerba XXIII 12, 12 comparami Peerlkampius bibl. cr. noti. Ili 
p. 399. se domani libri, emendauit Pricaeus ad Appulei. Met. VII 
p. 287. 6 siet Vatic. Rott., si sit cod. Sozomeni, sit ceteri. 
transuorsum Vat., Roti., transuersum Regius. 



LIBER V 23 

trudere solent a recte consulendo atque inlellegendo. quo maiore 
opere dico suadeoque, uti haec res aliquot dies proferatur, dura 
ex tanto gaudio in potestatem nostrani redeamus. 

2. Atque ego qiiidem arbitror Rhodienses noluisse nos ita 
ó depugnare, liti depugnatiun est, ncque regeni Perseli ranci, sed 

non Rhodienses modo id noluere, sed ìiraltos populos atque 
raultas nationes idem noluisse arbitror. atque ha ut scio an par- 
tini eorum merini, qui non nostrae contumeliae causa id nolue- 
rint euenire. sed enim id metuere, si nemo esset homo (pieni 

io uereremur, quidquid luberet faceremus, ne sub solo imperio 
nostro in seruitute nostra essent. libertatis suae causa in ea 
sententia fuisse arbitror. atque Rhodienses tamen Persen public e 
numquam adiuuere. cogitate, quanto nos inter nos priuatim cau- 
tius facimus. nam unusquisque nostrum , siquis aduorsus rem 

ì) suam quid fieri arbitrantur, sunmia ni contra nititur, ne aduor- 
sus eam fiat: quod illi tamen perpessi. 

3. Eo nuiic derepente tanta beneficia ultro citroque, lan- 

2. Gellius 1. 1. 15 'Quae deinde Calo iuxta dicit, ea , inquit iTiro), conl'essio- 
nein faciunt, non defensionem translalionemue criininis habent, sed rum plaribus 
aliis comniunicalionem, quod scilicet ri t li i 1 ad purganduni est. atque edam, inquit, 
insuper prolilelur, Rhodienses qui àccusabantur , (juod aduersus populum Romanqm 
regi magis cupierinj fauerinlque, id eos capisse atque fauisse ulilitatis suae y ratta, 
ne Romani Perse quoque regeuicto ad superbi a m feroeiamque et iiitnodicum modum 
Lnsolescerent'. (16) eaque ipsa uerba poni t ila uti infra scriptum: a Ique ego' 
e. i|. s. 3. Gellius 1. I. 26 'Postea uerba haec ex eadem oralione ponit t^Tiro) : 
e a min e — o e e tipa b i mu s. hoc inquit enthymema uequam et iiitiosum est; 



1 recto Begius. Val. Thysii coti. , recte celeri. intcllegeiitlo 
Valic. intelligendo celeri 2 opera Bollenti. cum Val. Beg. , è 
Boll. 4 At ego Valic. Rodienses (et ita per totum capitulum) 
Valic. 5 Perse Boll. , psen Begius. uicis. non Boltcnd. uicisse non 
eeteri, unde uinci .sed non ci. Herlzius. 7 noluisse deteriores. 
9 metuere si] meluerés Begius. 10 quicquid luberet Bottend., quid 
([d' iubel Val. (li suprascr. m. sec), quid qd ' lib'et Begius, et quic- 
quid Canio coni., quodque Gronouius , quo id quoti Wagenerus. 
faceremus. ne Boll. Beg. il lire sani libertatis Beg., nre sent 1. 
Bollenti. 12 atqui SUSp. Scioppius. pse Begius, Perse Boll. 13 
adiuuare cogitare. Boll. Beg. , adiuuare cogitate Val. Laurent, quanto 
nos inter nos priuatim Gronouius coni., inter niiualim Roti. Beg., 
(òri natiui corr. m. ree), Val , quanto nos priuatim Lipsius elect. 
I 6. 15 arbitrantur Boll. Val. Beg., prob Ifertzius , arlutralur 
uulgo. aduorsus ea Boll, aduersus ea Beg. Val. 16 ilam perpesi 
Boll. 17 eoscripsi, ci Boll , ea celeri. de repente Beg. tanta 



24 ORIGIVNM 

lam amicitiam relinquemus? quod illos dicimus uoluisse facere, 
id nos priores Tacere occupabimus? 

4. Qui acerrime aduorsus eos dicit, ita dicit, hostes uo- 
luisse fieri, ecqiiis est tandem qui uestrorum, quod ad sese atti- 
neat, aequum censéat, poenas dare ob eam rem quod arguaturs 
male tacere uoluisse? nemo opinor. nam ego, quod ad me alti- 
net, nolim. 

5. Quid mine? ecqua tandem lex est lam acerba, quae di- 
cat, siquis illud lacere uoluerit, mille minus dimidium familiae 
multa esto; siquis plus quingeuta iugeia habere uoluerit, tantalo 
poena esto; siquis maiorem pecuum numerum habere uolue- 
rit, tantum damnas esto. atque nos omnia plura habere uolu- 
mus, et id nobis impune est. 

6. Sed si* honorem non aequum est haberi ob eam rem, 
quod bene facere uoluisse quis dicit, ncque fecit tamen, Rbo- 15 



responderi enim potuit: occupabimus certe, nam si non occupauerimus, opprime- 
m«r incidendumque eril in insidias a quibus anic non cauerimus' e. q. s. 4. Gel- 
lius 1. I. §. 34 Post deinde (Tiro) usimi esse Calonem in eadem oralione argumen- 
lis parum hon-estis et. nimis audacibus. nani cum obicerelur, iii(|iiit, Rhodiensibus 
quod bellini) populo Romano lacere uoluiscnt, negauit paene, sed ignosci poposcit, 
quia id non l'ecissent elsi maxime uoluissent; induxisseque eum dicit quarn dia- 
betici STTttycoyrjv appellati!, . . nerba autem ex ca oralione M. Catonis haec sunt: 
qui' e. q. s. 5. Gellius I. 1. $. 37 'Deinde paulo infra dicit: quid' e. q. s. 
6. Gellius 1. 1. $. 38 'Postea ita dicit: sed' e. q. s. 



nos beneficia uulgo, nos om. Rolt. Reg. Vat. 1 uoluisse. libri deterio- 
res. 2 oecupauimus Roit. Reg. Vat. 3 hosles Val., boste Reg., ostes 
Roti. 4 et quis tandem est qui uestrorum Rolt. , et quis est tandem 
q. u. Vat. ecquis scripsil Gronouius. nostrorum deteriores. 
5 quempiam ante poenas add. vulgo , om. Roti. Reg. Vat. penas Reg. 
Rott. Vat. argu'atur Rott. 6 malefacere Reg. Vat. 8 quin mine 
Rolt. ecqua coni. Meyerus, et qua Reg. Vat., et quae Rott. 9 
mille minus Rolt. Reg. Vat. quod iure suo tuetur Huschkius anal. liti, 
p. 251 , comparans formulam legis [DVM ■ M1N0R1S] • PARTTS ■ 
FAMILIAS. TAXSAT quae est in lab. B antina 2, 12 (cf. Klenzius 
comm. philol. p 15) et apud Festum p. 246 M. F. Gronouius, alios 
ut taceam , coni, mille iiummum dimidium familiae. 11 pecuum] cf. 
Festus p 246 M. ' Pecuum cum dixil M. Cato per casum genetiuum 
a singulari casus recti f or mauit quo utebantur antiqui, id est pecu' '. 
12 damna Rott. Reg., dampna Vat. corr. Scioppius , damili uulgo. 



LIBER V 25 

diensibus kl oberit, quoti non male fecerunt, seti quia uoluisse 
dicuntur faeere? 

7. Rhotliensis superbos esse aiunt, iti obiectanles quod 

mihi et liberis meis minime dici uelim. sint sane superbi, quid 

Mdad uos attinet? itine irascimini, siquis superbior est quam uos? 



8. Urbes insulasque omnis prò agro Illyrio esse. 

9. Fluuium Naronem magnimi pulthrum pisculentum. 

10. Quod eorum nemo quisquam quicquam mihi ignoturus est. 
1 ! . Exercitum suum pransum paralum cohorlatum eduxit 

io foras atque instruxit. 

7. Gellius 1. 1. §. 48 'Superbiae quoque crimen, quod tunc praeter celerà io 
senalnRhodiensibus obiectum erat, mirifica et prope diuiua responsionis figura elu- 
si! et ekiit. uerba adeo ipsa ponemus Catonis, quouiamTiro ea praetermisit : Rho- 
dienses' e. q. s. 8. Geflius XI 3, 2 'Aliler dici uidebam ponlifìces prò con- 
legio decreuisse, aliler quempiam teslem inlroductnm prò testimonio dixisse, aliler 
M. Calonem in originimi UH (u. fr. 13) . . et item in quinto (-V- Petau.\ in ut 
Voss.): urbes' e. q. s. 9. Nonius p. 151 'Pisculentum positum [ul] 

piscosum. ut puluerulentum. Cato Originum lib. V: 'origine fluuium' e. q. s. 
10. Priscian. X p. 887 P. (p. 510 Hertz.) 'Quae [nerba] in ui syllabam proferunt 
praeterilum perfeclum mutant eam in lum . . ignosco ignoui ignolum . . unde 
el parlicipium futuri ignoturus. . . Cato in V originum (om. Scingali.): quod' 
e. q. s. 11. Gellius XV 13, 5 'Vtor et uereor et hortor et consolor communia 
uerba sunt ac dici nlroque uersus possimi, uereor te el uereor abs te . . suol autem 
uerba baec omnia ex altera parte inusitata et, an elicla sint, in eam quoque partem 

to 

qua eri solel . . M. Cato in quinta (-V- Petau.) origine: exercitum inquit' e. q. s. 



1 laberit Rott. Vai., fi aberit (n m. sec. in ìacun. inser.) Reg. tale 
erit deleriores, unde male erit Scioppius. seìisui salis fecit I. F. 
Gronouius scribendo Rhodiensibus oberit — ? quem secutus scripsi 
id oberit, unde taberit {ex itoberit) ortum; non ab[i]erit Hertzius e 

coni. Olho?iis. qud' n malefecert Reg. quoti om. Vat. 2 faeere om. 
Rott. 4 a liberis H. Stephanus. minime uelim spatio uacuo inter 
ulrumque uoc. relieto Regius, minime uelim Lambecius. dici Bo- 
Ihuisio corruptum uisum ; f orlasse obici scripsit Cato. uos coni. 
Wagcnerus , nos libri, superior Rott. 6 uos Wagenerus, uos libri. 

6 omnes prò pago Magliab. argo illirio e . oc Regius, illyrico 

• n 
Voss. 7 origine ante fluuium libri, dclcuit Mere. ed. I. paronem 

V 

Guelferbyl. maglioni Guclferb. 8 quis Bamb. m. pr. mihi in 

mg. add. Halbcrst. 9 exercilu Lugd. pratu Li/gd. coherta- 

tum Voss. (e in a corr.), &hoi Bcgius, cohorlauit Petau, eduxit in 
ras. Lugd. 



26 



ORIGINVM 



12. *Liuius XXXIIII 15, 9 'Cato ipse, hauti sane uY- 
trectator laudimi suarum, multos caesos ait, numerum non ad- 
scribit'. 

13. Postridie signis conlatis aequo fronte peditatu equitibus 
atque alis cum hostium legionibus pugnauimus. 

14. Recto fronte. 

15. UH polliciti sese faclurum omnia. 

16. Sed protelo trini boues unum aratrum ducent. 

17. Lapis candidior quain j-pelastes. 

' L I B E R VI. 
llaque ego cognobiliorem cognitioncm esse arbitror. 



13. 14. Gellius XV 9, 5 'Et analogia . . et uclerum auotoritas non hanc sed 
hunc l'rontem debere dici suadent. quippe M. Cato iif quinta origine (ita cod. lie- 
to 
gin. Thuan. Magi., in quinto originimi Voss., -V- Petau., in primo Regius, 
Lugd.) ita seri psil : postridie' e. q. s. 'recto quoque fronte idem Calo in 
libro eodem dicif. 15. Prisc. Villi p. 864 P. (p. 475 Hertz) 'Frequenter anti- 

quissimi neutro participio futuri addebant esse et infìnilum significabant, oralurum 
esse prò oratum ire dicentes et faclurum esse prò factum ire. Cato in V originum 
(V. de originum Sang. Carolir. Lugd.): illi' e. q. s. 16. Nonius p. 363 'Pro- 
telare est percutere perturbare . . . protelare rursus adiuuare, Lucilius . . Cato origi- 
num lib. V: sed' e. q. s. (sed in Lucilianis quoque exemplis protelo ducendi 
formula obuiam est, ut Noniion aut librarios rem perturbasse adpareat. cf. Sal- 
masius ad Solinum p. 943.) 17. Festus p. 237 M. -f- ' Pilales lapidis genus cuitis 
[meminit] M. Cato originum L. V: lapis' e. q. s. 

Li ber VI. Gellius XX 5, 13 'Hoc ego uerbum, '£,vvsxoì yccg siglv, [in 
epistula Aristotelis ad Alexandrum lectum] quaerens uno itidem uerbo dicere aliud 
non repperi, quam quod est scriptum a M. Catone in sexta origine (quinto origin. 
Petau.): itaque' e. q. s. 



4 post t die Regius, post tridie Lugd. Petau., posltridiae Voss. pdi- 

e 

tatù (corr.) p Voss. peditatu peditibus atque aliis Regius, aliis eliam 

Lugd., peditatu uelitibus atque alis coni. Gronouius, peditatu atque alis 

Hertzius, peditatu equitibusque alariis Bormannus. at peditibus aperto 

errore Regii librarius. uniuersum exercitum Cato significai tribus 

partibus compositum , alis sociorum , equilibus et peditatu legionum. 

alarum aulem nomine pedites quoque conprehenduntur : cf. Lipsius 

( i 
de mil. Rom. II 1 p. 67 sq. 5 pugnauim Reg. Lugd., pugnauit ce- 

e 

ieri: 8 ducunt Guelferb. 9 pilates Paulus Festi p. 236, Pellates 
(OeXlcczfjg) coni. Leulschius ad Zenob. V 13 p. 121. 



LIUEIt VII 27 

LiBEIl VII. 
[ORATIO CONTRA SER. GALBAM PRO DIREPTIS LVSITANIS.] 

1. Multa me dehortata sunt huc prodire, anni aelas uox 
uires senectus: uerum eniin nero, cum tantam reni peragier 
arbitrare? .... 

2. Tamen dicunt deficere uoluisse. ego me nunc uolo ius 
5 pontificium optime scire. iamne ea causa pontifex capiar? si 

uolo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurerai 
capiat? 

3. *a. Cicero Bruì. 23, 89 M. Cato legem (Libonis) sua- 
dens in Galbam multa dixil, quam orationem in origines suas ret~ 

ìotulit paucis aiilequam mortims est diebus an mensibus. tum igi- 
tur nihil recusans Galba prò sese et populi Romani fidem implo- 
rans, cum suos pueros tum C. Galli etiam filium flens commen- 
dabat, cuius orbitas et fletus mire miserabilis fuit propter recen- 
tem memoriam clarissumi patris; isque se tum eripuit ilamma 

io propter pueros misericordia populi commota, sicut idem scriptum 
reliquit Cato'. 

b. Fr onto ad M. Caesarem III 20 p. 63 ed. Rom. 'Cato 
quid dical de Galba absoluto tu melius scis. ego memini propter 

Li ber VII. Or. con tra Ser. Galbam (fr. 1 — 3): Ascon. ad Cic. dio. 20 
p. 124 Or. 'Calo accusauit Ser. Calbam prò direptis Lusitanis'. 1. ìGél- 
lius XIII 25 (24), 15 'Itidem Calo ex Originum septimo in oralione quam con tra 
Seruium Galbam (SereimG. Lugd.) dixit compluribus uocabulis super eadem re usus 
est: multa' e. q. s. Auctor de liguris et schem. Quieheratii v. 136sq. 'Est con- 
dnctio conqne gregalio cum accumulo res | multa hortantur me res aelas lempus 
amici | concilium tantae plcbisf denuntia natimi', (dementia natimi Quich.) 2. 
Gellius I 12, 17 'Plerique autem capi uirginem solam debere dici pulant. sed fla- 
mines quoque Diales item ponti (ices et augures capi dicebantur. L. Sulla . . M. Calo 
de Lusitanis cum Ser. Galbam accusauit: tamen*' e. q. s. 3. Cicero de or. 1 
53, 228 'Apud Catohem scriptum esse uideo Disi pueris el lacrimis usus esset 
(Galba), poeuas eum daturum fuisse*. Quintil. II 15, 8 'Ser. Galbam miseratione 



1 Multa e. q. s. Salhistius Iug. 31 imitatus est. declorata Voss. y 
deorlata Lugd. uxor uires Lugd. in ras. 2 noni eni uiio Ecg. 
(- e m. scc), ueru enimù Sangerm. Rcgin. , veruni cu Voss. Lugd. 
Magi. ré p . agier Sang. (in ras. prò: reni p ?), pagier Lugd.. agier 
Voss.(om.\ì) 3 arbitraretur Regius, arbitraret Lugd. 4 tamen] 
cum deteriores libri. 5 Ius nulo augurium coni. Popma. 6 et quis 
me Vat., ci quos me Reg. ob incanì reni Rutt. 77//., ob menni au- 
gurerai Rcg. ob eam rem, quóduulgcUum, uerum uidetur;oh incanì... 
augnrem Hcrtzius. 



28 OMGINVM 

filios eum absolutum. rò ds àzQifìg ipso inspice. Calo iyitur 
dissuadet, neue suos neue alienos quis liberos ad misericordiam 
eoneiliandam producat neue uxores neue ullas omnino Cemitias '. 



4. Fluuius Iliberus, is oritur ex Cantabrfs, magnus atque 
pulcher, pisculentus, 

5. * Sunt in bis regionibus ferrareae, argentifodinae pul- 
cherrimae, mons ex sale mero magnus, quantum demas tantum 
adcrescit. uentus Cercius, cura loquare, buccam implet, armatum 
hominem, plaustrum oneratimi percellit. 

6. *Doles filial)us suis non dant. 10 

7. Qui magistratura curulem cepisset, calceos mulleos aiuta 
uinctos, ceteri perones. 

8. Mulieres opertae auro purpuraque; arsinea, rete, dia- 
sola, qua non suos modo liberos paruulos in conti one produxerat, sed Galli eliarn 
Sulpicii Rlium suis ipse manibus circiunluloral, elapsum osse cuin aliorum monu- 
menti s lum Catonis oratione testatum est'. 4. Nonius p. 151 'Pisculentum po- 
situra [ut] piscosum, ut puluerulenlum. Calo originum V (fr. 9) . . et lib. VII: 
fluu iu in' e. q. s. 5. Gellius II 22, 29 'Sed quod (Fauorinus) ait, uenlum qui 
ex terra Gallia flaret circium appellari, M. Cato in libris originum (ila Rottene. 
Vatic. Reg. Thuan. Icilio libro Lion.) eum uenlum Cercium dicit non circium. nani 
cura deHispanis scriberet qui citra Iliberum colerent nerba hacc posuit: sunt'e. q. s. 
Apuleius de ìnundo p. 63 Elm. (e. 14 p. 375 Hildeb.) 'Cato autem in libris originum 
non Circium sed Cercium dicit. is uentus' e. q. s. G. Priscian. VII p. 733 P. 
(p. 293 Hertz) 'Inueniuntur quaedam panca feminini generis. . quae differentiae causa 
ablatiuo singulari bus assumentia l'aciunt datiuurn et ablatiuum pluialcm. . . M. Cato 
in originibus (originalibus Caroliruh.) : dotes' e. q. s. 7. Festusp. 142 M. 'Mul- 
leos genus calceainenlorum aiunt esse, quibus reges Albanorum primi, deinde patri- 
cii sunt usi. M. Cato Originum li. VII: qui' e. q. s. 8. Feslus p. 262 M. 'Ruscum 
est. ut aitVerrius, amplius paullo berba et exilius (exuis cod.) virgultis fruticibusque 
(fructibusque cod.) , non dissimile iunco, cuius coloris rebus uti mulieres solitas 



4 Fluuius Iliberus Harlei. m. pr. (inter Un. adscr.) , fluuiu Hiberu 
m. antiq. corr., fluuiuin Hiberum ceteri. Cautabris coni. Itinius, Cati- 

ii 
natis libri (i Riera priore ex e corr. Gnelferb.) raagnis Harleian. 

6 Sed Thysii Hber, s; (= sed) Rotlend. Reg., S Vaiic. ferraree 

e 

Val. Reg. 7 adcrescit Reg. Val., adcrrescit Rotlend. 8Circius 
Rotlend. 9 honeratum Vatic. 12 aluta uinctos coni. Mommsenius, 
de corrigiis intelìegens , cf. Beckems Galli III p. 132 sq. , aluta cinctos 
Hauptius; aliitacìniatos codex , alii unciiiatos Scaliger , alutacinatos 
Turnebus, aluta lacimatos Mailer -us , alii alia. 13 opertas coni. 
Scaliger arsinea, rete Scaliger, e f. Paul. Festi p. 20 ' arsineum 
ornamentimi capilis muliebris' ', ars inheret codex, auri inliaeret Ani. 
Augmtinus. 



LIBER VII 29 

dema, coronas aureas, rusceas fascias, galbeos lineos, pellcs, 
redimicula . . . 

9. *Mulieresuostrae capillum cinereunctitabant, utrutilusesset. 

10. * Seruius ad Verg. Aen. Ili 04 Caeruleis vittisl 'Calo 
5 ait deposita nesfe purpurea feminas usas caerulea, cum lugerent'. 

11. * Fiutar eh. quaest. Rom. 40 'Zita xi tovg itaQayyél- 
Xovxag o.q%8lv s&og r\v èv i^iaxCco xovxo itoiklv àyixcòvag, 
cog Kdtcjv CaxÓQYi'iCEv . 

12. % Cic. Tusc. IV 2 'Grauissimus auctor in originibus 
ut dixit Calo morem apud maioreS lume epularuin fuisse , ut dehi- 

ceps qui accubareni canerent ad tibiam clarorum uirorum laudes 
atque uirtutes'. 

13. * Seruius ad Verg. Aen. I 720 Atria] 'Vt supra diximus 
tangit morem Romanorum. nani, ut ait Cato, et in atrio et duo- 

15 bus ferenlis epulabautur antiqui'. 

(solilae cod.) commemorat Cato originimi 1. VII: mulieres'. e. q. s. 9. Clia- 
ris. 1 p. 78 P. ([>. 101 Keil) 'Cinis . , bine muliebre ministerium eincrarius dici- 
lur. oam Calo in Originibus, mulieres, inquit" e. q. s. Seruius- ad Verg. Aen. 
UH 098 Flaimm crinem] 'Quia in Catone Icgilur de matronarum CFinibus: flauo 
ci b er e u n e t it ab a n t n t r u l i 1 a e e s s e n l*. 11. Plulàrch. Coriolan. 49 ' Kal 
yàq è'&og rjv xolg fistiovot xr\v ccq%tiv TcaQay.ccXsìv ned dsè.iovo&ea tovg 
Tcolhag iv incetta) nccxióvxccg sig xr\v dyoqàv cevsv %ixoòvog\ 12. Cic. 
Tusc. 1, 2, 3 'Quanquam est in originibus, solitos esse in epulis canere conuiuas 
ad tibicinem de clarorum hominum uirlulibus'. Cic. Brut. 19, 75 'Atque ulinam 
cxstarent illa carmina quac midlis sacculis ante suain aetatem in epulis esse canlilala 
a singulis conuiiùs de clarorum uirorum laudibus in originibus scriptum reliquil 
Calo.' 13 Seruius ad Verg. Aen. I 637 'JN'otanduin quod (uulgv qui) al'iluenliam 

ubique exteris gentibus dat, Romanis frugali tatem, qui et duobus tantum cibis 
utebantur et alriis edebant sedentcs'. 



1 russeas i'ascias Scaliger castig. p. CLXIII (russea facie coni, in 
Varr. p. 140, Vrsinum secutus; quod propter Festi «erba ferri nequit) 
comparans Apule i Mei. II p. Ili Firn. (e. 7 p. 00 Hildeb.) l ipsa. linea 
tunica mundule amicla el russea fasciola pracnitenle alliusculc sub ip- 
sas papillas succinclula' e. q, s. galbeos lineos scripsi, galbeos lineas 
codex ; galbeos, lineas Scaliger. galbeos e lana faclos prò cataplas- 
rnalis habilos esse e Sue Ionio Galb. 3 constai; ilaque 'calbeos' uel 
' galbca', quae ' armillas militares' et ' ornamenti genus' uocat Pau- 
lus Festi p. 47 el 00 31. el 'lineos' hos ' galbeos 1 fasciis similes 
fuisse suspicari licei. 3 flauo cinere Seruius. unciiiabani Seruius, 
unguitabant Gharìsiùs, ungitabant Scaliger castig. p. CLXXIII, inuii- 
gitabant Pulschius. et rtililius esse cinis codex Charisii, ut rutilus essel 
erinis ed. princ. , prob. Scaliger l. L, cinis deleuit II. Keilìus. 13 
— 15 hacc desimi in Castellano. 



30 OKIGINVM 

14. Iumra legumque cultores. 

15. Mensam ti 

ne quid neg 

retur 

INCERTORVM LIBRORVM RELIQVIAE. 

1. Ne praedia in lubricum dirigerentur , cum tributus exi- 5 

geretur. 

2. Alae ex lupino f lug . . . 

3. Orale-rum ani terminimi. 

4. Serniiis ad Verg. Aen. Ili 037 Argolici clypei] 'Quia 
Graecorum clypei rotundi, ut Cato originimi ait'. io 

5. Glis. 

6. Biber. 



14. Cbaris. I p. 72 P. (p. 93 Keil) 'Pluraliler nominatiuo tantum ci accusaliuo et 
uoeatiuo [declihatur] . . ima ; quamuis Calo Originum VII geneliuo casu dixerit: iu- 
rnm' e. q. s. id. p. 109 P. (135 Keil) 'lurum Calo Originum VII: in rum' e. q. s. 

15. Festus p. 293 M. (Paulus p. 292) '[Socor]<liam quidam [prò ignauia posue- 
runt.] M. Calo pio [stultilia posuit] originimi l. (sappi. Ursinus) VII. cum ait . . . 

in e n sani — re tur. conpo[silum aulem uidetur ex so] quod est sino [et 

corde], {uncinis inclusi Pauli nerba.) 

Inc. lib. 1. Nonius p. 229 "Tributum neutro, masculino Cato Originum li- 
bris: ne' e. q. s. 2. Seruius ad Verg. Ce. I 75 Tristisque lupini ['Nonnulli propter 
calamos lupinorum alas dici pulant ut Aelius: alae ex lupino, surculi sino foliis. 
Cato in originibus: alae' e. q. s. . . . 3. Macrob. Sat. I 14, 5 'Ateius Capito 
annum a circuitu temporis putat dicium, quia uelcres an prò circum ponere con- 
suerunt, ut Cato in originibus: oratorum' e. q. s. 5. Cbaris. I p. 09 I'. 
(p. 90 Keil) 'Gliris nominatiuus est, bic glis non glir, ut quidam uolunl; nani 
Varrò in admirandis ait . . et Cato in originibus . . (desimt nerba Catonis) id.. 
p. 106 P. (p. 131 Keil) 'Glis Varrò in adm., sed et Cato in originibus ita est locu- 
lus'. 6. Cbaris. I p. 99 P. (p.124 Keil) Biber G. Fannius . . Cato quoque origi- 
num . . (desunt uerba Catonis) (TO IIIelN in mg. cod. Neap. adscriptum.) 



1 cultores om. codex p. 109. 2 Calonis uerba a Paulo omissa 
probabilitcr restiiai non possunt. 5 dirigenttir cum Guelfe?^. 7 
lug..] in Vossiafio, qui solus e Thilonis libris haec /tabet, ìegilur 

lug de lingua latina alani culmuin fabae dicere tre- 

decim fere litteris deletis; ex eodem cod. P. Daniel edidit lugium 
. . . tamen Varrò de 1. 1., ''ex libro Danielis' I. Scaliger coniect. p. 205 
. . lupino, memini tamen Varronem e. q. s.; legumine coni. Rolhius. 
8 orator. anterminum Gudianus, ani terminimi Regius, oratorum ara- 
lerminum (genet. casu) coni. Scaliger caslig. p. XVIII, arator uel 
uruator (imperaliuo modo) L. Ianus. 



ORATIONVM RELIQVIAE 



ORATIONVM RELIQVIAE. 

I. D1ERVM DICTARVM DE CONSVLATV SVO [LIBRI]. 

[LIBER..] 

1. [Scio] ego atque iam pridem cognoui atque intellexi at- 
que arbitror rem publicam curare industrie summum periculum 
esse. 

2. Atque quamquam multa noua miracula fecere inimici mei, 
5 tamen nequeo dcsinere mirari eorum audaciam atque confìdentiam. 

3. Ei rei dant operam, ut mihi falso maledicatur. 

4. Secus aetatem agerem, quam iìli egissent. 

5. Ego mihi haec monimenta sempiterno posui quae cepi. 

6. Laudant me maximis laudibus, tantum nauium, tantum 
io exercitum, tantum commeatum non opinatum esse quemquam 

I. Dierum die tarum de consulatu suo libri u. proleg. 1. Charis. II 
p. 181 P. (p. 202 Keil) 'Industrie M. Cato dierum dietarum de consulatu suo: ego' 
e. q. s. 2. Charis. II p. 204 P. (p. 229 Reil) 'Alque pio et Terentius — Cato 
dierum di e tarara de consulatu suo: atque' e. q. s. 3. Charis. II p. 179 P. 

(p. 199 Keil) 'Falso — aduerhialiter — M. Calo dierum dietarum de consulatu suo: 
Èi' e. q. s. 4. Charis. II p. 195 P. (p. 220 Keil) 'Secus prò aliter Naeuius — 
Calo de consulatu suo: secus' (de coiisuo secus Neap.) e. q. s. 5. Charis. II 
p. 194 P. (p. 218 Keil) 'Sempiterno Cato dierum dietarum de consulalu suo: ego' 
e. q. s. 6. Charis. II p. 184 P. (p. 205 Keil) 'Malurrime (sic. Lugd. exc, ed. 
pr., malurime ecce. Bern. , maturo me Neap. liber) M. Cato dierum dietarum de 
consulatu suo, laudant — comparauisse . . . Sallustius hist. I . . . maturrime' 
e. q. s. 



1 Scio ego atque scripsi, scio noe. uicinìtate praecedeìitis noe. suo 
expulsum esse raius: cf. or. p. JRhod. et libri de re mil. principia, 
or. ad litis cens. 1 et imitatorem Sallust. Ing. So. ego q Neap. li- 
ber, egoque Fabricius , ego quoque snsp. Keilius. 4 làcere Puischius. 

6 dam Neap. cod., da ed. pr., dant Puischius, do operaia rei (landa 
opera, coni. Meyerus, dandum operam Keilius. 8. mi li monimenta 
Neap. , mihi monimenta ed. pr. eòepi Neap. 9 H. Keilius mihi 
non persuasit grammalicum duas obscrualioncs alteram de adticrhio 
'maturo' a Catone, alteram de superlatiuo 'maturrime' a Sallustio 
posilo cotiiunxisse. 10 tantum sec. loco om. ed. pr. commeatum 
ed. princ. , meatum cod. Neap. 

CATONIS QVAE EXSTANT ETC. 3 



34 ORATIONVM 

hominem comparare potuisse, id tamen maturrime [me] compa- 
rauisse. 

7. Omnia ab integro paranda erant. 

8. Deinde postquam Massiliam praeterimus, inde omnem 
classem uentus auster lcnis feri, mare uclis fiorerò nideres. Él-5 
tra angnlum Gallicum ad Illiberim adque Ruseinonem deferimur. 
inde nocte altera profecli sumiis. 

9. Ita nos fert uentus ad primorem Pyrenaeum , quo proi- 
cit in altum. 

10. Milli atque classi obuiam fiunt. 10 

11. Si cnperent hosles fieri, temere fieri mine possent. 

12. Ridibnndnm magistratum [rem] gerere, pauculos liorni- 
nes, mediocricnlum exercitum obninm duci. 

7. Scruius ad Vcrg. Eclog. 4,5 Ab integro] 'Tel denuo noi ab inilio. Cato de 
consulatu suo (sua consulatu ed. Dan.): omnia' e. q. s. 8. Charis. II p. 185 
P. (p. 207 Keil) l Nocte M. Calo dierum ilictarum de consulatu suo, dei ride' 
e. q. s. 9. Gcllius II1I 17, 15 postquam primàm in ' subices" 1 et 'obi- 

ces' 1 syìlabam corripi, secundam aidem per duo i, non per unum scriben- 
dam esse docuit, de iaciendi uerbo 'id ipsum autem' inquit 'uerbum M. Cato 
sub alia praeposilione dicit in oralione quam de consulatu suo babuit: ita hos, 
inquit' e. q. s. 10. Charis. II p. 187 P. (p. 209 Keil) 'Obuiain prò obuius 

Salluslius . . M. Cato dierum dieta rum de consulatu suo: mi hi' e. q. s. 

11. Charis. II p. 196 P. (p. 221 Keil) 'Temere prò Tacile Plautus - Cato de 
consulatu suo: si' e. q. s. Seruius ad Vcrg. Acri. Villi 329 'Temere . . significai 
et subito. Eniiius: quod tam temere ilis. cilat e Catone Ch'arisius' (citate cato 
mecarijs ed. Dan., em. Hauptius). 12. Festus p. 154 M. 'Mcdiocriculo usus 
est in ea quam dixit Cato in consulatu: ridibundum' e. q. s. Paulus Fcsli p. 155 



1 hominem maturrime comparare Fabricius. id tamen matur- 
arne me scripsi, idem tam maturo me cod. Necqy. , probanti Kei- 
lius , .Idem. Tam maturrime ed. princ. uulgo. 4 om cod. Neap., 
omnem ed. pr. 6 ad illi menim adque rusci nolien Neap. , ut illic 
memini , at quaeras cum nomen ed. pr. quod supra scriptum , coni. 
Lindemannus , idem ad lllimerim atque R. edidil. aura codex, 
altera coni. Mommsenius , noctis aura Sigonius ad Liu. XXXIIII 8, 
6. Sita hos libri, emend. Meyerus. primorem Pyrenaeum coni. 
Mommsenius, priorem Pyrenaeum (Pireneum Vat. Boti., pyrreneum 
Reg.) libri, tuetur Gronouius , promontorium Meyerus coni. Li- 
uio XXVI 19, ubi simile P. Scipionis iter his uerbis narralur : 'ila 
cum triginta nauium classe . . ostiis Tiberinis profeclus praeler oram 
Tusci maris, Alpes atque Gallicum sinum et deinde Pyrenaei circum- 
uectus promuntorium, Emporiis urbe Graeca . . . copias exposuiV. 

quo proicit libri, quos Gronouius , quod Meyerus. 11 non pos- 
sent Putschius , f orlasse posse. 12 rem gerere, scripsi, genere cod. 
Festi, om. Paulus, gerere Mommsenius. 13 obuium Fest., obuiam Pau- 



RELIfMAE 35 

13* Jnterea unamquamquc turmam, manipulum, cohortem 
temptabam , quid facere possent; proeliis lcuibus spcctabam, 
cuiusmodi quisque esset; siquis strenue fecerat, donabam boneste, 
ut alii idem uellent facere, atque in contiene uerbis imdtis lau- 
ri dabam. interim aliquot panca castra feci, sed ubi anni te m pus 
uenit, castra hil)erna . . . 

14. Eas res non posse sustineri, nisi eo praesidia magna 
frumentumque [mitterentur]. nam ita dicunt palam necessum 
esse obeursatum [eamus]. 
io 15. Postquam auspicaui atque exercitum addnxi pone [ner- 

sus] castra bostium . . . 

16. Nostros pone uersus hosteis esse ab dextra parte. 

1 7. Iam apud uallum nostri satis agebant. 

18. Itaque porro in Turtam proficiscor seruatum illos. 
io 19. Inde pergo porro ire in Turtam. 

'Mediocriculus ipse qui supra posili! quum aii: ridi b. ' e. q. s. Thesaurus non. 
lai. apud Mai. ci. auct. Vili p. 353 'Medius . . . uudc . . . mediocriculus, a uni di- 
minuì, unde Calo: pauculos' e. 5, s. 13. Fronlo ad Veruni imp. ep. 1 p. 134 
ed. Rom. 'Ipsuui hoc tuum a te diutina prudenlia consultum, quod non anlc signis 
conlalis inanimi cum hostibus conseruisli, qnam leuibus proeliis ei minulis uictori is 
militem imbueres, nonne Calo docuit oralor idem el imperalor siimnius? Ipsa 
subieci uerba in quibus consiliorum Uiorum expressa uestigia cerneres: inlerea' 
e. q. s. 14. Charis. II p. 186 P. (p. 208 Kcil) 'Necessum M. Cato dierum diela- 
ruin de consulatu suo: eas — obeursa t um * posilio sermonis. necessum Afra- 
nius'. {ex ridisse indentar II. Keilio quaedam quibus 'necessitili'' a positione 
'ìiecessus' duri dietimi fuerit. necessario {quod huic loco praecedit) necessus 
necessum excerpta Bernensia.) 16. 15. Charis. II p. 191 P. (p. 214 Kcil) 
'Pone uersus M. Cato dierum dictarum de consulatu suo: nostros — parte, ilein 
idem: postquam' e. q. s. 17. Charis. II p. 103 P. (p. 218 Keil) Item satis 
prò intente Cato dier. dici, de consulatu suo: iam e. q. s. 19. 18. Charis. II 

p. 190 P. (p. 213 Keil) 'Porro M. Cato dierum dictarum de consulatu suo: inde 
— Turtam. idem supra: itaque' e. q. s. 



lus , obuiam iri thesaurus lai. 2 lenibus codex , corr. Maius. 
3 si quis codex. 6 hiberna] reliqua in codicìs 'pagina postica' 
obliterata sunt leste Maio, senicniiam sic explendam esse: 'e. h. 
apud Emporias posai' aeri simile est. u. prolcg. 8 mitlerenlur 
Mcyerus addidit, lacunac sig/ium est in ed. pr. necessitili esse 
scripsi, Decesse esse cod. Neap. , quod grammatici praccepto re- 
pugnat. obcursaluin Mcyerus coniecit , obcuraluni cod. Neap., ol>- 
turata* ed. pr., eamus lacuna, ut uidelur, hauslum addidi . ut 
starei syìitaxis , occurratur coni. Mommscnius. IO uersus um. cod 
Neap., add. Pulschius. 12 dextera ed. princ. 14 Tuilain ed, pr., 
Turlum cod. Neap. 15 ire in Turluni cod. Neap., ire Tutrana ed. pr. 

3* 



36 ORATIONVM 

20. Omnia tumultus piena, simul hostium copiae magnae 
contra me sedebant; usquequaquc lacessebamur. 

21 . Interea ad socios nostros sedulo dispertieram alio fru- 
mentum, alio legatos, alio litteras, alio praesidium usquequaque. 

22. Id ego primo minus animaduerti. neniunt iterum atque 5 
tertium tumultuosius. 

23. Eam ego uiam pedetemptim temptabam. 

24. Qui maximis uicibus ac uicissim. . 

25. Recto fronte ceteros sequi si norit. 

26. Ilem uti ab Thermopuleis atque ex Asia maximos tu- io 
multus maturissime disieci atque consedaui. 

27. Censores qui posthac fient formidulosius atque segnius 
atque timidius prò re publica nitenlur. 

28. Videtote, quanto secus ego fecerim. 

29. Me sollicitum atque exercitum babitum esse atque porro io 
fore. 

20. 21. Charis. II p. 197 P. (p. 222 Keil) 'Usquequaque quasi diceret longe 
lateque M. Calo dierum dictarum de consulatu suo: omnia — lacessebamur. 
quoti maiiifestius idem ita disseril: interea' e. q. s. 22. Charis. II p. 196 P. 
(p. 222 Keil) 'Tertium M. Cato de consulatu suo: id' e. q. s. 23. Charis. Il 
p. 190 P. (p. 214 Keil) 'Pedetemptim Luci li us . . Cato dierum dictarum de consu- 
latu suo: eam' e. q. s. 24. Charis. II p. 198 P. (p. 224 Keil) 'Vicissim Cato 
de consulatu suo: qui' e. q. s. 25. Feslus p. 286 M. 'Recto — norit, Calo 
in disserlatione consulatus'. 26. Charis. II p. 184 P. (p. 205 Keil) 'Maturis- 
sime M. Calo dierum dictarum de consulatu suo: ilem' e. q. s. 27. Charis. 11 
p. 196 P. (p. 222 Keil) 'Timidius idem in eadem (praecer/it Calo de eonsulalu 
suo,/r. 21): ce nsores" e. q. s. 28. Charis. II p. 192 P. (p. 216 Keil) Ab- 
solute quanto Cato de consulatu suo: ui detote' e. q. s. 29. Charis. II p. 190 
P. (p. 213 Keil) Porro Cato (fr. 18. 19) . . idem in eodem: me e. q. s. 



1 turimi tu Putschius. 3 interea et ad Putschius. 7 uiam Fa- 
bricius , uim cod. Neap. 10 ab Thermopuleis scripsi: ab Thermopoelis 

I) b 

coni. 0. Ribbeckius nou. ann. phil. LXXV p. 311 ' ; uti athermopolieis 
cod. Neap., ita moli ad Thermopylas exc. Cauch. addend. p. 609, 
uti a Thermopylis ed. princ, ab Thermopulis Keilius. sed obscuritas 
rei narratae facit, ut etiam item uici ad Thermopulas atque legi posse 
suspicer: nid. proleg. atque] usque coni. Mommsenius. 12 fient 
coni. Fabricius, frani cod. Neap., fiant ed. princ. 15 exercitum ed. 
pr., excitum cod. 



RELIOVIAE 37 

IL DE SVMTV S V 0. 

lussi caiidicem proferri, ubi mea oratio scripta crat de ca 
re quoti spousionem feccram cimi M. Cornelio, labulae prola- 
tae. maiorum benefacta perlecta, tleinde quae ego prò re pu- 
blica fecissem leguntur. ubi iti utrumque perlectum est, deinde 
5 scriptum erat in oratione 'numquam ego pecuniam neque meain 
neque sociorum per ambitionem dilargitus sum'. attat noli noli 
peribere, inquam, istud, nolunt audire, deinde recitauit ( num- 
quam praefectos per sociorum uestrorum oppida inposiui, qui 
eorum bona, liberos diriperent'. istud quoque dele, nolunt au- 

10 dire, recita porro, 'numquam ego praedam neque quoti de 
lioslibus captum esset, neque manubias inter pauculos amicos 
meos tliuisi, ut illis eriperem qui cepissent'. istuc quoque dele, 
niliil- minus uolunt dici; non opus est recitato, 'numquam ego 
euectionem tlataui, quo amici mei per symbolos pecunias magnas 

iscaperent'. perge istuc quoque uti cum maxime delere. 'num- 
quam ego argentimi prò nino congiario inter apparitores atque 
amicos meos disdidi, neque eos malo publico diuites feci', enim 
uero usque istuc ad lignum dele. uidesis , quo loco res public a 
siet, uti quoti rei publicae bene fecissem, linde gratiam capie- 

20 barn, mine idem illud memorare non autleo, ne inuidiae siet. ita 
inductum est male facere inpoene, bene facere non inpoene 
licere. 

II. De su in tu suo. f urtasse lutee oratio cum sequente coniungcnda est. u. 
proleg. Fronto epist. ad Antonin. I 1 p. 109 Rom. 'Quoniain mentio tcccqccIsl- 
ip£(og habila est, non oiniltain, quin te iinpertiam quod de figura ista stiuliosius anini- 
adncrterhn, ncque Graecorum òfatorum lieque Ronianoruin, quos ego legerini, 
clegantins hac figura usum quemquam quain M. Porciuin in ea oratione quae de 
siunlu suo inscribiUir, in qua sic ait: iussi' e. q. s. 



1 claudicem cod. m. 1. post crat nulgo orationem incidunt, post 
Cornelio Mommsenius. 3 maiorum codex. 7 peribere coni. Momm- 
senius, scrrbere codex. quod intellegi nequit. istud, nolani distinxil 
Mommsenius , istmi nolunt nulgo. nuniquani coni. Mommsenius, 
idem suspicatus eremi quaest. Cut. p. 26, nunqiiuni ego coniccit .//- 
noldus Schàfer in scriptione gi/mnasii Bl&chmmniani nomine pkilo- 
logis Dresdac congressis a. 1S44 oblato />. Il, mini quos codex. 
ìQ istuc codex hic et infra. J3 nihil minus — non opus osi lecitalo 
scripsi, niliilo minus — non opus est. Recitalo ex codice edidit A. 
Maius, quae non intellego. lo qua» maxime Schàfcrus l. s. s. 



38 ÓRAT10NVM 

HI. . . . CVM IN HISPANIAM PROFICISCERETVR. 

1 . Appuleius de magia p. 285 Elm. e. 17 p. 485 Hildeb. 
'M. autem Cato nihil oppertus, ut alii de se praedicarent, in 
oratione sua scriptum reliquit , cum in Hispaniam consul proli- 
cisceretur, Iris seruos solos ex url)e duxisse, qnoniam ad uillam 
publicam uenerat, parum uisum qui uteretur, iussisse duosó 
pueros in foro de mensa emi, eos quinque in Hispaniam duxisse'. 

2. Natiitae uinum atque oleum 

u . 

UH. DE TIUVMPIIO AI) POPVLVM 

Asperrimo atque arduissimo aditu. 

V. ORATIO QVAM HABVIT NVAJANTIAE APVD EQYÌTES. 

I . Cogitate cum animis uestris , siquid uos per laborem io 
recte feceritis, labor ille a uobis cito recedet, bene factum a 
uobis, dum uiuitis, non abscedet. sed siqua per uoluptatem 

III. . . e n in i n Hisp. prof. u. orat. jjraecedenlem. 2. Festus p. 169 M. 
['Nauijlas sccundiira incorr[uptam consueludinem dicjtos quos nuuc [naulas dici- 
mus leslis csl] M. Cato in ca quam scr[ipsit cum in Hispaniam proficiseejretur cum 
ait: nauitae' e. q. s. {supplemento, Vrsini sunt.) 

UH. De triumpho ad popnlum. Priscian. Ili p. 600 P. (p. 87 Hertz) 
' Vetustissimi lamen comparaliuis etiam huiuscemodi (arduior, piior) sunt osi quando 
usi. Cato — idem (Ide * * lieg.) ad populum de triumpho, asperrimo' e. q. s. 

V. Numanliae apud equites. 1. Gellius XVI, 1 ' Adulescentuli . . . èv- 
d'V[irj[iccxiov . . . dietimi esse a Musonio philosopho audiebamus ... et memine- 
ramus cev xi UQci'grjq -ucclòv [isxù nóvov , 6 (iìv nóvog oi%£xui , to dì v.&.lòv 
\xfvéi' av zi noLijorjg alG%qòv [isxà rjdovrjg , tò pìv rjdv oi%£xeu , tò Ss 
aÌ6%QÒv \ièvEi . . . poslea istam ipsam sentenliam in Catonis oratione quam dixil 
Numantiae (Numancie lieg. (ae) Lugd.) apud equites positam Iegimus. . . . uerba 
ex oratione haec sunt: cogitate' e. q. s. 



6 cf. Plutarchus Cut. mai. 10 riaav de tievxe &EocmovT£g ziti 
GxqaxEiag ovv ccvxa • tovxcov 8bg ovovia llccxxiog e. q. s. de mensa 
emi dici qui '■pecunia de mensa perscripta' ematur docuit Fr. Gro- 
nouius obs. IV 24 p. 798 Platn. 7 n. quod secum portauerant u. a. 
o. usus tantum eo sum Vrsinus (usus eodem sum Mullerus) suppl. sed 
prorsus incerta haec sunt w 9 atque] usque Paris, aditu' Bernens. 

10 siquid — 12 abscedet] simile dicium apud Ciceronem de sen. 19, 
69 'tantum remanet quantum uirtule et recte faclis conseculus sis'. 

11 cito — 12 uobis om. Voss. 12 uoluntatem — uoluntas Petali. 



RELIOVIAE 39 

nequiter feceritis, uoluplas cito abibit, nequiter factum ilhid apiui 
uos semper manebit. 

2. Maiores seorsum atquc diuersum pretium parauere bonis 
atque streuuis decurionatus , optionatus, liastas donaticas, alios- 
5 que hoiiores. 



VI. DE FENERATIONE. LEGIS IVNIAE DISSVASIO. 

I. Camerini ciues nostri oppidum pulchrum babuere, agnini 
optimum atque pulcberrimum, rem fortunatissimam. cuna Ro- 
mani ueniebant, prorsus deuertebantur prò hospitibus ad ami- 
cete suos. 
io 2. Tertio autem pedatu.item ex fenore discordia exerescebat. 

VII. ORÀTIO APVD ATHENIENSES. 

Antiocbus epistolis belkun gerit, calamo et atramento militat. 



VIH. IN Q. M1NVCIVM THERMVM DE DECEM HOMLNIBVS. 

I.Tuum nefarium facinus peiore facinore operire postulas, 
succidias bumanas facis, lantani trucklationem facis, decem funera 



2. Festuts p. 201 M. ' Optionatus ut deeurionalus, pontifìcalus elicili! r , ut Calo 
in ca quam babuil apudequitcs: inaiores' e. q. s. 

VI. De fenera t io ne: u. prol. l.Festus p. 234 M. 'Prorsus porro uorsus nisi 
forte ex Graeco tcqo. Calo de fenerationc legis Iuniae: Camerini' e. q. s. 

2. Nonius p. 64 'Pedalo posituin prò rcpelitii nel accessu, quasi per pedem, s'unti 
mine uutgo dicitur tertio pedalo. Calo . . . idem in disuasionc de feucratione (uener. 
Harlei. in. 1): tertio' e. q. s. 

VII. A pud At henicnses. IuliusRufinian. de figur. 6 p. 199 Ruhnk. 'Exullieui- 
smos. figura b'aec fit, eum rem ali qua ni exlenuamus èl eontcmtam facimus, ut apud 
Liiciliiuu . . . Cato apud Allieiiicnsis (ad Allu-uiensis Ihiloik., in addendi* rcicvil, 
coni. Ti. Gracchi 'oratione Graeca apud Rhodios 7 , Cic. lì riti. 20 < A n ti oc li us' 
e. q. s. 

Vili. In Q. Thcrmum de X hominibus. 1. Géllius XIII 25 -21 . 12 
•Hoc ornatus genus in rrimino uno uocilms mullis atipie saeuis estraendo ille iam 



6 Canicrni codex , corr. Vrsmvs. 10 pedalo scripsi, pedato 
libri: u. ad orig. I 27. (acnorc Voss. Harleian. (Y) 12 facinore 
umilili Regius, Hertzius. 13 succid'as Voss. tanta Irucidatronfc 
Regius, tantiì trucidalioné Lugd.. dui. Song. Mugliai). Pcluu. qui 
eliam facis ami), Innlas Inieidalioncs celeri. 



40 ORAT10NVM 

facis, decem capita libera interficis, decem hominibus uitam eripis 
indicta causa, hriudicatis, incondemnatis. 

2. Rumorem, famam flocci fecit, intercutibus stupris obsti- 
natus, insignibus flagitiis. 

3. Neque fìdem neque iusiiirandum ncque pudicitiam multifacit. 5 

4. . erant ne mala 

t scelera nefaria fie 

nto traderentur legc est 

5 ut solerai 

iuios nisi qui sempiterni sunt quos 10 

rant ne spiciunt neque ratos 



Ulne M. Calo antiqnissimus in oralionibus suis celebrauit, siculi in illa quac in- 
scripla est de decem huminibus, cum Thermum (tremii Reg. Voss.) accusauit qued 
deeem liberos homines eodein tempore interfecisset, bisce uerbis eandem reni signi- 
ficantibus usus est, quac qnoniam sunt eloquenliac Latinae lune primiim exorientis 
lumina quaedam subluslria, libitum est ea mihi ànoyivrwiovzvhiv. tuum e. ({. s. 

2. Festus p. 193 M. 'Obstinato, obiìrmato, perseucranti , ut tenere possit, ni 
Pacuuius . . . Cato in Q. Thcrmum de X hominibus : rumorem' e. q. s. Pri- 
scian. VI p. 719 P. (p. 271 Hertz) 'Praeterea imienitur apud uetustissimos iutercus 
intercutis. . . Cato autem quasi adiccliuo co est ushs dicens intercutibus s tu pri s 
obstinatus prò intestinis'. Thesaurus nou. lat. apud Mai una ci. auct. Vili p. 120 
(= p. 294) 'Cutis componilur hic et haec et hoc intercus, -tis . . . unde Calo 
i. s. 0.' cf. Paul. Fosti p. 110 M. 'inler cutem flagitatos', p. 113 'intercutilus'. 

3. Festus p. 153 M. (Paul. p. 152) ['Mullifacere dicitur sicut] magniface[re 
et paruifaccrc. Cato in ca quam scripsit contra Q. Minucium Thermum de] X bo- 
minibus: [ncque]' e. q. s. (Cato: neque, omissa libri inscriptione , Paulus) cf. 
Placidus gì. p. 485 Mai 'multifacere, magnifacere'. 4. Festus p. 344 M. (Pau- 
lus p. 345) 'Sacramento (sacramenlum Paulus) dicitur quod [iuris iurandi sacra- 
ti]one interposita actum [est. (geritur Paulus) unde quis sacramento] dicitur in- 
terrogali quia [iusiiirandum interponiti^. Cato] in Q. Thermum de X [hominibus:] 
(titteris inclinatis Vrsini supplementa scripsi.) 5. Festus p. 344 M. 'Spiciunt 
antiquos di[xisse sine praeposi]tione teslis est Cato in ea quam [babuit in Q. Ther- 
mum de] septem (decem evi. Dacerius) hominibus'. 



1 capitana Sangerm. indicat causa Petau. Sangerm., indici Voss. 
2 incondepnatis Regius, indeinpnalis Lugd. Voss. (p superscr. Voss.), 
indemnatis Sangerm.. Magi. 3 intercutibus Prisc. thes. Lat., capi- 
tas Festi codex. 4 f orlasse insignitus. 5 apud Festum praeter u. 
neque pud omnia deleta. integram senlentiam Pauli excerpta habent. 

6 ad]erant ne mala [fide niderentur] scelera nefaria fìe[ri, qui di- 
cerent sacrame]nto: traderentur lege, aest]imarentur Scaliger suppl. 
eadem fere scripserat Vrsi?ius, nisi quod dicerent sacramento cotiie- 
cerat. 8 est codex teste Keilio. cf. proleg. 9 [euitare son]iuios . . 
[cum ocur]rant . . [esse uoltmt. spajliatorem e. q. s. suppl. Vrsinus, 
nec spiciunt Dacerius. 



REUQVIAE 41 



IX. IN Q. MLNVCIVM TIIERMVM DE FALSIS PVGMS. 

Dixit a decem uiris parimi bene sibi cibaria curata esse. 
iussit uestirtienta detraili atque flagro caecli. decem uiros Brut- 
tiani uerberauere, rùdere multi mortales. quis liane contume- 
liam, quis hoc imperami, quis liane seruitutem ferro potest? 

5 nemo hoc rex ausus est faccre- eane fieri bonis, boho genere 
gnatis, boni consulitis ? ubi societas, ubi fides maiorum ? insigni- 
tas iniurias, plagas, uerbera, uibices, eos dolores atque carnifi- 
cinas per dedecus atque maximam contumeliam inspeetantibus 
popularibus suis atque multis mortalibus te facere ausum esse! 

io set quantum luctura, quantum gemitum, quid lacrimarum , quan- 
tum fletum factum andrai? semi iniurias nimis aegre ferirai. 



IX. In Q. Thermum de falsis pugni s. Gellius X 3, 17 in campar a- 
tione C. Gracchi M. Tullii M. Catonis iubet uetustatis amatorem considerare 
'in causa pari {de Verrina ante dixerat) M. Catonis antiquioris hominis oratio- 
nem ad cuius uim et cansam Gracchus nec aspirauit . . in co nainque libro qui ile 

a 

falsis pugnis inseriptus est, ita de Q. Thermo (de quatternio Iìeg. de qtcrnio Liifjd. 
de qiw terni. Voss. deqùetmo Beni, termo Pel. Sang. Magi.) eonqnesliis est: 
dixit' e. q. s. Nonius p. 187 ' Vibices plagarum uni nera. Cato de falsis pugnis-: 
ubi societas — inspeetantibus'. 



1 ade ~ ce ~ uiris Beg. (~ ** ni. 2), adde cemuiris Berti., a dece a uiris 
Lugd. bene sibi Beg. Lugd. Bem. , siili bene celeri. 2 flagello 
Thysiì liber. cedi Beginens. Voss. Berti. decem uiros Beg. Berti. 
Sang. bruì **tiani uerbera **uere Voss., uerberau Lugd. 3 mo- 
rìaìes Lugd. Berti. 5 genere ignalis Lugd. Berti. , gene regnatis Voss., 
+ natis Begius , natis Sang., orti. Pel. ni infra. 6 cousultis (e fultis 
Voss.) libri, quod [orlasse iterimi, consuetis coni. Mommscnius. 
maiorem signitas Vossianus Nomi. 7 iniuria Harlei. Non. eis 
Nonii libri, uis(pJuraÌiter) Perollo alidore Merccrus. tnihì adiecliuuin 
latere uidetur in eos. caniifieans (carnificas Perizon. n. 15) Nonii 

libri. 8 contuinuliani Bcginensis. 9 ausum ec = 7 (s add. ni. sec. 
hoc signo r) Begius (h. e. esse set) eeset Lugd. , Berti. IO set — au- 
diui] lutee imilalus uidetur esse Cicero ad. sec. in Verr. I 30 , 70. 
quantum timi Mommsenius. . que ante gemilum et fletum contea li- 
bros add. Lion. 1 1 flefuiim ex uetere editione contra libros scripsit 
Mcyerus. semi e. q. s.~\ lutee cmilatus est Sallustius Iug. .?/, //. 
nimias coni. Mommsenius. 



42 ORATIONVM 

quid illos bono genere natos, magna uirtute pracditos opinamini 
animi Imbuisse atque habituros, duin uiuerent? 

ORATIONVM IN Q. THERMVM RELIQVIAE INCERTAE SEDIS. 

1. Erga rem publicam multa beneficia ratissima atque gra- 
tissima. 

2. Postquam diutius fi tur. 5 

X. DE PTOLEMAEO MINORE CONTRA [L] THERMVM. 

SI VE DE TU ERMI QVAESTIONE. 

1 . Sed si omnia dolo fecit , omnia auaritiae atque pecuniae 
causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae ncque f fanda neque 
legenda aiuliuimus, supplicium prò factis dare oportet. 

2. Quantoque suam uitam superi or em atque ampliorem atque 
antiquiorem animum inducent esse quam innoxiiorem. io 

In Q. Thermum. ine. sed. 1. Feslus p. 286 M, 'Ratissima quoque ab his 
quae rata dicimus. uride etiam rationes diclae. Calo in Q. M. Thermum, erga' 
e. q. s. 2. Priscian. Vili p. 789 F. (p. 377 Hertz) 'Fitur etiam pio fil dicebanl. 
M/ Cato censorius in Omnium Thermum p. d. f. ' 

X. De Pio lem. min. e. Thermum. 1. Gelhus XVIII 9, 1 'In libro uetere 
in quo crai oralio M. Catonis de Ptolemaeo contra Thermum sic scriptum fuil: sed 
— oportet. insecenda quid essct quaeri coeplum ...(§. 5) ego arbilror et a M. 
Catone insecenda et a Q. Ennio insece scriptum sine u litera'. 2. Priscian. Ili 
p. 601 P. (p. 88 Hertz) 'Vetustissimi tamen comparati uis etiam huiuscemodi (piior, 
arduior) sunt est quando usi . . . idem Cato de Ptolemaeo minore de Thermi quae- 
stione (ptolomeo siue ptholomeo plerique libri): quantoque' e. q. s. 



1 natos libri, gnatos uulgo. animi om. Petau. 2 uiuerent, quod 
de coni, restituii Èrillenburg. dissert. de Catone p. 89, est in Sangerm., 
uiuent (corr. ex inuenit Voss.) ceteri libri. 3 ratissima a. gratissima] 
cf. Cicero ad fam. VII 23, 1 '■ista ipsa . . non solum rata mihì erunt 
sed etiam grata.' 7 ncque fanda neque legenda] ila 'ex uetusto 
exemplarV edidit Canterus noti. lect. II 6 : in libris , qui exlant, Ca- 
tonis nerba cum initio capitali perierunt. in marg. Canterus adnota- 
uit ' f orlasse 'insecenda' 1 , nisi quaedam CatoniShic desini' , quod pjro- 
bauit M. Hertzius. insecendo — legendu coni. Pu/fgersius uar. lect. 
IIII 19 , quod uerum ducer em , nisi ' insecenda ' bis scriptum essel 
apud Gellium §. 2 et 5. 8 profecto iis dari Scriuerius legendum 

censet. 9 uitam suam Halberst. m. sec superiorem Lugd. m. sec. 
10 ee inducent esse Halberst., inducentes quam Bamb. , qiuun om. 
Sangaìì. innoxiiorem manus altera Reg. Caroliruh. , innoxiorem m. 
prima, celeri. 



RELIQVIAE 43 

3. Per deos immortalis, nolite uos atque . . . sequestro 
[ponere]. 

4. Rege optimo atque beneficissimo. 

5. *Tu otiosus ambulas, qui apud regem fuisti, donicum ille 
& Ubi interdixit rem capitalem. 



XI. DE SVIS VIRTVTIBVS CONTRA [L] THERMVM. 

1. Ego iam a principio in parsimonia atque in duritia atipie 
industria omnem adolescentiam meam abstinui, agro colendo, 
saxis Sabinis, silicibus repastinandis atque conserendis. 

2. Quid milii fiere! , si non ego stipendia omnia ordinarius 
ìomeruissem semper. 



3. Gellius XX 11, 5 'Sed qtiód apud sequestrerai depositum ejat sequestro po- 
situm per aduerbium dicebant. Cato de Ptolemaeo contra Thcrimim: per* e. q. s. 

4. Priseian. Ili p. 603 P. (p. 91 sq. Hertz) 'Magnificcns et munifìcens ... in 
usu non smil sed prò bis magnificus ex quibus eomparatiuum et superlaliiium . . dc- 
riuari inuenio apud u et asfissi mos. M. Calo contra Thermum (contra Thermnm acid, 
in Lugd. m. 2 contra quae Thermum fragm. Paris, s. Vili , uid. proleg.) de 
Ptolemaeo l 'phtbolomeo Iìeg. Bavib. Halberst.): rege' e. q. s. 5. Cbaris. II 
p. 178 P. (p. 197 liei!) 'Donicum pio donec. ita Liuius ... sed et Cato: tu' e. q. s. 

XI. De su 1 s riirt. e. T li e r m u in. fori, haec or. cum seguente coniungenda 
est. u. prol. 1. Festus p. 281 M. 'Repaslinari ager is dicitur ut Verrius existimàt 
cuius natura (natimi cod., emend. Vrsinus) mutatile fodiendo cum aut silucsler 
exeodicatur (ex quo dicatur eod., em. Vrs.) ani lapis mollitur frangendo ut fìat 
pascuus {Seal, om., pascili cod.) uel pecoribus herba uel hominibus satione. Calo 
in ea quam sciipsit de suis uirlulibus conlra Tbcrmum: ego' e. q. s. 2. Festus 
p. 185 M. 'Ordinariimi hominem Oppius ait dici solitum scurram et inprobinn ... 
al Aclius Stilo qui minime ordine uiueret .... (sic) in ea orationc quam scribi! de 
suis uirtulibus contra Thermnm: quid' e. q. s. 



1 Sangermcmensis cod. hoc modo nolile uos atque iocundiora 
uerba Calonis praefalioni Gcllianae continuai; in margine ad u. 
atque adscripium: nih.il amplius erat in ueteri, ncc alitcr marni J 
Magliab., deteriores duo, in quibus man. 2 in margine adscripsit 
sequestro ponere. lacunac signum Ilerizius posuit. 3 De Plole- 
Hoaeo rege male Krehlius , De IHolcmaeo: rege distinteti Meyerus. 
6 induritia code.v. 7 oltsiinui Vrsinus. 9 stipendia in ordine 
omnia o. codex , in online glossema esse uidil Vrsinus : e/\ e.ce. 
Pilh. p. 10 Golhofr. ''ordinarius miles qui in integro ordine esi*. 
' erdinariitm' opponi 'contubernali' I. Lipsius censiti! unal. ad mài, 
Rom. II 7 p. XI f. 



44 OHATIONVM 

3. M. Fuluio constili legatus sum in Aetoliam. propterea 
quod ex Aetolia conplures tienerant, Aetolos pacem nelle; de 
ea re oratorcs Romam profeclos. 

4. Alind est properare, alitici Cestinare, qui unum quicquid 
mature transigit, is properat; qui multa simili incipit neque per- ò 
ficit, is festinat. ego unum quicquid quod adortus crani transi- 
gebam. 

XII. IN [L] TIIERMVM POST CENSVRAM. 

1. Qui uentrem stium non prò hoste Label, qui prò re 
publica, non prò sua, obsonat, qui stulte spondet, qui cupide 
aedifìcat. 1( 

3. Fcslus p. 182 M. (Paulus p. 183 'Oralores ex Graeco ccgrjxrJQsg «lidi, quod 
missi ad reges hatipnesqoe deos solerei)! ccQaG&ca, id est lesimi, hi modo appel- 
lanlur legali') ' . . qui . . ci! cos nostri alii (alias corr. Seal.) prò IcìnUìs appel- 
laci ut Calo ih ca quanti scripsit de suis uirtutibus contra Thermam: M. ' e. <f. s. 

4. GelliusXVI 14 'Festinare et properare idem: significare alque in eaodega reni 
dici uidenlur. ScdM.Cato id dìflerré existimat. . nerba sunt ipsius ex ora Lione quam 
de suis uirtutibus liabuit: alind — l'est ina t'. Festus p. 234 M. Trimanus tri- 
bunus -j- {excidit et huius glossae explicatio et seq. initium) apud Calpnein in ea 
qifte est contra Tbcrmum de suis uirtutibus: aliud— festinat'. Paulus p. 235 
'Properare aliud est aliud Cestinare' e. q. s. Noniiis p. 441 ' F. et p. uetcrcs uo- 
luerunt habere dislanliam. Calo oralione quam de suis uirlulibns scribsil: aliud' 
e. q. s. Schol. Hot», ad Cic. p. 289 Or. 'Visuin est mihi . . . auctorc ipso M. Ca- 
tone haec nerba (f. et p.) distinguere, quippe aliud esse p. aliud f. ipso nos Calo 
docuit in oratione quae inscribilur de uirtute sua contra Thermum. nam aliut 
p'. e. q. s. Seruius ad Verg. Georg. 1 260 'Cato properare dicit eos qui prima quae- 
que ordine suo mature (maturare iiulgo) transigunt, festinare autem illos qui inulta 
incipiunt, eaque adnectendo nec terminando praepediant'. Isidorus de tlilT. %. 440 
(uol. V p. 75 Arcu.) 'P. el f. M. Cato sic dislinguit dicens: aliud — transige- 
bam*. RemmiusPal. diff. serm. p. 317 Rolli. 'Properat qui — festina! qui' 
e. q. s. Gloss. apud Mai. ci. auct. VII p. 561 'Festinare diciturqui' e. q. s. 

XII. In Thermum post cens. cf. or. praecedentem. 1. Iulius Kulinian. 
de fìgur. 18 (p. 210 Rnhnk.) 'Dianoea. haec figura fit proprie cum proponitur non 



1 fululo codex , emend. Vrsinus. legatus missus suro coni. Sca- 
liger. ante Aetolos excidisse uidetur dicentes siue simile quid. 4 
unum quicquid Notiti Voss. sec. , Harlei. corr. m.- aniiq. cf. Lach- 
mannus ad Lucr. p. 286, u. quidquid Voss. /, Harl. m. 1, u. qui- 
que cod. Festi m. 2 teste Keilio, unum quid Gelìii libri, u. quodque 

a u 

Festus m. 1, celeri. 5 mutare transigit (gi syll. m. ant. inducta) Harl. 
Non. sibi incipit Gelili Reg. s Lugd. .ncipit (e in f corr.) Gellii 
Ueg. 6 uerba ego unumquodque {ita ediliones) — transigebam Isido- 
rus solus habet, in edilione Breulii Parisina sic scribunlur ego num- 
quam quidquam quod adortus eram transibam. fortasse : mature transi- 
gebam. 8 ' ah quid deesse in hoc fragmento' Ruhnkenius dixit, cui 



in 



RELIQV1AE 45 

2 rem in sin 

uando prò 

. . .ne sacrem 

primis fìet 



ORATTONVM IN Q. ET L. THERMOS RELIQVIAE INCER- 
TAE SED1S. 

1. Sed a benefactis, ab optimis artibus fugit maxima ni- 
gella, perpetuissimo curriculo. 

2. Neruo, carcere, moletrina. 

3. Mortuus est, sepelitus est. 

XIII. [ORATIONES IN M\ ACILIVM GLABRIONEM.] 

IN M*. ACILIVM [ORATIO] QVARTA. 

Postquam nauitas ex nanibns eduxi, non ex militibus alqiie 
nautis piscatores penatores feci, sed arma dedi. 



id quod fieli oportet, sed quod lìl. Tullius . . (applicatili - huic figura e eliam clnia 
senlentia necessaria) ut Calo in Thermnm post censuram: qui* e. q. s. 2. 
Festus p. 318 M. 'Sacrem [porcuin] . . . (nouem uersuum veliquiae ita compara- 
tele ut certi nihil restituì possil) [Cjato aduer[sus Q. Minucium Thcjnnuni post | 
[censuram] {probabili conieclura restituit Henr. Meyerus ed. 1 p. 35.) ... rem. 

Con tra Thermos ine. sed. 1. Priscian. Ili p. 601 P. [\\. 88 Hertz) 'uetu- 
stissimi tamen comparaliuis eliam lmiuscemodi (piior, arduior) sunl est quando 
usi. Cato . . . idem de Ptolemaeo minore de Thermi quaeslione . . . idem Calo de 
Macedonia liheranda . . . idem in Tliermum (liermum Reg. Bamb. thernium Sang. 
termiim Caroliruh.) : sed' e. q. s. 2. Nonius p. G3 'Moletrina a morèndo, quod 
pistrimim dicimus, ut feratrina, ut foetulina. Cato in Thernium : neruo' e. q. s. 

3. Priscian. X p. 909 P. (p. 546 Hertz) 'Praeterea notandum quod . . sepulhun 
in frequenliore usu est supinum, antiquissimi eliam scpelilum dicehanl, unde Cato 
in Tliermum (termum Beni, thenno Bamb.): mortuus' e. q. s. 

XIII. In M'. Acilium quarta. Festus p. 237 M. 'Penatores qui perni gestaRt. 
Calo aduersiis M'. Acilium quarta: postquam' e. q„ s. 



non adsentior. 6 oldimis Reg. fugitq. Lugd. Sang. , fugit quae 
Bern. exigua fuga (superscr. glosa del. m. sec.) nigella Regius, 
flagella Lugd. Sang., in Udirà m. sec. Halberst., pia gei la Caroliruli.. 
cf. Lachmannus ad Lucret. p. 204. 7 perpetuussimo Reg. m. 1 , por- 
petuiissimo m. altera Reg. et Rem. 9 est om. Bamb. sepilitus Lugd. 
10 ìiatiuitas codex , correxil Ani. Auguslinus. Il liei setlaiuui 
codex, feci sed arma coìu. Mommensius , sei! auriim Daeerius. 



46 (mATIONVM 

XIII1. IN M. FVLVIVM NOBILIOREM. 

1. Iam principio quis uidit corona donari qucmquam, cum 
oppidum captnm non esset aut castra hostium non incensa essent? 

2. * Cicero Ttisc. I 2 'Sero igitur a nostris poelac nel 
cogniti nel recepti . . . honorem tamen lune generi non fnisse 
declarat oratio Catonis, in qua obiccit iitprobrnm M. Nobiliori quod 5 
is in prouinciam poètas duxisset. duxerat autcm consnl ille in 
Aetoliam, ut scimus, Ennium'. 

XV. DE PECVNIA REGIS ANTFOCHI. 

Liuius XXXVIII 54 'Suasit rogationem (Petilliorum) Cato, 
exstat oralio eius de pecunia regis Antiochi'. 

XVI. DE CONIVRATIONE. 

Precem. io 

XVII. IN L. QVINCTIVM FLAMININVM. 

1 . Lìuius XXXIX 42 ' Catonis et aliae quidem acerbae 
orationes exstant in eos quos, aut senatorio loco mouit aut quibus 
equos ademit, longc grauissima in L. Quinctium oratio est . . . 
inter cetera obiecit. ci Philippum Poenum carum ac nobile scor- 
timi ab Roma in Galliam prouinciam spe ingentinm donorum is 
perductum. cum puernm per lasciuiam cum cauillaretur, ex- 
probrare consuli persaepe solitami, quod sub ipsum spccta- 
culum gladiatorium abductus ab Roma esset, ut obsequium ama- 
tori iactaret. forte epulantibus iis, cum iam uino incaluissent, 
nuntiatum in conuiuio esse nobilem Boium cum liberis trans- 20 

XIIII. In M. Fulu iu m No hi li ore m. 1. Gellius V 6, 24 'M. Calo obiicit 
M. Fuliiio Nobiliori quod mililes per ambitum coronis leuissimis causis donassct. 
de qua re nerba ipsa apposui 'Catonis: iam' e. q. s. 

XVI. De coniurationc. Festus p. 242 M. 'Praecem singuraliler Cato in ea 
quac est de coniurationc'. 



1 Nam Valic, là (I m. alt. in loco uacuo) Reg. queequam Val., 

^ a 

qquum Rottend., queqm Reg. 2 opidum Reg. fujsset nò Vatic. 
10 praecem codex. 



RELIQVIAE 47 

fugam uenisse; conuenire consulem uelle. inlroductum in ta- 
bcrnaculum per interpretem adloqui consulem coepisse. inter 
cuius sermonem Quinctius scorto, uis tu>. inquit, quoniain gla- 
diatorium spectacplum rcliquisfi, iam lume Gallimi morieiifem 
5uiderc? et cum is uixdum serio adnuisset, ad nulum scoili 
consulem strido gladio, qui super caput pendebat, lo qu enti Gallo 
caput primum pereussisse deinde fugienti fidemque popoli Ro- 
mani atque eorum qui aderant imploranti Iatus transfodisse. 

2. Ibid. e. 43 'In extrema oratione Catonis condicio Quindio 
lofertur, ut si id factum negaret ceteraque quae obiecisset, spon- 

sione defenderet sese; sin fateretur, ignominiane sua quemquam 
doliturum censeret, cum ipse uino et uenere amens sanguine 
bominis in conuiuio lusisset'. 

3. * Aliud est, Philippe, amor, longc aliud est cupido, ac- 
15 cessit ilico alter, ubi alter recessit; alter bonus, alter malus. 



XVIII. IN L. VETVRIVM DE SACRIFICIO COjIMISSO CVM 
El EQVVM ADEMIT. 

1 . Domi cum auspicamus, honorem me dium immorlalium ue- 

lim habuisse. semi, ancillae siquis eorum sub centone crepuit, 

quod ego non sensi, nullum mihi uitium facit. si cui ibidem 

senio aut ancillae dormienti euenit quod comitia prohihere so- 

20 let, ne is quidem mihi uitium facit. 



3. Isidorus do dilTercnliis ucrb. $. 5 (noi. V p. 2 Areu.) 'Inter amorem et cu- 
pidinem. aliud est, inquit Cato, Philippe' e. q. s. 

XVIII. In L. Veturium de sacr. co m mi ss o. 1. Feslns p. 234 M. 'Pro- 
hibere comilia dicitnr uiliarc diem morbo, qui uulgo quidem maior ceterum ob id 
ipsum e ornili a li s appcllatur. Calo in ea oralionc qua in scripsii de sacrilegio com- 
misso (sacrificio Meyerus corr. u. proleg.): domi' e. q» s. 



14 philippi cod. Barthii adii. XXXIX 6 (?) , Basileensis teste 
Orellio apud Meyerum p. 58. longe quam cupido Paris, teste Fr. 
Dùbnero, longe aliudquc Areualus. 15 ubi Paris., Areualus, ibi 
Basii., cod. Barthii; om. Vatic. 16 dium codex, tuetur Fra ter. 
uerisim. I 16, cf. Lachmannus in Lucr. p. 226, donni Ani. Augusti- 
nus. 17 sub centone crepuit ridicale Meyerus 'de innominatis uer- 
bis' intellegit. cf. Ios. Scaliger Auson. lect. I p. 99. 20 id Bace- 
rius, is codex , tuetur Klotzius Ialuiii annui, pliil. XL p. 391. 



48 0RAT10NVM 

2. Quocl tu, quod in te fuit, sacra stata, sollemnia, capite 
sancta tleseruisti. 

3. Aquam Anienem in sacrarium inferro oportebat. non 
minus XV milia Anien abest. 

4. Mense Octobri fecimus, Nouembris relicuns erat. 5 

5. Gellius VI ( VII) 22 'Nimis pingui bomini et corpulento cen- 
sores equum adimere solitos scilicet, minus idoneum ratos esse 
cum tanti corporis pondere ad faciendum equitis munus. non 
cnim poena id fuit, ut quidam existimant, sed munus sine igno- 
minia remittebatur. tamen Cato in oratione quam de sacrificio io 
commisso scripsit obiicit liane rem criminosius, uti magis uideri 
possit cum ignominia fuisse'. 

6. * Sedere non potest in equo trepidante. 

7. Graeco ritu fiebantur Saturnalia. 

8. Qui illius inpudentiam norat et duritudinem. © 

2. Feslus p. 344 M. 'Stala sacrificia simt quae certis dlebus fieri debent. Calo 
in ea quam scribsil de L. Vehnio de sacrificio commisso cum ei equimi ademit : 
quod' e. q. s. Panlus p. 345 'Slata — liehanl. Cato: sacra' e. q. s. 3. 

Priscian. VI p. 084 P. (p. 208 Hertz) 'Amo etiam Anienis, quod antiqui secondimi 
analogiam Anien nominaliuum proferebant. Cato conlra Veturium. {ex uet *- riunì 
corr. Bamb.) 4. Priscian. VI p, 696 P. (p. 230 Hertz) ' Veluslissimi tamen ge- 
netiuo quoque similem nominatiuuin eorum (September, October) proferebant. Cato 
de sacrificio commisso: mense' e. q. s. 6. Seruius ad Verg. Aen. UH 121 
'Quidam trepidant ab e<]iiis qui ho dieque trepidiarii dicuntur appellari pulant. 
Cato: sedere' e. q. s. 7. Priscian. Vili p. 780 P. (p. 377 Hertz) 'Fitur etiam 
prò fit dicebant. M. Cato . . idem de Lucio Veturio (uieturio Carolir.): Graeco' 
e. q. s. 8. Gellius XVII 2,20 (Sanctitudo maioris dignitalisuerbumquamsanctitas) 
'sicuti M. Calo in L. Velurium (uet * urium Voss. ueteriii Scingerai.): qui' e. q. s. 



1 sollempnia codex. capite omitlil Paulus , induci uult Bubne- 
rus, caste coni. Mùllerus : cf. E. Liìbbertus comment. pontif. p. 177. 

3 Anienem (anienen Sang. m. sec.) libri, tuetur R. Klotz. in Iahn. 
annoi. XL p. 390 coni. Victor, de nir. ili. 33. Anienam scripsit Li- 
psius uar. lect. Ili, 11. in sacrarium bis scriptum in Amien. au- 
tem posi oporLebat inserunt Bamb. Amien. Halberst. Carolir. Sang. 
m. 2, .Oportebat autem Bamb. Vatic. post non Lugd. Sang. m. 1. post 

q 
minus m. 2 Regii et Bern. 5 octubri Bamb. relicuus Reg. , corr. 

u 

m. 2, reliqus Sang., reliquus celeri. § Inter glossas Catonianas 
apud Paul. Fesli p. 27 M. legilur l ale tu do , corporis pinguedo', 
quo uocabulo in hac oratione (orlasse usus est. 14 fìebant Bam- 
berg., Reg. m. pr., fiebantur Reg. m. sec, celeri. 15 inpudentiam 
Regin. Voss. Geliti, inprudentiam (impr. Guelferb.) Nonii libri. 
qui norat Nonii libri, quia n. coni. Rothius. 



RELIOVIAE 49 



9. Hostem num unum icit? 

10. *Pr©pter tenuitatem et plebifatem. 

11. *Asinum aut miisimonem aut arietem. 



XVIIII. IN L. FVRIVM DE AQVA 

SIVE DE MVLTA. 

1. quanti ille agros emit, qua aquam duceret. 
s 2. Prorsum quodcumque iubebat ferisse neque quemquam 

obseruauisse. * 

3. Domi meae saepe fuit. 

4. Necessario faciendnni fuit. 

5. Quod attinet ad salinatores aerarios, cui cura uectiga- 
10 bum, resignat. 



Nonius.p. 100 'Duritudo prò dnritia Calo in Veliirinni (Velurium uelYeVium deterio- 
res Leid.): qui illius inquii ' o. q. s. 9. Priscian. X p. 886 P. (p. 509 Hertzì 
'Ico . . . producit paenuìtimani in praeterito perfecto et mutat o finalem in i, ico 
ici, unde ictus. Cato censorius de ^ oturio (betono Beni. Lugd.. ex huturio corr. 
Reg., belulurio Scingali.): hostem' e. q. s. 10 Nonius p. 149 'Pleuilatem 

ignobililatem Calo prò Velurio (in proueturio nel decinio deteriore.? Leid. prò Lu- 
cio Timo coni. Maiansius. Meyérus dubitai, utrum in L. Velurium an C. Colta 
prò Vetraio scribcndion sii: it. proleg.) propter' e. q. s. 11. Nonius p. 13 r 

'Musimoncs asini muli ani equi breues . . Cato de Letorio (debitorio Guelf. in ed- 
letorio libri Periz. 16. 64 Leid. 159.): asinum' e. q. s. 

XVIIII. tu L. Furium de a qua. l.Charis. H p. 192 P. (p. 21&Keil) 'Quanti, 
cum interrogala us nec emimus. alqui Cato in I in Furium iCato in L. Furium exc. 
Cauch. in add. p. 610) de caro emptis: o' e. q. s. 2. Idem II p. 189 P. (p. 212 
beili 'Prorsum Plautus . . . M. Cato in L. Furium de multa: prorsum' e. q. s. 

3. Idem I p. 101 P. (p. 126 Keil) 'Domi suae Varrò . . nec enim potest aduer- 
bium dici, cui suae pronomen adest. Cato de multa contra L. Furium: domi' 
e. q. s. 4. Idem II p. 186 P. (p. 208 Keil) 'Necessario M. Cato] in L. Furium 
de multa: necessario' e. q. s. 5. Seruiiis adVerg. Aen. IIII 244 Lumina morte 
resignat] 'Alii Iradunt résignare uetuste ila dicium,, ut nos adsignare dicimus, prò 
(lanino, ut est apod Catonem in Lucium Furium de aqua : quod' e. q. s. (de aqna 
indici orationis uindìcauit Mullerus ad Fest . p. 370.) 



1 num unum uri imllum coni. Moinniscnius, numum i?^, Hcidclb., 
*$mum HalbrrsL, numim Lugil. Sangall., nummi Carolar, et superscr, 
nel nunium Monete. , mimium, nimium, non Krehlii tres, numiicil ini 
inter Un. scripto) Paris, s. IX Irstr Dubiterò, num Bern. Bamb. 
2 [ilouiialom libri, plebitatem 'aia codices' teste Dubnero. 3 asi- 
num et Guelfcrln/Uuius , qui haec Ccrtoms in inferiore mg. habet. 
5 uidebat ed. princ. hibebat coni. Keilius. 8 Paciendum ed. j>r.. 
. . fiondimi cod. Nrap. 

CATONIS QVAE E.XSTANT ETC. 4 



50 01UTIONVM 

6 s. praetores 

secundum popuìum iiindicias diciuit. 
7. Die proximi. 

XX. DE MORIBVS CLAVDI NERON1S. 

1 . Pecunia mea rei publieae profili quam isti modi liti 
tu es. 

2. Haruspicem, fulguratorem siquis adducat. 

XXI. IN CENSVRA DE VESTITV ET VEHICVLIS. 
Nani periniurium siet, cimi mihi oh eos mores quos prius 

6. Festus p. 376 M. 'Vindiciae appellanti^ ics eae de quibus controuersia, 
quod potius dicilur ius, quia (uis, quam Huschkius) lil inler cos <|iii contendimi. 
Cato in ea quam scribit L. Furio do aqua (scripsit in L. Fiiriiun Mullerus) : . . . 
s' e. q. s. 7. Gcllius X 24, 10 'Sed ut plerique die pristini ita M. Calo in 

oratione contra Fiiriuin d. p. dixit'. Nonius p. 153 'Proximi id est proxumo. Calo 
contra Furium: d. p'. 

XX. De in or ib us Claudi Neromis. 1. Priscian- VI p. 694 P. (p. 228 Hertz) 
'Illi prò illius Calo . . . idem do inoribus Claudi Neronis ( *eronis Reg. beronis 
Amien. Sang. Lugd. Carolir.): pecunia' o. q. s. 2. Nonius p. 63 'Fulgura- 
toris, ut extispicis et baruspicis, ila hi t'ulgimmi inspeclorcs. Calo do moribus 

•Claudi Neronis: li ani spi e e in' e. q. s. 

XXI. In cens. do uosl i tu ci uob iculis. Rriseian. VI p. 694 P. (p. 226 
Hertz) 'Quaniuis uoluslissiini solcanl omniuni in ius lerminanlium genetiuum et io i 
daliuum cliani in i genetiuum et in o datiuum . . proferre. M. Calo in censura de 
uestilu et ucbiculis (uoiculis Bamb. Carolir.): nain' o. q. s. id. p. 717 P. (p. 266 
Hertz) 'Alius quoque tana buius alius . . quam alii genetiuus inuenitui apud uetercs 
. . M. Calo in censura de uestitu et ucbiculis (uecbiculis Sang. Lugd. Carol. uehi 
***** Halb.): nani' e. <]. s. id. XIII p. 960 P. (p. 8 Hertz) '-Nee non ge- 
netiuus (alius hoc.) . . in i (juoijuc iiiuenitur. Marcus Calo de ucslilu et uebiculis 
(M. Caclius libri, in lieg. corr. m. sec; et de uebiculis lieg.): nani' e. q/s. 



1 uereor ne in integri nersus lucutici Catoniana nerba intercide- 
rmi. 3 die proxumo Nonii Guelferb. et deteriores Leid. , proximo 
Vossianus teste Hullemanno. 4 paecunia Bern. puplicae Sang. 

Carolir. profili serìpsi, profuit libri: cf. Haasius ad Reisigii schol. 

1 
gramm. p. 4'01. 6 auruspicem nel hauruspicem Leid. deter. Augu- 
ratore Guelferb. 7 per iniuriam Sang. Lugd. p. 694, Bern. p. 717, 

per 

friniurium Reg. p. 694, periurium Sang. Carol. p. 7 17 .Bamb. m. pr. 
Halb. Sang. p. 960, peiurium Lugd. ib. si ai Lugd. Carolir. p. 694. 
717 , Sang. et super scr. et Bern. p, 694. ab Bamb. p. 694, manti 
pr. Bamb. Reg. {in ob corr) p. 717, Reg. Bern. p. 960. quos et 
prius Lugd. p. 7 17. 



RELIQVIAE 51 

habui bonos detur, ubi dalus est, timi uti eos mutem atipie 
alti modi sim. 

XXII. VTI BASILICA AEDIFICETVR. 

Antequam is uilicare coepit. 

XXIII. AD LUIS CENSORIAS. 

1. Scio fortunas secundas neglegen tiara, prendere solere; 
5quod uti prohibitum irem, quod in me esset, meo labori non 

parsi. 

2. Periculalus sum. 

XXIIII. DE LVSTRI SVI FELICITATE. 

Eumenius gratiarum ad. Comi. 13. panegyr. nel. I p. 460 

•iaeger. 'Praeelara fertur Calonis oratio de lustri sui felicitate. 

io iam tura enim in illa uetere re publica ad censornm laudem 

pertinebat, si lustrimi felix condidissent, si borrea messis imples- 

set, si uindemia redundasset, si oliueta larga flnxissent '. 

ORATIONVM CENSORIARYM 

RELIQVIAE INCERTAE SEDIS. 

1. PHìiius rial. hisl. XXXIIII 6 'Extant Catonis in cen- 
sura uociferationes, mulieribus Romanis in prouinciis statuas 
15 poni'. 

XXII. Vii basilica a odi ficetur. Priscian. Vili p. 828 P. (p. 433 Hertz) 
'A nilico eliam uilico nel uilioor diccbant antiqui. Calo in oratiooe quae inscri- 
bitur liti basìlica aedi ficetur (jil Song. Caroìir. bassilica Carol. aeditìcalur Caro/. 
Song. Lìigd.) : ani e q u a m ' e. q. s. 

XXIII. Ad litiscens. 2. 1. Festus p. 242 ' [lViiJculalus-snm Cato aitili 
ea oralione quaìn scribsit ad (portasse ob) litis ceosoriàs. parsi, non peperei ait 
Calo in eadem oratione: scio' e. q. s. 



I datimi Reg. m. 1 p. 604. est om. Amien. ih., sii libri p. 960. 

.Timi Halb. Beni. m. sec, Dùm Bern m. I }>. 694, inni ex cuna 
corr. Carol. p. 717. mutiem Amien. p. 7/7, motem Caro/ir. [una 
intera ante t deleta) Lagd. ih. 3 ante quamuis Sang., bis Reg., 
attieni Lugd. uilifìcare Caro/ir. caepil Bern. 7 . . . cuìatus Fe- 
sti codex , periculatus Paulus p. 243. 

4* 



52 OIÌATIONVM 

2. * Gellius HIT 12 'Siquis agrum su una passus fueral sor- 
descére eumque indiligenter curabat ac ncque araucrat ncque 
più gaueraf , siue qnis arborem snam uiìieamque habuerat dere- 
lictui, non id sine poena fiiit, sed erat opus eensoriura censo- 
resque aerarium faciebant. itera qnis equcs Romanus equums 
habere gracilenlum aut parum nitidum uisus erat, inpoliliac 
notabatur. id uerbum significat, quasi tu dicas ineuriae. cuius 
rei utriusque auctoritat.es sunt et M. Cato id saepcnumero aite- 
status est'. 

XXV. NE LEX BAEBIA DEROGARETVR 
DISSVASIO. 

1. Hoc potius agam quod lue rogat. 

2. Pecunia m largibo Ubi. 

XXVI. DE AMBITV. 

Sed sunt partim qui duarum rerum alterius utrius causa 
magistratura petunt. 

XXVII. NE DE LEGE ORCHIA DEROGARETVR 

[DISJSVASIO. 
1. Qui antea . . obsonitauere postea centenis obsonitauere. 

XXV. Ne lex Baebia derogarclur. 1. Feslus p. 282 M. 'Rogat est con- 
snlit populnm uel petit ab eo ut id sciseat quod ferat. linde nos quoque . . . Cato in 
dissuasione ne lex Baebia derogarclur: hoc' e. q. s. 2. Nonius p. 470 'Largi 
prò largire . . Calo lege Baebia (bebia Guetf.): pecuniari!' e: q. s. 

XXVf. De ambi tu. Priscian. V p. 668 P. (p. 182 Hertz) 'Vetustissimi ta- 
men et altera utra . . et alterius utrius solebant proferre . . Cato de ambila: sed ' 
e. q. s. idem VI p. 693 P. (p. 226 Hertz) 'Inueniiintur tamen et altera utra et al- 
terimi utrum protulissc tieleres et ex utraque parte declinasse. . . Cato de ambilii: 
sed' e. q. s. 

XXVII. Ne de lego Orchia derogarclur. 1. Fcstus p. 201 M. 'Obso- 
nitauere saepc obsonaneic. Cato in suasione [ne] de lege Orchia derogarclur (ne acid. 
Meyer, ne legi Orchiae Ant. Augustinus) : qui' e. q. s. 



11 largibo tibi scripsi, inlargiuo (mlargiuo Guelf. m. pr., ini. 

corr. m. sec.) tibi libri, inlargibo nulgo , pecuniam largi do tibi comedi 

I. Ger. Hullemann : cf. proleg. 11 partium Carolir. corr. m. 2 l. V. 

d 
qui partim Sang. ih. , partim quae Lugd. I. VI. uarum JReg. m. sec. 

ib. 12 magistrum Bamb. I. V. 14 qui antea per se caenitauere, 

postea centeni obsonitauere coni. Scaliger, denis post antea exciclisse 



RELIQYIAE 53 

2. Festns p. 242 M. 'Percunetatnm patFis familiae nomen 
ne quis seruum mittcrct lego sanctum fuisse ait Cato in ea qua 
legem Orchiam suadet'. 

3. SchoL Bob. in Cic. prò Sest. 66, 13h p. 310 Or. 'Implét 
5 exhortationera bonae sectae ad conseruationem rei publicae per- 

tinentis. non aliler et M. Caio in legem Onchiam conferens .... 

et ea quae uirtus, ut summae gloriae sint a nirtute proficisceii- 

tia, dedeeoris nero praecipui existimentur quae uoluptas sna- 

deat non sino labe niliornm'. 
io 4. Macrobius Sai. Ili 11 [Il 13), 3 p. 335 Jan. 'Et haec 

est lex Orclria, de qua Cato inox oratiònibus suis uociferabatur, 

qnod plnres quam praescrìpto eins eanebatnr ad eoenam uoca- 

rentur'. 

5. * Idem ib 13 p. 339 'Cato cnim snmpdiarias leges el- 
io barias appellai '. 

XXVIII. DE RE HISTRIAE MILITARI. 

j- Punctatoriolas. 

XX Villi. DE FVLVI NOBILIORIS CENSVRA. 

Festus p. 282 M. 'Relricibus eum ait Gato in ea quam 
scripsit cani edissertanit Filini Nobilioris censuram, significai 
aquam eo nomine, quae est supra uiam Ardeatinam inter la- 
•>o pidem secimdiun et tertium, qua inrigantur horti infra uiam Ar- 
deatinam et Asinariam usque Latinam'. 

XXVIII. 1) e re Hi stri a e mil. Feslus p. 242 M. 'Punelaloriolas leuis pugnas 
appellai Calo in ra quam dixit de re Histriae militari'. 



putauit A. Auguslinus. 3 suadet Ettendtius ephem. Hit. Bai. a. 
JS34 p. SO, dissuade! codc.v. u. proleg. 6 in legem Orchiam con IV- 
rens dicium esse prò eo quoti est •legem Orchiam suadens' olim imu- 
ria defendi quaesl. Cai. p. 57. uidentur excidisse uerba qttaedam 
uelul conferens [ea quae uoluptas pariat et] ea quae uirtus e. q. s. nc- 
que cnim audeo ipsa senlenliac uerba Catoni tribuere, ut sii M. Calo 
in legem Orchiam: confersis [(pine — ] et ea quae e. q. s. 7 gloria 
codex. 16 puuctariolas Pauìus p. 243; em pugnarìolas? 



54 OIUTIONVM 

XXX. DE TRIBVJNIS MILITVM. 

1 . Expedit pauperem plebei um atque proletarium. 

2. Loca ardua et cliua depressa. 

XXXI. IN P. FVRIVM PRO HISPANIS. 

[DE FRVMENTO.] 

Utrubi bona utrubi mala gratia capiatur, utrinde iram utrinde 
factiones tibi pares. 

XXXII. SVASIO LEG1S VOCOMAE. 

1. Principio uobis mulier magnani dotem attulit, timi ma-: 
gnam peeuniam recipit, quam in uiri potestatem non conmittat. 
eam peeuniam turo mutuam dat. postea , ubi irata fa età est, ser- 
uura receptìcium sectari atque flagitare uirum iubet. 

2. Agrum quem uir habet tollitur. 

XXX. De Iribiinis militimi. 1. Nonius p. 67 'Proletari elicti sunt plebei 
qui nihil rei pulilicac exhibeant sed tantum prolem sufficianf. Cato de tribunis mi- 
lilurn: ex pedi lo' e. q. s. 2. Nonius p. 105 'Cliuus generis maseulini, ut ple- 
rumque, neutri apud Memmium . . . Cato de tribunis militimi: loca' e. q. s. 

XXXf. In P. Fu cium prò Hispan i s de fr umen to: Asconius fals. ad Cic. 
diuin. 20 p. 1*24 Or. 'Calo hic accnsauit . . P. Fnrium prò iisdern (Lusitanis) 
propter iniquissimam a esti ma ti on era frumenti. Charis. II p. 198 P. 

prò 

(p. 224 Keil) 'Vlrinde Cato prò Hispanis (de hispanis cod. Neap., prò Lusitanis 
Hispanis Fabricius) de frumento: utrubi' e. q. s. 

XXXII. Suasio legis Voconiae. 1. Gellius XVII 6, 1 'M. Cato Voco- 
niam (uocaniam Luyd.) legem suadens uerbis hisce usus est: principio — iu- 
bet. quaerebatur seruus recepticius quid essel. libri -statini quaesiti allatique sunt 
Verrii Flacci de obscuris Catonis' e. q. s. id. ib. 6, 8 'ipse etiamCato mulierem de- 
monslrare locnpletem uolens, mulier, inquit — recipit, hoc est retinet'. Festus 
p. 282 M. ' Recepticium scruum Cato in suasione legis Voconiae cura ait, significat 
qui ob uitium redhibitus sit: ubi irata' e. q. s. Nonius p. 54 'Receplitium ser- 
uum quidam ab ea proprietate dictum uolunt, ut si nequam et nibili sit . . . sed 
uera haec est eius nominis interpretatio, quem in data dote aut donatione quis 
exceperit, quod est proprie receperit. Plautus . . Cato: mulier' e. q. s. 
2. Seruius ad Verg. Aen. I 573 Vrbem quam statuo uestra est] — 'Quamquam hoc 
schema de antiquioribus sumptum possimus accipere. ait enim Cato in legem Voco- 
niam: agrum' e. q. s. 



1 expedit coni. Mommsenius , expedilo libri, atque proletarium 
om. Vossian., add. in mg. Guelferb. 3 utrinque iram cod. Neap., 
utrinde iram ed. pr. 4 factionem excerpta Cauchiana ap. Keil. add. 
p. 610. 5 et magnani dotem dat et Gellius l. s. s. 8, Nonius. adtulit 
Magi. 6 recepit Lugd. Pel., retinet Nonius. conmittat Reg., com- 
mittit reliqui. 7 nisi irata Lugd., ù rapta Reg. 8 receptiuu Reg. 



RELIOVIAE 55 

3. Gellius VI (VII) 13 'In M. Catonis oratione qua Voconiam 
legem suasit quacri solet, quid sii classicus, quid infra piassero'. 

XXXIII. DE MACEDONIA LIBERAJNDA 

1. Idque perpetuius atque flrmius repsjtt 

2. Sparliatu Hachian. 5 p. 47 Salm. 'Quare (Iladriauus, 
5 omnia trans Eupliratem ac Tigrim reliquie exemplo, ut dicebat, 

Catonis, qui Macedonas liberos pronuntiaiiil ., quia teneri non pot- 
erant'. 

XXXIIII. PRO MIODIENSIBVS. 

XXXV. DE ACHAEIS. 

dunque Ilannibal terram Italiani lacerare! atque uéxaret? 

XXXVI. NE QVIS ITERVM CONSVL FIAT. 

n 1. Dicere possimi, guibus uillae atque aedes aedificatae 
io atque expolitae maxime opere citro atque ebore atque pauimen- 
tis Poenicis sient. 

2. Impera tor tandem capit, exercituni meliorem industriio- 
reni facit. 

XXXIII. De Macedonia liberanda. I. Priscian. Ili p. G00 P. (p. 88 
Hertz) 'Vetustissimi lamen comparatiuis edam liiiinseeniodi sunt'est quando usi (ad- 
ieetitfi qnoe aule us nocalein habenl). Calo: . . idem de Macedonia (macidonia 
Song. Lugd,. Beni. m. 1): idqne' e. q. s. 

XXXIIII . P ]• o II li o d i o n s i b ii s : reUquias inseriti originimi l. V . p. 21 s. 

XXXV. Do Aehaeis. Gellius II 6, 7 'M. Catonis uerba snnt ex oralionc 
quani de Achaeis scripsit (achei s'7?D#. Reg. Thuan. haclieis Vatic.): cumque 
— ii ex a rei. uexatam Italiani dixit Calo al» Hannibale, (piando nnlliim ealamilatis 
. . genus repcriri qneat, «pioti in eo tempore dalia non perpessa sii)'. Maerob. Sai. 
VI 13 'M. Catonis nerba snnt ex oralione qiiam de Achaeis seripsil: cumque' 
e. q. s. Seruius ad Verg. Bùcol. 6, 76 'Nani qui fertui" el raptatur. . . nexari proprie 
dicilnr. Calo in oratione de Aehaeis: cumque' e. q. s. 

XXXVI. Ne qu i s il crii in e os. l'i al. 1. Feslus |». 242 M. 'Pauìraènla Poeniea 
maruioro Numidico cofistrata signHircal Cato, cum ail in ea quam Imbuii, ne quis 
Cos. bis Merci: di cere' e. q. s. 2. Piisrian. Ili p,-60lP. (p. 88 Berte] 'Veln- 

2 classici definitio non pertìnet ad or. Catonis. 3 perpetuus 

Halbersl. et Bern. ni. pr., perpetuiros Lugd. adque firmus 
reprepsit Reg. (corr. m. «ver.). 8 Amiibal ed. Ihuiic/is. U 
sicnl scripsi, pocniciistenl Cedex teste Keilio mas. r/ie/i. Vi 
p. 622, poenicis slent uulgo. 12 meliorem om. Lugd. indir* 



56 ORATIONYM 

XXXVIL DE BELLO KARTIIAGIMENSL 

1. Pueri atque mulieres extrudebantur fami causa. 

2. Aures nobis -f calliscerunl ad iniurias. 

3. *Homiaes defoderant in terram dimidiatos ignemque cir- 
cumposuerunt, ita interfecerunt. 

4. * Solinus polyhisL 27 p. 30 C Sdlfh. 'Vrbem istam (Kaf-5 
thaginem), ut Cato in oratibne senatoria automa t, cimi rex Ia- 
pon rerum in Libya potireLur, Elisa mulier exstruxft domo Plioe- 
nix et Kartliadam dixit, quoti Pliocnicum ore exprimit ciuitatem 
nouam'. 

XXXVIII. CONTRA SER. GALBAM PRO LVSITANIS. 

** XXXIX. CONTRA SER. GALBAM AD MILITES. 

Gellius I 23 'Historia de Papirio Praetextato dieta scripta- io 
que est a M. Catone in oratione qua usus est ad milites contra 
G albani cura multa quidem uenustate atque luce atque munditia 

stissimi tamen comparaliuis etiam huiusccmodi (piior, arduior) sunt est quando 
usi. M. Calo in oratione ne quis iterum consul li;i(. imperator' e. q. s. 

XXXVtl. De bello Karth aginiensi. 1. Gellius Villi 14, 10 ' Sic auleiii 
dies dii a ueteribus declinalum est ut fames fami . . IVI. Cato enim in ea oratione 
quam de bello Carthaginiensi composuit (Cartagiuensi Reg.Lugd. KartaginénsìPe- 
tau. Rott. Kartaginiensi Sarig.): pueri' e. q. s. 2. Nonius p. 89 ' Cai lise erant 
prout calluerunt. Cato de belio Carthaginiensi (Carlhaginensi Guelferb., Carlagi- 
nensi deteriores Leìd.): aures' e. q. s. 3. Gellius III 14, 19 'Varrò. . 

dimidiatum nisi ipsum quod diuisum est dici band conuenire [existimat] . . . M. 
Cato de Carthaginiensibus (Carthagineusibus Reg. , om. li littera Rott. Vat.) ita 
scripsit: hornines' e. q. s. 

XXXVIII. Contra S e r. G a I b a m prò L u s i t a n i s : reliquias insevili origi- 
nimi l. VII p. 27. 

XXXIX. ContraSer. G albani ad milites. Macrob. Sat. 16 'Mos antea 
senatoribus Romae fuit (p. 57, 4) — prudenliam'. 



slriorem Reg. Berti. Sang. , induslriorem Bamb. Halb. Lugd. in- 
dustriorem facit in lacuna Carolir. m. sec. 2 calliscerent Struuius 
de deci, et conìug. I. Lai. p. 217 , calliscuut Meyerus. iniurias. ha- 
beat alium quaestum coepiat libri, quae nerba ad u. Plauti Truc. II 
1 , 23 a Nonio s. u. coepere citatimi periiner e uidit Iunius. 6 Iapon 
'libri optimi' ', tapum nel lapura deteriores: cf. Mouersius rerum Pa- 
nie . Il 1 p. 362. 10 Catonis et Polybii III 20 de pueris in sena- 
tum inlroduciis dissensum Beckerus tetigit enchiridiì ani. Rom. II 2 
p. 421. 






RELlOMAi: 57 

uerborum. ea Catonis li erba huic prorsus commentario indidissem, 
si libri copia fuisset iti tcmporis, cum haec dictàui. quod si non 
uirtutes dignilatesque uerborum, sed rem ipsani scire quaeris, ics 
ferme ad lume modum est. mos antea senaloribus Romae lìiit, 

5 in curiam cimi praelextatis filiis introire. timi, cimi in senalu 
res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata 
est placuitque, ut eam rem super qua tractauissent, nequis enun- 
tiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui rum 
parente suo in curia fuerat, percontata est filinni, quidnam in 

io senati! patres egissent. puer respondit tacendum esse ncque id 
dici licere, mulier fìt audiendi cupidior; secretum rei et silen- 
tium pueri animimi eius ad inquirenduin euerberat, quaerit igi- 
tur compressius uiolentiusque. timi puer matre urgente lepidi 
atque festiui mendacii consilium capit, actum in scnatu dixit, 

ìs utrum uideretur utilius exque re publica esse , unusiie ut duas 
uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. hoc illa ubi 
audiuit, animus compauescit , domo trepidans egreditur ad cete- 
ras matronas. peruenit ad sellatimi postridie niatrum familias 
caterua. lacrimantes atque. obsecrantes orant, una potius ut duo- 

2o bus nupta fìeret quani ut uni duae. senatores ingredientes in 
curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulalo 
rllaec uellet, mirabantur. puer Papirius in medium curiae pro- 
gressi^, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, 
rem sicut fuerat denarrat. senatus fidem atque ingenium pueri 

25 exosculatur, consultum facit, uti postime pueri cimi patribus in 
curiam ne introeant praeter ille unus Papirius. atque puero 
postea cognomentum honoris gratia inditum Praetaextatus ob ta- 
cendi loquendique in aetate praetextae prudentiam'. 

[ÓRATIONES QVAHVM TEMPORA INCÈRTA SY.NT.] 

XL. SI SE M. CAELIVS TRIBVNVS PLEBIS APPELLASSE!. 
I. Numquam tacet (pieni morbus tenel loquendi, tamquam 

XL. Si se Caclius trib. pi. appellasse!: Franto ad M. Caesarem III 5 
P 75 ed. Rom. 'legi Catonis orationem qua tribuno diem dixit'. u. proleg. 
GelKus I 15, 8 'Gutnprimis autem M. Calo atrocissimus buiusce aitii (futilis loqua- 
«i (alisi insectator est. natnque in orali on e quae inscripla esl si se Caclius sic sc- 
lins Beff.) iriliuiiiiiii plcliis appellasse! (tribuna Hott. l'atte. [Art) Rott. Tteg. 
n ii in ijii a in, inquii', e. q. s, 



58 URATIONVM 

ueternostìm bibcndi atqne dormiendi. quod si non conenialis, 
cum conuocari iubet, ita cupidus "oralionis conduca! (|ni aiiscul- 
tct. itaque anditis, non auscultatis , tamquam pharmacopoìam. 
nam eius uerba andinntnr, uerum se nerno commiltit [eil, si 
aeger est. 5 

2. Frusto panis conduci potest, nel uli laccai nel idi lo- 
qnatnr. 

3. Tu coloniam me hercides scribere nolim , si trium nirnm 
sim , spaliatorem atipie fèscenninum. 

4. Descendit de cantileno, inde slaticnlos dare, ridrcularia io 
fundere. 

5. Praeterea cantai, ubi collibnil, interdum Graecos nersns 
agit, iocos dicit, noces demntat, stalicnlos dal. 

6. Quid ego cum. ilio dissertem amplins, quem ego deniqvte 



2. Ollins I. 9. s. 10 'Idem Cato in eadera ora ti on e eidera M. Caelio tribuno 
plebi uililafem opproìyrans non loqucndi tantum uerum etiam lacendj: frustò in- 
qnit' e. q. s. 3. Frsins p. 311 M. ' [Spajtiatorem erratorem Calo in M. Caelium Ad. 
Caclium cod. , corr. Vrsinus) si se appellauisset-: in' e q. s. 3 — 5. Macrob. 
Sai. Ili 14, 'M. Cato senatorem (Calo orti, /tanto. Gud. Vatic. Medie. 3 men. sena- 
torem Med. 1 m. 1. in sen. m. 2) non ignobilcra Caecilium (C.oclium corr. Menr- 
sius) s |ia i i a l o reni et fese-énnlnum uocal euinquc staticulos dare bis ucrbis 
ait: d-esGendit — fundere. ci alibi in eundem: praeterea' e. q, s. cf. Io. 
Saresb. de ring, cur. Vili 12! 0. Patìus Fesli p. 59 s. M. 'Citeria appellabartur 
effìg-ies qnacdain arguta et loqnax ridicnli gralia, quae in pompa uehi solita sii. Calo 
in M. Caecilium (Coelium mg. August., cod. Guelf.) quid' e. q. s. Thesatìr. non. 
latin, ed. Mai ci. auct. Vili p. 11(3 'Ilein a cis haec citeria i- effigies qnacdain ri- 
dicnli causa in forum aliala, nude idem Calo, ludis, irìquit , prò citeria'. 



1 uiuendi libri. conenialis Vai.: cf. Lachmannus in Lncr. 
p. 130; genia tis Roti., conueuiatis cum ceteris editiones, conueniat 
nel conueniatur Laurentianus al. deter. 2 ita cupidus orationis 
conducat (ògducat Rottend.) Reg. Rolt. Vai., tuetur Iac. Grojiouius: 
cf. M. Hertzii uindic. Geli. {Gnjph. 1S5S) p. 25 sq.; ita est cupidus 
orationis ut uulgo, prob. I. Frid. Gronouius , qui tamen posse dicit 
etiam sic legi (ita cupidus orationis est) conducit. 3 armacopolam 
Roti. Val. , arma eopulam Reg. , farmaco polam Laur. 4 nemo se 
Laur. ei , quod a libris abest , uulgo post se , ab Hertzio ante si ad- 
ditur. si]qui Laur. 5 ager est Reg. 8 mercules codex , cf. Lachm. 
in Lucr. p. 152, mehercules Vrsin. triumuir Ani. Augustinus , iure 
reprehensus ab 0. Mullero. IO cauterio Medie. I Salisb. satticu- 
los Bamb. , saticulos Vatic. ridicula Medie. I Salisb. Paris. I. 
13 locos Cantabr. Med. I, iocus Vatic. dàtur Vatic. 



BELIO VI AK 59 

credo in pompa u edita tu m iri liulis prò citeria atque cum specta- 
toribus sermocìnaturum. 

7. f Si em percussi, saepe incolumis abii. praetèrea prò sca- 
pulis atque aerano multimi rei publicae profili. 
s S. Ecquis ilh modi esse uult? 

9. . . a porta Naeuia atque ex . . 

XLI. IN LÈNTVLVM ÀPVD CENSORES. 

I . Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam 
clientem non fallere. aduersus cognalos prò cliente testatili* , tesli- 
monium aduersus clientem nemo dicit, patrem primum, postea 
lopatronum proximum nomen habuere. 



7. Feslus p. 234 M. 'Pro scapulis cum dici l Calo, significai prò iniuria uer- 
berum. nani eomplures leges erant in c'mcs rogatae, qui bus sanciebatur poena uer- 
beroffl. bis significai prohibuisse (probib. se cod.) multos suos eiuis in ea oralione 
qnae est conira M. Caelknxr: si' e. q. s. 8. Prìscian VI p. 004 P. (p. 2*28 
Hertz) 'Illi prò illius Calo in M. Cacliinn icaecilium nel e io il i u m libri] : ecquis' 
e. q. s. 9. Feslus p. 169 M. (Paul us p. 168) '[Naeuia si Ina dieta iuxta urbem, 
quodNaeui cuiusdam fueril] . . neinora Naeuia appettata etiam fuisse Verrim [| ait: 
qua obprobri loco (loc cod. teste Keilio mus. rhen. VI p. 621) ■ • ■ \\ quod in ea 
morari adsuessent perditi ae ne quam ho [] mines testis csi M. Cato in ea quam 
scripsit in M. Caelium si se appèUmiisset . ,".' J] [litteris inclinatis Vrsini suppl. 
scripsi.) 

XLI. In Lentulum apud cens. Gellius V 13, 4 "Conueniebat autem facile 
conslalialque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupil- 
los debere fidei tutelacque nostrae credi los; sccundum eos proximum locum clien- 
tes habere, qui sese ilidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; lum in 
terlio loco esse bospites; postea esse cognatos adfìuesque. buius moris obsematio- 
nisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex 



1 uectitatmn iri coni. Scaliger càstig. p. XLIII ', ire Paitìus. 3 
si eoa codex , tuetur Mullerus coni. Paulo p. 77 l em prò cum', lios- 
teni coni. Scaìiger, saepe Mommsenius. praetèrea prò rep. co- 
dex, prò re pùblica, quod glossema esse adparel, deleui. 4 11. P- co- 
dex.. profili coni. A. Augustinus, profu.it codex. 5 ecquis Bamb. 
Halb. Hcidelb. teste Lìnd. Paris. 7497 teste Dubiterò p. 117 , haer 
quis Bcg., e! quis reliqùi. 6 de porla Naeuia cf. Beckerus ani. 
Boni. I p. 165 sq. sententta Calonis próbabiliter residui noti palesi. 

8 prò cliente — 9 dicit om. Reg. leslamur coni. Gronouius, les- 
tallir passine dicium iure tuetur Met/erus: cf. Prisc. Vili p. 797 
P. (p. 392 Hertz): testari cum — dicit, patrem toni. Mommsenius in 
annoi, histor. B.Sybelii I (1859) />. .977. io habuere ffertziuS, Ila- 
bere libri. 



(30 01UTIONVM 

XLII. ADVERSVM Tifi. SEMPRONIVM LONGVM. 

Si pQsset apctio fieri de artibus tnis, quasi supellectilis j- so- 
let . . 

XLIII. CONTRA TIBERIVM EXVLEM. 

Quid si uadimonium capilo obuoluto slitisscs 7 

XLIffl. CONTRA- CORNELIVM APVD POPVLVM. 

Ecquis incultior, reliojosior, desorlior, publicis uegotis re- 
pulsior? 

XIV. IN C. PISONEM. 

Video hac tempestate concurrisse omnos aduersarios. 

quilms iinmi] lior interim de clienlibus cognatisque, quod prae tnanibus est, ponemus. 
M. (litio in óratioiae quam dixit apud censores in Lentulum ita seri psit: quod' 
e. q. s. 

XLII. A <l ii. T i b. S e m p r o n i u in L o n g n in. furiasse cum seq, or. coniun- 
genda est. Priscian. VI p. 724 P. (p. 279 Hertz) 'Supellex supellectilis, uelustis- 
simi lainen eliam haec supellectilis noininaliiiiiin proferebant. Calo aduersum Ti- 
lt uni 
berium Semproniiim Longum (lyberium Bern. simpronium Reg. longam Bern.): 
si' e. <]. s. 

XLIII. C. Tibcr. exnlem. cf. or. praecedentem. Gellius II 14, 1 'In li- 
bro uetère M. Catonis qui inscribilur conila Tiberium exulem (cxulc Jìott. Reg. 
Vat.) scriptum sic erat: quid' e. q. s. 

XLIilI. Con tra Coni ci inni. Festus p. 280 M. 'Repulsior secundà conia- 
tione dixit Cato in ea quae est contra Corncliuin apud populum: ecquis' e. q. s. 

XLV. In C. Pisonein. Priscian. X p. 901 P. (p. 533 Hertz) 'Curro . . al- 
cuni fncit praelcriluin, quod in composilione imienilnr apud quosdara auctorum ge- 
ininationcni primae syllabac scruans, apud alios aulein minime, ut Virgilius . . Cato 
contra G. Pisouem (gaium Bamb. pissonem Scingali. Carolir.): uidco' e. q. s. 



1 auccio Reg. m. pr. 1, aclio id. m. sec, Halberst. suppellecti- 
lis libri. solet] aut infinitiuus nerbi aìicuiiis excidil , qui ad nomi- 
?i a ti uum 'supellectilis' referatur, aut; q'uod malim , scribendum 
est siet uel esset. 3 obuoluta Roti. slitisse Reg. Gellius adno- 
tauit ' emendatores e scripto per libros stetisses fecerunt . . qui igno- 
rarti ' stitisses' dietimi a Catone, quoniam sisteretur uadimonium , non 
staretur\ cf. Nepos Attic. 9, 5. 4 Ectpiis A. Augustinus , haec quis 

a 

coclex. 6 "uideo" hac Lugd corr. teste Hertzio. (?) hoc Bern. 
conciicurrisse Halberst. Bern. m. 1. 



RELIOVIAE 61 

XLVI. CONTRA ANMVM. 

Nemo antea fecit, super tali re cum hoc magistrata liti quae- 
rerem. 

XLVII. CONTRA OPPIVM. 

Vimini redemisti, praedia prò uini quadrantalibus sexaginta 
in publicum dedisti, uinum non dedisti. 

XLVIII. ADVERSVS LEPIDVM. 

Fronlo episl. de fer. Als. 2 p. 149 ed. Rom. * . . Gatonem 
quoque in oratiojie aduersus Lepiduin uerbum cantari solitimi 
commemorasse, cum ait statuas positas Ochae atque Dionysidoro 
efleminatis qui magiras facerent. . .' 

XLVIIII. IN PANSAM. 
Pueris in ludo f stellos pasceolos furare. 

XLVI. Con Ira A uni una. Festus p. 305 M. 'Sed per se super significai qùi- 
deni supra . . uermrì ponitur eliam prò de Graeca consuetudine ut illi diciml vtzÌq. 
Planlus . . . Calo contra Annium: nomo' e. q. s. 

XLVH. Contra Oppium. Festus p. 258 M. 'Quadrantal uocabanl antiqui 
quam ex Gracco amphoram dicunt, quod uas pedis quadrali odo et XL capii sex- 
tarios. Plaulus . . et Calo contra Oppium: uinum' e. q. s. 

XLVIIII. InPansam. Nonius p. 151 'Pasccolus ex aluta sacculus. Plaulus 
. . . Calo in Pansam (pcnsam Guelf.) : pueris' e. q. s. 



1 uti quaererem coni. Mommsenius , utique rem codex, utique 
damnauil eliam Lachmannus in Lucret. p. 250. 4 in publicum 
Vrsinus , in pulii codex. 8 Dionysodoro Niebuhrius\ Dionysidoro 
codex: u. Bitschelius ind. lect. hib. Bonn. 1S43 p. V mus. rhen. 
XII p. 105 Corssenius de pronunt. et acc. hai. ling. I p. 296, fa- 
cerent] in uersuum qui sequunlur reìiquiis in . . . meant . . . uelinl 
post redire e.q. s. ledere 'uerbum càntari solitimi' 1 me monuit Momm- 
senhis. 9 pueris libri, pueri cdilio a. 1520, Merccrus. liulos 
tellos Harleianus , Voss. teste Ilullcmmino (om. ìocum Voss. Ilo 
Periz. 15), ludo stellos Guelf., saccellos coni. Palmerius, stilos Ro- 
thius, sojent pasceolos furai» 1 editto a. 1520, pueros i. I. scio solilos 
coni. II. Keilius. 



62 ORATIONVM 



L. IN Q. SVLP1CIVM. 

Quotiens uidi trulleos, nassiternas pertusos; aqualis, ma- 
tellas sine ansis. 



LI. PRO L. TVRIO CONTRA CN. GELLIVM. 

Atque ego a maioribus memoria sic acce-pi, siquis quid alter 
ab altero peterent, si ambo pares essent, siue boni siue mali es- 
sent, quod duo res gessissent, uti testes non in ter essent, illi, -, 
unde pelitur, ei polius credendum esse, nnnc si sponsionem fe- 
cissent Gellius cum Turio, ni uir melior esset Gellius quam Tu- 
rius, nemo opinor tam insanus esset, qui iudicaret meliorem 
esse Gellium quam Turium: si non melior «Gellius èst Turio, 
potius oport.et eredi, nude pétitur. io 



L. In Q. Sulpicium. Festus p. 109 M. 'Nassiterna est genus aquari ansali 
et patentis . . Plautus . . el Calo -in ea orali on è quam coraposuit in Q. Sulpicium: 
quotiens' e. q. s. 

LI. Pio L. Turio e. Cn. Gellium. Gellius XIIII 2, 21 'Quoti unioni ad 
pecuniam perline!, quam apud iudicem peli dixisii , suadeo hercle lilii ulare M. Ca- 
tonis prudentissimi uiri Consilio, qui in oratione quam prò L. Turio (Turio om. 

Reg. Lugd. la turio Voss.) contra Cn. Gellium (CN Reg. Lugd. Magi. GN ceteri) 
dixit, ila esse a maioribus tradilum obserualiimque ail, ut, si quod inter tluus actum 
est ncque labnlis ncque testibus planino fieri possit, tutu apud iudicem, qui de ca re 
cognoscerct, uter ex his nir melior esset quaercretur et, si pares essent seu boni 
pariter seu mali, luna illi unde pelitur credèretur ac secundum cum iudicaretur. — 
(Fauorini uerba sunt.) . . (26) nerba ex oralione M. Catonis cuius comméminit 
Fauorinus haec suoi: atque* e. q. s. 



1 quotiens codex, quoties Vrsinus. trulleos coni. Scàliger , trui- 
los codex; uidit ruidas R. Klotzius in Iahnii annuì. XL p. 392. 
pertilsos coni. Ant. Augustinus, perfusos codex. /wsf'pertusos ora- 
tionem incidi: pertusos aqualis alligo, cf. Caio de re rust. 10, 2. 11 , 2. 

e 

Varrò de l. I. V 119 p. 124 Speng. 3 accipi Reg. 5 quod duo — 
interessent om. Reg., inte eent illi Lugd. 6 poci" Reg. Lugd. re- 
sponsionem fecisset Magliab. 7 tyrioniuir Voss., tyrioni uir Pet. 

Lugd. Satig. , tyrone uir Reg. sponsionis uerba litleris minor ibus scr. 
in Voss. quam Turius — est Gellius om. Lugd. tirius Reg. Magi., 
tyrius Voss. Sang. 9 eè* Gellium? Voss. Tyrium Reg. Voss. 
Magi. Sang. est] ~J Reg. Lugd. Tyrio Lugd. Voss. Magi Sang. 



RELIQVIAE 63 

LII. PRO L. CAESETIO 

AI) POPYLYM. 

1. Audite sultis milites, siquis uestrum bello superfuerit, si- 
quis non inuenerit pecuniali), cgebit. 

2*. Quod ego me spero ostentili* uni. 

LUI. PRO L. AVTROMO. 
Venefìci postridie iussisti adesse in diem ex die ; non ausi 
5 recusare. 

UHI. PRO SE-CONTRA C. CASS1VM. 

Atque euenit ita Qiiipites, uti in hac contumelia, quae mitri 
per liuiusee petulantiam factum itur, rei quoque publicae medius 
fìdius miserear, Qairités. 

LV. PRO C. . . . 

niliiloniiuus uoluit semper 

io [de sthicidio in] re praesenti cognosce- 

[re atque sta tu] ere 

• 

HI. Pro L Caesetio. 1. Festus p. 301 M. 'Sullis, si uollis . . M. Calo 
prò L. Caesetio: a udite' e. q. s. 2. Diomede* I p. 372 P. (p. 37(3 Keil) 'Osten- 
dor osteiilns . . P. lUUilius de uita sua . . -f- idem prò L. -f- Ostilio (sie libri Pa- 
ris, idem . . . sulio Monac. itera prò I. caerutio cod. ScìoppU susp. lect. III! 2 : 
u. proleg.) Prisc. X p.892 P. (p. 520 Hertz) 'Osteudo quoque 'ostentimi ' el 'os- 
tcnsum ' faci! . . Cato prò Lucio -f Caesare ad populum: quod' e. q. s. 

LUI. Pro L. Au troii io. Prisc. Villi p. 808 P. (p. 482 Berta) ' Velicissimi 
taiiieu et ausi prò ausus sum . . protulenmt. Calo censori as in oralioue prò Lu- 
cio Aulrooio: beueficii' e. q. s. 

LIIII. Pro se e. C. Cassi uni. Gellius X 14 'Audio contumcliam dicium iri 
uulgo quoque ila dici . . sed contumelia illi nei ini uria factum itur paolo est re- 
motius. exemplum igitor ponemus. M. Calo prò se conlra C. Cassium (9tfa conca- 
siurn Reg. Beni. Lugd.): at({ue' e. 'q. s. 

LV. Pro C. . . .' Féstus p, 344 M. Paul. p. 345) ['Sliricidium qu]asi stillici- 
iliiim cura stil[Iae concretae fri gore cjadunt. Cato prò C. [| Caesetio.'" ... e. q. s. 

1 in bello codex, in deleni. 4 Venefìci coni. Mommsenius, bene- 
fico libri. post (*ost Beni.) tridie Halberst. Song. Beni. casi 

Reg. ni. pr., unsi sunt Banib. 5 recurare Reg. curr. ni. alt. senlen- 
liam dislinxit Mommsenius. post adesse uulgo incidimi , post diem Nic. 
Heinsius ad Tac. affli. VI 20. 6 cuenil ila] uenilita Berti. Lugd.. 
uenditìì Reg. in mg. (~ m. 2); ut Roti end. 7 p luiius petulanti^ 
Vùss. , petiilanliù Reg. puplicc Berti. 8 fidius* om. Beg. Rem. 
me .... miserear Lugd. 9 • • dui minus eodex, corr. l'i-sinus. 
supplemcnta Vrsini salis probabiliu sunt. 



64 OlUTIOXVM 

LVI. DE INNOCENTIA SVA (?). 

Cum éssem in prouincia Legatus, quamplures .ad ])raelores 
et consules niniim bonorarium dabant. numquam accepi, de pri- 
uatus quidem. 

LVU. DE RE FLORIA. 

1 . Sed nisi qui palam corpore pecuniali) quaereret aut se 
lenoni locauisset, etsi famosns et suspitiosus fuisset, nim in cor-"> 
pus liberimi non aeeum censucre adferri. 

2. Ibi prò scorto fnit, in cubiculum snbrectitauit e contii- 
uio, cum partim illorum iam saepe ad eundem modum eraf. 

3. Curins Fortunettian. rhet. II p. 81 Caperonn. '(Concisa 
(narratione) tunc tantum utemur ... ut indignatici] era iudicum io 
non semel, sed saepius in rebus singulis excitemus; siculi fccit 
M. Calo de re Floriana'. 



LVI. De innocentia suo? u. proleg. Isidor. orig. XX 3, 8 'Hónorarium 
ni num quod regibus et poienlibus honoris gràlia deferlur. Ca4o de innocentia sua: 
cura' e. <[. s. 

LVII. De re Floria. 1. Oel lius IX 12, 7 'Ne quis autem do suspitioso . . . 
in eam parlcm quae minus usi tata est (prò suspecto) exemplum requiral, de suspi- 
1ioso apud M. Catonem de re Floria ila scriptum est: sed' e. q. s. Nonius p. 108 
'Susprciosum qui in suspicione sii. Calo de re Floriana: sed' e. q. s. 2. Gel- 
lius X 13, 2 'Cura partim hominum dici polesl, id est cum quibusdam liominibiis 
et quasi cum quadam parte hominum. M. Calo in oralione de re Floria (de mi- 
lione de floria Voss.) ila scrihsit: ibi ' e. q. s. 



1 quamplures libri (?), complures Areualus edidil, quod uoc. iibique 
resliluendum esse prò ilio suasit F. Gronouius ad Geli. I 7 , cf. inler- 
pretes Sali. Cai. 19, 2. et ad Guelferbyt. primus. 2 accipere 
priualus Zittau. ne priuatus Paris., nec celeri (?): cf. Maduigius 
ad Cic. de fin. p. SlOsqq., priualus ' sensu carere' uisum est II. 
Meycro. 4 Sed qui Nonii Voss., sed si qui reliqui Notiti. torpore 
Nonii libri praeler Periz. 64, H arici m. sec. 5 leno nilo cauisset 
Gellii Lugd. famosus libri Nonii, famulosus Geli. 6 liberala Nonii 
libri. aeeum Bern. Lugd. Gellii, ecum Nonii Voss., Harl. m. p>-., 
eq.uum Harl. corr. Guelf. , aequum celeri. censueri Harlei. Nonii. 

aci'erri Nonii libri. 7 surrectita uite conu. Lugd., subrectita uite 
9u. Reg. Bern. (uita Bern.), surrectauit Pelati., subreetitròit Magliab., 
surrectitauit & conuiuio Voss., subreplitauit editiones nei., quod pia- 
cuil Mommsenio. 8 cu pli.m Bern. , conparte Voss. 



KELIOVIAL (;r> 

LV1II. DE RE A. ATILI. (?) 



. sse tiraidus ne 
il)i caussam sonticam. 



LVIIII. DE BONIS PVLCRAE (?). 

Fronlo ad M. Caesarem IJJT 5 p. 75 ed. Rum. 'Legi Qa- 
lonis orationem de bc-nis Pulcràe'. 

LX. DE HABITO (?•). 
Sanguen demittatur. 

LXi: DE FVNDO OLEARIO. 

Pulchralibus atquc eupidiis. 

LXII. DE AGNA MVSTA PASCENDA. 

1 . Citer ager alligatus ad sacra erit. 

LVIII. D e y e A. A lili. Feslus p. 3-14 M. '{Soutica] causa dici tur a inoriti) 
|, [siìiì lieo , propter quèm quod est gjereudum a'gere j| [desislimus. M. Porciujs Caio 
de re A. Atili [] (suppleuìt Vrsinus : . . s lato cuci, de regis Aliali uecligalilnis Sca- 
lif/er. sed dubitavi potest, man Cato?iis sint nerba; certe Porcins nomen a Festa 
alienum est.) 

LX. De Habito. Charis. [ p. 70 P. (p. 9Q.&ejÌ-) '.Sànguis ma sculi no genere, el 
I'ìk il liiinc sanguineni. sed Calo de Habito {sic exc. Cauch. add. p. 00$, de ha- 
lli lu cod. Neap.: u. proleg.) ail sanguen' e. q. s. 

LXI. D.' firn do oleario. Feslus p. 242 M. 'Pulchralibus a. e. idem 
i Culli in ea quae est de fundo oleario'. Paul. p. 243 'Pulchralibus prò pulcliris'. 

LXII. De agna uiusla pascenda: Priscian. VI p. 711 P. |>. 257 Hertz) 
'Calo Censorius de agna musta pascenda : musta agna pio nona dixit". ci'. Nonius 
p. 136 u. mustùm. ì. Priscian. Ili p. 599 P. (p. 85 Hertz) 'Cilra. citerior. ue- 
luslissimi (amen citer projtulisse inueniuntnr. Cato de agna pascenda: eiter' 
e. q. s. idem XIIIl p. 989 P. (p. 40 Hertz) l A città, (derinatar) citer . . leste Ca- 
pro. Calo de agna pascenda: citer' e. q. s. Thesaiìr. non. latin, ed. Mail ci. a. 
Vili p. 116 'Dicimus etiaiu citer cilra cilriun . . prò Ime ninnine quod est citta, 
ni Calo: citer, inquil' e. q. S. 



1 quid dicam eausae exlitijsse, timidus ne [sis. ;ui impedimento l]ilii 
e. s. [fluisse] supplemento, sunt Vrsitii. 4 Pulchrae codex m. pr., 
Dulciae m. sec. u. proleg. 5 sangue càd. Neap., sanguen ed. princ. 

6 eupidiis coni. Vrsinus, tuetur Méllerus sUppl. ànn. p. 395; cu- 
pidus codca', cupedirs iktèerius: cf. Lachmannus 'dì Lìicr. p. 278. 

7 ager] agnus thes. hit. allegaius Halberst. et Beidetb. bis, Reg. 
I. III. in Heidelb. I. Ili glossanti dcpuiaiiis. /. Al HI depu tatua lege 
firmalus aclscriptum est. 

CATONI S QVAE EXSTANT ETC. 5 



66 0P.AT10NVM 

2. * [pasc]alis ouis ueturt 

3. *,'..." * quis homo 

pulchrius purgai 

[aut magnifici!»]. 

LXIII. DE REGE ATTALO ET VECTIfì ALIBVS ASIAE 

DISSVASIO. 

C. Licinio practore remiges scribti ciues Romani sul) por- 
tisculum , sub flagrimi conseribli ncniere passim. 

LXIIII. VT PLVRA AERA EQVESTRIA FIERENT 

SVASIO IN SENATV. 

1. Nunc ergo arbitror oportere restituì, qufii minus duobus 
milibus ducentis sit aerum equcstrium. 

2. De aeribus equestribus, de duobus milibus ac ducentis. . . 



2. Feslus p. 242 ['Pascuales oucs paseales insjcienler Calo dixit in ea j] [quam 
scripsit de niusla agna: coni Meyerus] Paul. p. 243 'Pascales oues Calo posuil 
prò pascuales'. 3. Feslus p. 154 'Magni[fieius prò magnifìcenlius usurp]auit 
Calo in ca qnani [scripsit de. pascenda niusla a]gna: quis* e. q. s. (suppleme?ìta 
sunt Vrsini, crimina ma]gna Dacerius , qua coniectura indici orationis spa- 
tium nimis angustimi relinquitur.) 

LXIIJ. De rege Atlalo et ucc li g. Asiae. Feslus p. 234 M. Torlisculus 
est, ut scribi t Aelius Siilo, qui in porlu niodum dal classi, id auletn est malLcus. 
cuius meininit Calo in dissuasione de rege Alialo ci ucctigalibus Asiae: C. Lici- 
nio' e. q. s. 

LXIIII. Vt plura aera eq. fi creili. 1. 2. Priscian. VII p. 750 P. (p. 318 
Hertz) 'Aes aeris , : cuius phirales obliqui in raro suntusu, aera, aerum, aeribus. 
Cato inoratione, qua in senatu suasit ut plura aera equeslria fi cren t ( «equeslria 
(s?) Carol. LugcL): nunc — equestrium. in eodem: de' e. q. s. 2. Charis. 
I p. 97 P. (p. 121 Keil) 'Aeribus Lucrelius . . Calo ut plura aera equeslria fìanl 
(fiat cod. N. fiant ed. pr.): aeribus' e. q. s. Paulus Fesli p. 27 M. 'Aeribus 
pluraliter 'ab aere id est aerainenlo Cato dixit'. 



1 [ali pasc]alis o. u. coni. Muellèrus. 4 magnilìcius uoc. , quod 
cum reliquis delelum est , quo loco inserehdum sit , dici nonpotest. 
5 praetore] Pr. codex. Romanis codex, corr. Vrsinus. 7 ergo 
orti. Sang. Lugd. Carol.; [orlasse ego. oporter* Bamb. m. pr. 
institui coni. Lipsius de mil. B. I 5 p. 33. quin scripsit Hertzius, 
qui Halberst., quo celeri, ne quo minus Lipsius. 8 milibus actum 

(lucenti Bern. m. sec. corr. aequestrium Beg. Beni. Halb. Sang. 

9 de priore l. om. Charis., equestri oribtis Beg. ac ducentis 

coni. Lindemann. , acc: • cod. Char., actum (auclum Beg.) Priscian. 



RELfQVIAE 07 

3. * Accessit ager questa pritiatim habent Gallicus, Samnilis, 
Apulus, Brnttins. 

LXV. DE AED1LIBVS VITIO CREATIS. 

1. Nunc ita aiunt in segetibus, in herhis bona frumenta esse. 
indite ibi ìiimiain spem baberc. saepe andini inler os atqtie ofl'am 

5 multa infceriienire posse; uernmnero inter oflam atqne herbain 
il)i nero longum internallum est. 

2. *Neminisqne . . 

LXVI. AEDILES PLEBIS SACROSANCTOS ESSE. 

Festvs p. 318 M. ' Sacrosarictum dieitur qnod iureiurando 

interpositò est institntnm, siqnis id niolasset, nt morte poenas 

io penderei, enins generis sani tribuni plebis aedilesqne einsdem 

ordinis. qnod adfìrmat M. Cato in ea qnam scripsit aedilis plebis 

sacrosanctos esse'. 

LXVII. DE AVGVRIBVS. 

Wesius p. 241 M. 'Probrum nirginis Vestalis nt capite pu- 

niretur, uir qui cani incestanisset uerberibus necaretur, lex fìxa 

15 in atrio Libertatis cimi mnltis alis legibns incendio consnmpla 

3. Piiscian. Vii p. 762 P. (p. 337 Hertz) 'Idem (Cato) in orati od e qua sdasit 
in senalii Samnitis dixil prò Sainnis: accessit' e. q. s. 

LXV. De aedi I i I ìImis uitio crealis. 1. Gcllius XIII 18 (17), 1 'Oratiò est 
M. Calonis Censorii de aedilibus uitio crealis. ex ea nralione nerba haec sunt: nunc 
— est. . . Àpollinaris . . uetiis esse prouerbium inter os et otram [scripsit] idem 
significans quod graecus ille TtccQOtuLcódrjg ueisus: nollà ^.isrcc^v nélsi v.vlt- 
ytog -ucci %slXsos a-HQOv'. Vineentius Bellou. spec. ductr. FI 128 e am senten- 
tiam M. Vaironi tributi. 2. Feslus p. 162 M. 'Neminis || — — et quis diceret 
ciun sii [Calo de aedilibus] uitio crealis: neniinisque . . . Enhius' e. q. s. — (de 
aedilibus silppl. Meyerus) Paulus p. 103 'Neminis gcnitiuo casu Calo usus est 
cuni dixil: sinil multi corde quos non uiiseiel neminis'. (uersus est Ennii a Festa 
adlatus.) 

1 accesi! Lugd. agger Bamb. Hàlb. galliens Sang. Lagiì. 
Carolir. 2«apiileiis Beni. Innliiis Éeg., bratius Sang. , bratuus 

Lugd.,bvu\\ii\isT><u)ib. 3 agunl Reg. Voss. Tuan. 4 <>s Regmena^ 
E os Reg. rumenta Lugd. 7 Neminis genitiuo casu usus osi Cai,., 
cimi diceret : e. q. d. e. s. neminis. idem de magislrnlilnis uitio crealis: 
neniinisque . . coni. Scaligcr, sed bis ettari Catonetn indio indivia 
constat. 

5* 



68 OKATIONVM 

est, ut ait M. Calo in ea Grattane cjuao de auguribns iiiscribitur. 
adicit, quoque virgines Vestales sàcerdofcio exauguratfas]. . . ' 

LXVI1I. DE DOTE. 

ì: Vir cum diuortiuiu feeit, niulieri iudex prò censore est, 
imperium quod uidetur liabet; siqiiid peruerse taétreque factum 
est a muliere, multatili' ; si uiniun bibil, si cum alieno uiro prò--*» 
bri quid fecit, coudeinnatur. 

2. In adulterio uxorem tuam si prebendisses, sine iudieio 
inpune necares. illa te, si adulterares siue tu adulterarere , di- 
gito non Suderei eontmgere, ncque ius est. 

LXVIIII. INE ÌMI'EMVM SII VETERI VBI NOVVS VENEUIT. 

Siticines et liticines et tubicines. io 



LXVlll. De dote. 1. 2. Gellius X 23 'Sed.M. Calo non solum exislimatas sed el 
multatas quoque a indice mulieres rel'ert non minus, si uinum in se quam si pro- 
brum et adultcriuni admisissenl. uerba Marci Calonis adscripsi ex oratione quae 
inscribitur de dote, in qua id quoque scriptum est, in adulterio uxores deprehensas 
ius fuisse maritis necare: uir, inquit' e. q. s. 'de iure autem occidendi ita 
scriptum est: in' e. q. s. 

LXVIIII. Ne imperium situelcri. Gellius XX 2 'Siticines scriptum est 
in oratione M. Calonis quae scribitur ne imperium sid ueleri ubi nouus nenerit. 
siticines inquit' e. q. s. Noniùs p. 54 'Siticines . . qui apud f'uneratos uel 
uita functos . . boc est iain silos canere soliti erant . . et Cato id iioeabulum indu- 
bilanter apposuit'. 






2 exauguratas] reliqua uersus pars , cuius initium est rat[as] , de- 
leta est. ucrsunm qui secuntur duaram reliquiae sunt era . . . jj ex 
... 3 nisi qimm diuortium fecit coni. Lipsius uar. lect. I 13. , di- 



uorciu Lugd. Sang., diuorliam Pel. fecit niulieri ■ index Reginens. 
Petau. Magi., facit Scioppius. ,p censor eè Voss. 4 imperium — 
factum est Reg. om. peruersa Rem. tetreque Pei. , ita et req. 
Lugd. , ita etreque Rem., uel inique addii Sang. 5 mulcititur Reg., 
multiatur Rem. Lugd., inulta tur reliqui, mal ti ta tur scripsit Hertzius. 
uino Voss. pr. m. 6 condempnatur Petau. Reg. Rem. , con- 
deprìat Lugd. 7 phendisscs Voss. Reg. (phendisset Reg. m. pr.), 
prehendisses Lugd., praeh — Magi, deprehendisses Sang. Thys., re- 
preh — Rem. 8 si adulìares Reg. sibe Reg. Rem. adulterare 
Reg. Pei. , adultiare Rem. Lugd. Magi., adulterare uelles Voss. (uel- 
les m. ali)., adulteriate, i inditela, Reginens.; adulterarere corr. Sal- 
masius. 10 siticines è. q. s.: cf. Reckeri Gali. Ili p. 279. 



« 



REUOVIAK 69 

LXX. DE PRAEDA MILITIBVS DIVTDEXDA. 

1. Fures priuatorum iurtorum in neruo atque in compedi- 
bus aetatem aguflt, fures publici in auro atque in purpura. 

2. Tu diues Tito. 

3. Fraudulenfeer atque auariter. 

LXXI. VTl PRAEDA EX PVBLICVM UEFEKATVH. 

Miror atidere atque religioneni non fonerò, slatuas deorum, 
esempla earam faeierum, signa domi prò supellectile statuere. 

LXXII. DE SlCWS ET TABVLIS. 

Honorem emptitaiiere, malefacta benefactts non redempti- 
tauere. 



LXX. De praeda mil. din. 1. Gellius XI 18 ' Scd enim M. Cato in oratione 
quaiii de praeda mililibus diuidenda scripsit uementitfus e! inlnstribns nerbis do in- 
pnnilalc peculatus alqno licentia coriqueritur. ea nerba . . adscribsimns: fu ics 
inquil' e. q. s. 2. Nonius p. 475 'File imperatiuo modo Cato <le praeda mili- 
timi diuidenda: tu' e. q. s. (fortasse li et (ile nel filo et file; sequitur uersiis 
Crassi (?) in quo 'fite .', alter Liuti in quo 'fìtum'' est. in eoa. Periz. 15 lemma 
sic scriptum Mìo, filns snm antiquitns. Jìlc' e. q. s.) 3. Nonius p. 510 

'Auariter prò auare. Plautus . . Cato de praeda (p///<la Guelf.) militimi diuidenda: 
fra n dui e n ter ' e. q, s. 

LXXI. Vii praeda in pubi. ref. Prisc. VII p. 782 P. (p. 308 Hertz) 'Ab 
hai re liarnm rerum, a diediernm, qui (amen (gene!, c.as. qninlac deci.) in aliis fere 
omnibus nsn apud plerosqnc defieil . . (specierum:) inueniunlnr tamen nelnslis- 
simi secundnm analogiam noe usi casu: Calo Censorins in oratione qnam scripsil 
uli praeda (praedam Lugd. Carolir.) in (om. Lugd. Car. Scinga publieum (pu- 
plicnm Car. Sang.) referatnr: miror e. q. s. 

LXXFI. De signis et labnlis. Festns p. 280 M. 1 'Redemptitauerc item ni 
elamilauere Calò idem in ea qua egit de signis el labnlis: bonorem e. ait' e. q. s. 



1 futurorum Lugd. atque compedibus Pctau. 2 agunt Voss. 
( — t m. sec. corr.) publice Voss. . atipie purpura Petau. pur- 
pura Lvxjd. 3 fito coni. Laurernberg., lite libri; sed polcst li j>o- 
sitiun esse; u. quac supra adnótaui. 5 adque Reg. m. pr. reli- 
gione Reg., rclegionem Saug. Carol.; religione non tenerei coni. 
Herlzius. 6 liaruni duo Paris, cod. teste Diìhnero fragm. or. R. 
p. 142 ed. Paris., dearum Wallraftanus , eorum coni. Wébcrus Cut. 
mai. p. 32, sacrarum Dùhnerus. exempla dearum, earum facierum 
signa susp. ffertzius. supclleetili*(e) Reg., suppellectile ffalberst, 
Satig. Carol. 7 eniptitauere coni. Vrsinus , temptauere codex. 
malefacta Vrsinus, 1. efacla codex. 



70 ORATIONVM 

LXXUI. NE SPOLIA F1GEKENTVR MSI 

DE IIOSTE CAPTA. 

Sed tum, ubi ii dimissi S'unt, reuertantur resignafis ueeti- 
galibus. 

LXIIII. IN LEGEM [M] 1 > 01 ) ILI (?) 

SVASI! ì. 

Quoti conphirieiis usti Uenit orniti tempore j- anteueiitmn 
esse e re publica eredimus. 

LXXV. LEGIS MAEVIAE (0 

SVASIU. 
Rex Seleucus arma nostratia facit. 

LXXVI. DE INDIGITIBVS. (?) 

Siuimt • 

ut bona rapiant aut 

sequestro dent. 



LXXIII. Ne spolia figerentur e. q, s. Sernius ad Verg. Aen. UH 244 Lu- 
mina morie resignat] 'Alii Iradimt resignare uetuste ita dicium, -ut nos adsignare di- 
cimus prò damno. ut est apud Càtonem in L. Furium . . . et idem in oratione ne 
spolia fìgerenliir nisi de hoste capta : sed' e. q. s. Festus p. 281 M. 'Resignare 
antiqui prò rescribere ponebant ut adhuc subsignare dicimus pi - o subscribere. Calo 
de spoliis, ne figerentur nisi quae de |] bo . . {reliqua deleta simt.) 

LXXIIII. Inlegem Popili. Nonius p. 87 'Conpluriens frequenter. Cato 

•pu 

suasione (suasionem libri) in legem populi (poli Gueìferb., M. Popili coni. Momm- 
senius, Pelillii Boihuisius) : quod' e. q. s. 

LXXV. Legis Maeuiae suasio. Priscian. XII p. 943 P. (p. 587 Hertz) 
'Neulrum quoque eorum (uerb. in as) in e finitur, nostrale, uestrate . . M. Cato in 
legis Maeuiae (Meuiae Beni. m. sec. ineae uiae Sang. Luffd. Carolir. Maeniae 
coni. A. Popma) suasione: rex' e. q. s. 

LXXVI. De indigitibus. Feslus p. 339 M. ' [Scquester] is dieiturqui inler 

aliquos — — inter eos conuenerit — — quid ut ci reddat qui id stiteril. 

Cato in ea orazione quam habiùt] de indigitibus: sin uni' e. q. s. {Vrsini suppl. 
incerta non inserui. de 'sequestro ' sermonem esse coni. Geli. XX 14 uidit Ant. 
Augustinus.) 



i In Fé s ti codice praeter litteras reu . . . initio uersus positas 
omnia deleta sunt. reuertaiitur Seruii libri, an reuertentur? 4 
esse rem'publicam reddinms (reddidimus Ilari, m. pr.) libri, em. H. 
Keilius. 6 supplemento Vrsini incerta sunt. 8 seques prodent 
codex, correxit Vrsiuus. 






RELIOVIAE 71 

LXXVU. IN f SERGIA. 
Accipite, si imltis, hoe onus iti uestros collos. 

LXXVIII. DE ABROGANDO LEGIBVS. (?) 
Bouile. 

LXXV1IU. CONtIÒ. 

Apirensium bellini! fecimus tris missi ad- 

[uersus quos ccnsoreni habni- 

i stis neque] npli pectore adsecutus. 

LXXX. DISSVASK) LEGIS . . . 

Et praeterea rogas 

ea si popuhis condempnaue- 

[rit uti] siremps [lex s]iet quasi aduersus le[gem]. 

INGERTARVM ORATIOJNVM RELIQVIAE. 

1. Gedo, si uos in co loro essetis, quid alimi fecissctis? 

LXXVII. In -f- S crei a. Nonius p. 200 'Collus masculino . . ("alo in Sorda (in 
Sei - . Galbam coni. Wassius): acci pile' e. q. s. 

LXXVIII. De abrog. legibus. Cbaris. I p. 81 P. (p. 104 Keil) 'Boriile no- 
tai ilici Varrò ad Cic. Vili et ipse semper bnliilo dixil. sed Calo do abrogai] dis lc- 
gibris bouile dixil '. 

LXXYIIII. Contio. Schol. Voron. ad Verg. Aon. II G70 (p. 80 KeiP Nnn- 
quam omnes hodie] 'Sic in bucolicis : numqiiain bodio cflìigies. IMautus . . . Ti- 
tinins . . . Calo in coniiono: A pi r on si n in' (in contione Apirensium H. Keilius) 
e. q. s. p 

LXXX. Dissuasio legis. . . Fostus p. 344 M. : [Siremps] ponilur prò eadem 
noi proinde [([nasi similis res ipsa] Cato in dissuadendo \e[gem quae posteci ré\- 
licla osi: et e. q. s. {suppìeui ex Paulo p. 345, Vrsinl suppl. , quae miài non 
probantur , inclìnatis Utteris seripsi.) 

Inc. orai. 1. 2. Qninliliaii. insi. or. IX 2, 21 ' Coniinunicalio est" 1 . onm ani 
ipsos ailnorsarios oonsnliniiis .. ani cimi iudicibus quasi deliberamus . . ni Calo: cedo 



1 uulliis Vossicui. collus Vossian. 2 bouile ed. pr., Limile 
cod. Neap. 3 Apirensium] Epircusium coni. Maìus: sed 'Anuqto- 
xav est in nummis apud Eckhelium d. n. Il p. 160 s. quae uncis 
inclusi A. Medi fide nituniur nec leda sunt ab II. A'eilio. 6 Scali- 
ger caslig. p. CLXXIX ita scripsit . . . rogas aduorsus ea si populus 
eondeniiiauerit, utei siremps lex siel quasi aduorsus leges fecisset; 
Huschkius mas. rhen. nou. Vili p. 4(>2 rogas ut uoxii iu multa ea 
e. q. s. cf. Ritsclicl. ih. p. 200. 9 cedo ani. lìa/ì/u'an. l'arerei is 
Rufinian. 



72 OKAT10NVM 

2. Communem rem agi pittatole et uos buie rei praepositos 
esse. 

3. Plinius rial, hist. Vili 51, 2 io 'fam Catoni» censori* 
orationes aprùnum exprobrant callum'. 

4. Cicero de off. Ili 20, 104 . 'Fidem . . in Capitolò ni- 5 
einam louis optimi maxiini, ut in Catónis òratione est, maiores 
nostri esse uoluerunt'. 

5. Ouinlil. inni. or. Ili 6', 01 ' Nód~ov qui non sit lcgi- 
timus, Graeci uocant, latinum rei nomen , ut Calo quoque in 
oratiorie quadam tèstahis est, udii habemus, ideoque utiinur pe- io 
regrino''. 

6. Quindi, insl. or. V II, 30 'Si causam ueneficii dicat 
adultera, non M. Catonis iudicio damnata uideatur, qui nullam 
adulterai» non eandem esse ueneficara dixit'. 

7. Inpudentiam praemiosam. 15 

8. Munifieior. 
9? Pelliculatio. 

10. *Gellius XIII 24 (23) 'M. Cato consularis et censorius, 
publicis iarn priuàtisque opulenlis rebus uillas suas inexcultàs et 
rudes ne teetorio quidem praelitas fuisse dicit ad annum usque 20 
aetatis suae sepluagensimiun. atque ibi postea bis uerbis utttur': 

Neque, inquit, mihi aedifieatio neque nasuti] neque uesti- 
mentum ullum est manupretiosum, neque pretiosus seruus, ne- 



— fecisselis. ci alibi: e o m ni u n e m — esse'. Iulius Rulinian. de li gì ir. 11 
p. 204 Puhnk. ' Anacoenosis coimnuriicalio est, curii . . . ani cura iudi&ibus delibe- 
ramus . . Calo: si — fecissetis. et alibi : coni munem' e. q. s. 4. Cae- 

cilius Balbus de nugis phil. p. 13 Wòlffl. 'Cato senex ait maximum inaioribus nos- 
Iris telimi fuisse (idem, ex qua plures pace susceplae quam bello genie* fiierurit'. 
cf. mus. rhen. XII1I p. 280. 6. Aucl. ad Herenn. Ufi 16, 23 'Maiores nostri 
. . quam inpudicam iudicarant eam ueneficii quoque damnatam existimabant'. 
7. Festus p. 242 M. (Paul. p. 243) ['Praemiosam prò pecuniosa Cato] in oratione 
quam scrifbsit] — — i. p. ' Catoni* nomen ut inter glossas Catonianas neces- 
sario restituendomi est. 8. Paulus Fesli p. 155 M. 'Munifieior idenlidern Cato 
dixit'. Feslus p. 154 '-^.Magnifici or quoque — a munifice — [Cato] in ea quam 
scripsit -f i() i'in uel ut?) — munifieior — '. 9. Feslus p. 242 M. (Paul. p. 243 
' Pelliculatio [nera Calo a pellicienjdo . . dixit tra ea òraiiorije quam 'Scribs.it de — '. 



1 agi et rei om. Rufinian. 22 aedifìcalione- que Reg. Voss. (quae 
Voss.) 23 prciosum prciosus [om. neque) Lugd. Reg. 



uEUQVIAE 73 

que ancilla. siquid est, inquit, quod utar, utor; si non est, egeo. 
simm cinque per me liti atque fruì licet. 
' 'Tum deinde addit': 

Vitio uertunt quia multa egeo; at ego illis quia uequeunt 
5 egerè. 

I 1 * Tu, inquam, si uerum supprimis, falsarius agnosceris; 
si falsa confingis, mendax esse uideris. 

12. *Te, C. Caccili, diem prodidissè militibus legionis IH, 
cum prodifionem non haberent. 
io 13. *Vecticulariam uitara uiuere, repente largite'r habere, 

repente nitrii. 

14. ^ Vita deum immortalium! 

15. *Taetre aetatcm exigit. 

16. *Culignam in le no Graeco ponit, ut bene oleat. 
io J7. *Coepiam seditiosa nerba loqui. 



11. Isidorus de ditì'er. iierb. 220 noi. V p. 29 Arenai. ' Falsi tas ci mei ubici uni dif- 
lenint . . . nude et Calo: tu' e. q. s. 12. Festus p. 242 M. 'Prodidissè . . leni- 
|mis loDgius ferisse, ut Cato: te' e. q. s. 13. Pàulus Festi p. 378 M. 'Vecti- 

cularia aita dicitnr eorum, qui lìectibusparietes alienos perfqdiUnt furandi gralia. 
Cato: uecticularia m' e. q. s. 14. Charisius li p. 213 P. (p. 240 Kellì 

'uita d. i. Cato senex, ubi Stalilins Maxinius , e yicpcóvrjatg inquit UQ%a'C%ri , c6$ co 
TtÓTtOi . Gloss. Labb. p. 195 'Aita d. i. co itóitoi. izcpcóvrjGtg oro^ofr/.??, cóg 
Kctxcov.' 15. Charisius II p. 169 P. (p. 221 Reil) 'Taetre Calo senex: taetre' 
e. q. s. 16. Pmilus Festi p. 51 M. 'Culigna uas potòrium. Cato culignam 

inquit' e. q. s. Thes. non. lai. ed. Mai. ci. a. Vili p. 133 'Cato: e oli guani' 
e. q. s. 17. Paulus Pesti p. 59 M. 'Cóepiaua fulurum tempiis qnod est coépi. 

Cato: eoe pia in' e. q. s. Thesaur. nou. lat. ed. Mai. ci. a. 'Vili p. 125 'Coepio, 
is . . i- incipere, linde Calo: coepiam' e. q. s. 



I ancilla quid (om. si) Voss. siquide Sang. Pelati. qnod utar 
Voss. egeo, siiiini coni. Stephanus, ego suiti (sfi Re gin. Sang. li- 
bri. 5 agere Lugd. 6 tu tu Barthius adii. XXXIX 14 , tu cod. 
Ras//, (cslc Orellio apud Meyerum p. 150, editiònes. supprimis 
Paris, leste Duebnero, ediliones comprimis Barthius. 7 iudica- 
beris uar. lectio ed. Paris. s C. Caecilii codex teste Keilio m. rhen. 
Vip. 622; M. Coeli comedi Meyerus. prodisse codex, correxit 
Vrsinus. 9 haberes Scaliger coni. 14 pouit libri, pouito Linde 
mannus cum uulg. ef. Klotzius Tàhnii ann. suppl. X p. 31, 15 se- 
mesa llies. lai. , idque 'in ueleri quodam schedio' se reperisse testa- 
tur Scaliger caslig. p. XL V. 



74 ORATIONVM 

18. * Coutil melias mihi dixisti compluriens. 
19^ *Iure, lege, libertate, re publica communi ter Étti opor- 
tet; gloria atque honore, quomodo sibi quisque struxit. 

18. Paul us Festi p. 59 M. 'Compluriens a compluribus significai saepe. Cato: 
con tura olia s* e. q. s. .19. Festus p. 3J3 M. 'Struere antiqui dicebanl prò 

adicerc, aligere, nude induslrios quoque. M. Cato: iure' e. q. s. 



2 rep. codex. 



LIBRORVM AD FILIVM 

ET 

CETERORVM RELIQVIAE 



LIBRI AD MARCVM FILIVM. 

[DE MEDICI N A ?] 

1. Dicam de istis Graeeis suo loco, Marce fili, quid Athenis 
exquisitum babeam , et quod bonum sit illorum litteras inspicere, 
uou perdiscere. uiucam uequissimum et indocile esse genus il- 
lorum. et hoc puta uatem dixisse, quandoque ista gens suas 
5 litteras" dabit, omnia conrnmpet, tura etiara magis, si raedicos 
suos bue mittet. iurarunt inter se barbaros necare omnis medi- 
cina, sed hoc ipsum mercede facient, ut fldes iis sit et facile 
disperdanl. nos quoque dictitant barbaros et spurcius nos quara 
alios Opicon appellatione foedant. interdixi libi de medicis. 

Libri ad-M. filili in. 1. Plin. Nat. hist. XXIX 7, 14sq 'Cassius Hemina . . 
aactor est, primuui e medicis uenis.se Romam Arcliagalbum . . inox . . trausisse . . 
in laedinin arlem omnesque medicos, quod e buissime intelligi potest ex M. Calone. 
cniiis auc tori tati Iriumpliiis atqne censura minimum eonfernnt, tanto plus in ipso 
est. quamobrein nerba eius ipsa ponemus dicam' e. <j. s. idem 27 'ila est pro- 
feelo. Ines molimi nei- aljun.de major quam ex medicina, uatem prorsus eotidie faci! 
Cai onci u et ora cui uni . sa tis esse i n genia G race or u in i n spi e ere n.-p. ' 1 
— 3. Pbilarcbus Cat. 23 ' Tov ós na.Cdu diufìdXXcùv noòg rà 'EXXrjviv.à cpcovfj 
Y.è%Q r r]xca &qccgvtsqcc tov yrJQcog olov ccTro&SGTtL^cov v.cà tiqoukvtsvcov, ag 
cctcoXovgi PcollccCol xd TCQciyuccxec yQCiuudrcov EXXr)vr/.cov avanXriG^èvxsg. 
. . %aì TÒv'lnTtov.QKzovQ , cog sòntzv, eìv.r]xo(òg Xóyov , òv slns tov {isyd- 
Xov fìeiGLXécog %aXovvxog ccvxòv ini noXXotg tigi xaXdvxoig, ovy. dv noxs 



1 tìlio Riccard. m. 1. 2 quod] u. Maduigìus opusc. II p. 238 i 
fortassc quor. corion edti. Daleeamp. 6 post uiucam éisHnxit 
Harduinas: sed cf. Cic. act. sec. in Verr. Ili JO, 40. indocile esso 
scripsi, indocibile Tolelanus , indocile celeri, mini inoetile? 4 quan- 
doque Riccard. Cliifflel. Paris, (d. , quandocuniqne J'ossia/i. ó 
comimpit Voss. Riccard. Paris. 7 sed] et Vossian., recepii Siilig. 

mercedes Cltifflet. facient Tolelan. Chi f fi. Paris., faciuot Ric- 
card. Voss. fid&is Riccard. , hiseorr. m. 2, Voss., iis Paris. 
8 dictitant Rice. m. 2, die ti Ubali l m. 7, Tolel. Voss. Paris. spur- 
cius Barbari eodices, super eius celeri [?). 9 Opicon coni. 0. Tahnius 
act. soc. Sax. lì p. 266 , opieos .hoppocos VoSS- Par., boppificos ex 
liuppicos Copr. ìlice.) libri. foedauique Voss. -inlonlixi — medicis 
om. Tolel. Rice. m. /, interdica ibi 'uetus' halec. 



78 Al) MÀRCVM F1L1VM 

2. Plinius nat. hist. XXIX 8, lo 'Subicit qua medicina 
se et coniugem usque ad longam senectam perduxerit, prbfite- 
turque esse etiam commentarium sibi quo mcdeatur fìlio seiuis 
familiaribus. quem nos per genera usus sui digerimus'. 

3. Lepus multimi somni'adfert qui illum cdit. 5 

4. Ex dolore, ex f'ebri, ex siti, ex medicamentis l)ibendis, 
ex cataplasmatis, ex aluo lauando. 

5. Plinius nat, hist. VII 51, 171 'Cuna innumerabilia sint 
mortis signa, salutis securitalisqne nulla sunt, quippe cimi censo- 
rius Cato ad fìlium de ualidis quoque obseruationem ut ex ora- io 
culo aliquo prodiderit senilem iuuentam praematurae mortis esse 



[DE AGRI CVLTVRA ?] 

G. j-V-ir bonus, Marce fili, colendi peritus, cuius ferramenta 
splendent. 

(ìaQfiaQoiQ *EHì]V(ùv noAsfiioig eccvzòv ticcqùigieìv , eXsys %oivòv Óqkov 
sìvai zovzov tcczgcòv àndvtcQV, ucci two£X£/Uv£to cpvlttzzsàftcci za Ttaidì 
ndvzag. avzco 8s y£yQcc[i(.iévov vnó\ivr\ixa elvai yuxì ngòg zovzo &£qcc- 
7ZSV£lv Y. cu Siccizccv zovg vogov vzag owoi , vrJGziv (ilv ovò&tzoze dicczrjocòv 
ovdévoc, zoécpcov dì Xa%dvotg q GUQyudCoig vr\GGr\g rj cpdoGrjg rj Xaycó. %cù 

yÙQ ZOVZO KOVCpOV slvai XCÙ 7tQOG(pOQOV dcd'SVOVGt, 7lXr}V ozi nollà GVfl- 

Poci'vsi zolg cpayovGLV Ìvvtiviu'Qzg&ui. zoiavzrj òs Q-soccnaia -acci òiaizr] 
%Qcójj,Evog vyiaivziv \i\v uvzóg , vytaivovzag Ss zovg hctvzov Siucpvldz- 
z£lv\ 3. Diomed. I p. 358 P. (p. 362 Keil) 'Adnotabimns tamcn ueleres olirmi 

sic declinasse , cdo edis edit: Calo ad fìlium ucl de oralnre [de aratore coni. 
Lersch. ephem. antiq. a. 1844 p. 445 cf. laknius l. 1. p. 267) lf pus' e. q. s. 
Plinius nat. hist. XX Vili 19, 200 'Somnos fieri lepore snmplo in cibis Calo arbi- 
Irabalur'. 4. Prisc. VI p. 718 P. (p. 268 Hertz) 'Aluus . . ueteres frequente)- 

mascolino genere prolulerunt . . Cato ad fìlium: ex dolore' e. q. s. id. VII p. 761 
P. (p; 337 Hertz) l Qnae et in ini et in ein (aecus. miltunt), haec tam in i quam 
in e (ablalinum) . . . Calo in epistola {u. laìai L l. p. 267) ad fìlium: ex — Iti - 
bendis'. 6. Seruius ad Verg. Gè. I 46 Atlrilns spléndescere noiner] . . 'Qnod 
euenire frequenti aralione nouimns, ut et splendidior fìat et teratur. Calo in ora- 
lione (de aralione Ialm. ì. 1. p. 265) ad fìlium: nir' e. q. s. 



5 multi Monete. 6 frehh Reg. I. VI. et siti Carolir. I. VII. 

d 
memlicamentis Bern. I. VI. bibentis Reg. I. VII. 7 cataplasma- 

i tri 

tas Halberst. , caplasmatis Ingd. al*tio lugd. Iettando Reg., la- 
bando Bamb. 13 ' col omini' [nel ' agricolam') defìniri idqae uoca- 
balum excidisse suspicatur latitò: l. I. M. fili Sentii Vossia?ins, in quo 
uno haec uerba inuenìi G. T'Itilo, splendent uomcndo térraai Guel- 
fe rb. leste Lione. 



LIBRI 70 

7. Illi inperator tu, ilio ceteris mediastrinus. 

8. Servhis ad.Verg. Gè. II 05 ' (llacticam) uuam Calo prae- 
cipue laudai in libris quos scripsit ad filium'. 

9. Seruius ad Verg. Gè. II 412 Laudato ingentia rara 
5 exiguum colito] ' Hoc etiam Cato ail in libris ad filiiun de agri 

cultura '. 

10. *Emas non quod opus est, sed quoti necesse est; quod 
non opus est asse -carini) est. 

1 1. * Plutarcli. idi. Cai. 4 K (Slitto dsìv) KxàG&aixà 6tcelqÓ- 
U)[ieva xal v£{ió[i£va [tàllov ìj xà Qacvó^eva xm 6aiQÓ[iEva . 

12. Plaiarch. uil. Cai. 21 * IJqoxqÉtccqv de xòv vtòv etcì 
xavxd cpì]6iv ovk àvÓQog alla %r\Qag yvvatxòg zivai xò [iu- 
óóai xi xc5v V7taQ%óvxcov\ 

13. *Quod (ibi deerit a te ipso mutuare. 

7. Noni us p. 143 ' Mediastrinos non balnearum sed minislros et euratores ae- 
dium leghnus. Lucilius . . Cato in praeceptis ad filium: ilio* e. q. s. 10 Se- 
neca cpist. 94, 27 'Praeterea ipsa quae praecipiunlur per se multimi babenl pon- 
ilevis, utique si aut carmini intexta sunl ant prosa oralione in senlenliam coartata, 
sicut ilici Catoniana: emas' e. <f. s. Pillimeli. Cai. 4 ^'Olcog Sì (.irjdsv tvcovov 

SIVCCL TCÒV TZEQLTTCÒV, all' OV Xiq OV dSLTttl , KCCV CCGGCCQLOV 7tL7lQ(X6Y.r)tca 

noXXov vo^il^siv'. 'Senlentiac Calonis' e coti. Paris, a Wolfllino edita e (PftttoJ. IX 
p. 682 s.) 'Quod no n opus est ad se cacrumest (sic)'. 13. Seneca de 
liencf. V7,(3 'Marcus Cato ait : quod' e. q. s. id. epistili. Ili) 'Paralumi libi 
credilorem dabo Catoni a num il luti: a te mutuimi sumes'. 



1 illi libri, ille Forcellinus , fori, uilico. impcrator Vossia- 
nus. ille in celeris Perizon. 04, illi ac Forcellinus. posi ille exci- 
disse pitto seruis nel bubulcis. mediastrinus Periz. 16 (?), ed. a. 
1526, mediastrinis Periz. 64, mediastriniim celeri. Boeckhius nwni. 
menstr. acad. Berol. a. 1S54 p. 273 de Ione sermonem esse ralus 
uersum trochaicum sic consliluit ille inperator | tu illidisque cóleris | 
mediastini^. Rilschelius spicil. poès. Sai. p. 10 ' nimiam m seruos in- 
dulgentiani dissuaderi hoc Saturnio putauit ille inperator tu illi — 
cèrte eris mediastrinus. 7 senlenliam qui mancam esse rad san/ 
Boeckhius l. s. s. p. 282 Fleckeisenius poès. Cai. rei. p. Il Rilschelius 
l. s. s. p. 11 Calonis mentem non adsecuti uidentur , qui non soluta id 
quod non necesse sii asse carum esse dixit, aerimi edam id quod 
non opus sii. nihil excidisse docet Plutarchus. Boeckhius uersum 
ita rcfìnxil | emas | non quod ópiis.t sed quód necessest [quód nc- 
cesscst maxumo empiimi preti o bène tibi émplumst, quód opus ni mi- 
mumó male] | quód non tipus esl .'isso carum est. Rilschelius hoc modo 
chu'is non quottópus osi — sód quod èst necesse | [hoc sé in per uilosi j 
quód non — ópusest asse càrumst; sai cf. mas. rhen. X 1 1 1 1 p, 263 s. 



80 



AD MARCVM FIUMI. DE RE MILITARI 



[DE RIIETORICA ?] 

14. Orator est, Marce fili, uir bonus, dicendi periti is. 

15. Rem tene, nerba sequentur. 

16. Marius Viciorin. in rhet. Cic. II p. 178 Or. 'Pro- 
positio facti cum persóna eius qui arguitili* nel quolibet alio modo 
imiidiam comparans aut exlenuans summa dicetur. et haec est ■> 
quam Cato in libro suo appellai uires causae'. 

DE RE M I L ITARI 

L I B E II. 

1. Scio ego quae scripta sunt si palam proferantur, mullos 
fore qui uitilitigent, sed ii potissimum qui uerae laudis expertes 
sunt. eorum ego orationes siui praeterlluere. 

2. Vt populus sua opera potius ob rem bene gestam coro- io 
natii s supplicalum eat, quam re male gesta coronatus ueneat. 

14. Seneca conjrou. I praef. 9 p. 40 Burs. 'Érratós optimi iuuenes nisi Ulani 

uocem non M. Calonis 'sed oraculi eredilis . . ìlio ergo uir quid aitV orator' 
e. q. s. Quinlil. insl. or. XII 1 , 1 'Sii ergo nrobis orator quem consiiiuinuis is < 1 1 1 i 
a M. Catone fìnitur: uir' e. q. s. Forlunatian. art. ili. I p. 53 Caper. 'Quid esi 
o.V uir' e. q. s. Isidorus Orig. II 3, 1 'Orator esl igilur uir' e. q. s. id. ail 
rhet. p. 387 Capcronn. 'Orato)-' e. q. s. Seruius ad Verg. Aen. I 151 'orator eniin 
ila definitili', uir e. q. s. Schol. Leid. ad Cic. de inueiit. apud Suriiigarum hisl. 
schol. Lat. I p. 223 'orator nero est uir' e. q. s. 15. Iiilius Victor art. rhet. 
p. 197 Or. 'Scire autem est rem de qua dicluriis sis un in osa ni ante pniiosecn'. 
in hanc rem constai eliam Catonis praeceplum paene dininiiiii qui ait: rem' e. <j. s. 
Cur. Fortunat. art. rh. Ili p. 97 Caper. 'Ac semper ediscendum est si teinpus pei- 
miseiit, sin minus, res ipsas solas tenebimus dehinc his uerba de tempore 
a e e o m m o d a b i m u s '. 

De re militari. Plinius nat. hist. praef. 30 'Non queo inilii temperale quo 
minus . . ipsa censorii Calonis uerba ponam, ut adpareat etiam Calimi de militari 
disciplina commentanti . . paralos fuisse islos qui oblrectatione alienae scienliae 
famam sibi aucupanlur. quid eoim? ai l in co uolumine: scio' e. q. s. 2. 

Festus p. 30G M. 'Sub corona uenire dicuntur quia captiui coronati solent uenire 



1 M. fili om. Quìnt. Forimi. Isiclor. Serv. sch. Leid.. mi fili 
Senecae cod. Paris. 7 836. dicenti idem liber. 7 Scio ego] cf. 
quae ad orai. I (de cons.) 1 adnotaiiimus. 8 quid enim Catoni tri- 
butint Silligius et Ianus. uitii lifigent Paris. 0797 , ut eligant Lon- 
din. , ut eligat Paris. 6796, ita reprobent ut eligant Mo?iac., Da- 
lecamp. hi Riccard. m. 2, Paris, s. IX. experfi idem Paris, 
cum altero 6796. 9 siui scripsi, sibi (s Lond) libri, sino ed. Dale- 
campii, ibi Ianus; num semper siui?. praeterlluere Riccard., prae- 
ler Paris, tres. , praelereo Lond. Monac 10 suus sua Festus, corr. 



Mùllerus. 11 subplicatum Gellii Rottemi, 
libri; ueniaf celeri, corr. Vrsinus. 



ueneat deteriores Gellii 



LIBRI 81 

3. * Vegelius de re mil. I 13 'Deinde in aliis rebus, sicut 
ait Cato, siquid erratimi est, potest corrigi, praeliorum delieta 
emendationem non recipiunt, cum poena statini se(juatur errorem'. 

4. Magistratus nihil audent imperare, ne quid consul auspici 
s peremat. 

5. Festus p. 253 M. 'Procubitores dicimtur fere uelites, 
qui noctu custodiae causa ante castra excubant, cimi castra bo- 
stium in propinquo sunt, ut M. Cato in eo quem de re militari 
scripsit'. 

io 6. Inde partem equitatus atque ferentarios praedatum misit. 

7. Vegelius de re mil. I 15 'Quantum utilitatis boni sa- 
gittarii in proeliis habeant, et Cato in libris de disciplina mili- 
tari euidenter ostendit'. 

8. * Varrò de ling. I. VII 59 p. 341 sq. Speng. 'Accen- 
to sos ministratores Cato esse seribit'. 

9. Pedites quattuor agmiuibus, equites duobus antibus ducas. 

10. Vna depugnatio est fronte longo, quadrato exercitu. 



ut ait Cato in co qui est do re militari: ut' o. q. s. Collins VII 4, 5 *Sed id ma- 
gis ucrum esse quod supra dixi {ampìectitur similem Vervianae explicationem) 
M. Cato in libro quem composuil di' re militari docet. nerba sunt bacc Catonis: 
ut' e. q. s. 4. Festus p. 214 M. 'Pcremere . . Calo in li . qui est de re mili- 
tari prò iridare usus est, cum ait: cum magistratus' e. q. s. 6. .\onius 
p. 554 'Ferentarii leuis armatura quia quando (quicquid libri) opus esset auxilio, 
ferrcnt excursu leni armis grauibus non inpedìti. Kato ad rem mililarem (de re mil. 
Perizon. lo. 64.): inde' e. q. s. Paulus Festi p. 369 M. 'Calo eos ferentarios 
dixit, qui tela ac poliones militibus pngnantibus ministrabant '. 9. Philarg. ad 
Vcrg. Gè. II 417 Antcs] 'Cato de re militali (colo dere militari Vatic): pedi- 
tes' e. q. s. 10. Nonius p. 204 'Frontoni f emini no genere Virgilius . . mascu- 
lino Tilinius . . femiiiiiio Pacuuius . . Cato de re militari: una' e. q. s. Vegetius 
de re mil. Ili 20 'Vna— exercitu, sicut edam mine et prope semper solet proe- 
lium fieri', (omissu Catonis nomine.) 



4 cum magistratus codex , cum deleui. cousularis auspici pere- 
niant comedi Mommsenius : mila ite sic quidem salis liquet, quinam 
sint isti 'magislralus'. 6 feri uctites cod., corr. Vrsinus: de pro- 
cubitoruin miniere cf. Polyb. VI 35, 5 Lipsius de mil. R. V 4 Mar- 
quardlus cnchiridii ani. R. Ili 3 p. 3l4sq. 10 praedatum Mercerus 
cdilioncs anliq. seculus, praedalos libri. 14 de accensis militar ibus 
u. Vegelius II 10 ' ad obsequia iudicum nel tribunorum .. deputa- 
bantur mililes qui uocanlur accensi' , et Mar guardi. I. s. s. p. 242 s. 

16 cf. Marquardt. 1. s. s. p. 321). equites — duobus Vatìcanus. 

17 longo libri, unde lemma turbatimi esse adjtaret. de genere 
certaminis cf Marquardt. I. s. s. p. 327 , 332 sq. 

CATONIS QVAÈ EXSTANT ETC. U 



82 Al) MARCVM FILIVM. CARMEN 

11. Siue forte opus sit cuneo aut globo aut forcipe aut tur- 
ribus aut serra, liti adoriarc. 

12. Tertia e castris eductio celeris properaque est. 

13. Satis celeris sis in tempore. 

14. Quam gladiator disciplinosus. 5 
*15. Frontin. strai. HII 1, 10 'M. Cato memoriae tradi- 

dit in furto comprehensis inter commilitones dextras esse prae- 
cisas aut, si leuius animaduertere uoluissent, in principiis san- 
guinem esse missum'. 

CARMEN DE MORIBVS. 

1 . Auaritiam omnia uitia habere putabant. sumptuosus cu- io 
pidus elegans f uitiosus inritus qui babebatur, is laudabatur. 

11. Feslus p. 344 M. 'Sena proeliari dici tur, cura assidue acccditur recedi - 
turquc ncque ullo consislilur tempore. Cato de re militari: siue' e. q. s. 12. 

Festus p. 253 M. 'Properara prò celeri ac strenua dixisse anliquos testimonio est 
Cato cum ait in libro de re militari: tertia' e. q. s. 13. Pfiscian. VII p. 760 

r 
P. (p. 334 Hertz) 'Hic et hacc celer nel celeris . . M. Cato de re militari (militai 
Carolir.): satis' e. q. s. 14. Nonius p. 4G3 'Disciplinosus etiam pessima arte 
polcst dici. Cato de re militari : quam' e. q. s. 

Carmen de moribus. 1 — 3. Gellius XI 2 'Elegans homo non dicebatur 
cum laude, scd id fere ucrbum ad aclalem M. Calonis uilii non laudis fuit. est nain- 
que hoc animaduertere cum in quibusdam aliis lum in libro Catonis qui inscriptus 
est Carmen de moribus. ex quo libro ueiba haec snnt (1): auari li a in — 1 aud a - 
batur'. 1. Nonius p. 465 'Eleganles non solimi ut consuetudine ab eleganlia 
ingcnii . . sed a ueleribus etiam uitio dalur. M. Tullius . . . cannine de moribus 
{om. Catonis nomine): auaritiam — uitiosus'. 



1 siue Frsinus, sine codex. forcipe] foriìcem diclini Gellius X 
9 Vegelius III 17 : cf. Charis. I p. 94 Ke.il. genera cerlaminis ser- 
rani cuneum globum lurres commemorant Gellius et Vegelius l. s. s., 
explicat Lipsius de re mil. IIII 7 p. 178 sq. 3 tertiae fastris codex, 
correxit Vrsinus. prosperaque codex , correxit Vrsinus. 4 sis in 
Regius (?), si sint Halberst. Bern., si sint in Bamb., si sunt Sang. 
Lugd. Carolir.: fori. sies. 8 si leuius Leid. sec. , Oudend., si li- 
centius Vossian., sic licentius Gud. , aut an silenliis Palai., aut ut so- 
lertius Medie. 2. principio Med. 2, principiis uel principis celeri, 
de poenae genere cf. Lipsius de re mil. p. 343. 10 auaritiam Regius, 
auaritia uel auaricia celeri libici. depùtabant Boeckhius Fleckeise- 
nius Ritschelius , ut uersum explerent. suptuosus Reg. Voss. 
cupidus deleuit Boeckhius, cuppes coni. I. F. Gronouius. 11 eligant 
Nonii Guelferb. uitiosus Boeckhius delendum esse uidit, elegans 
deliciis intentus [del. inritus) coni. Ritschelius; inritusque h. {superscr. 
uel qui Lugd.) Gellii libri, interniti tus coni. Bergkius diar. anliq. stud. 
a. 1855 p. 293 coni. Paul. p. 113 M. 



DE MORIBVS. APOPIITII. EPISTVLAE 83 

2. Vestiri in foro honeste mos crat, domi quod satis crat. 
equos earius quam coquos emebant. poèticae artis honos non 
crat. siquis in ea re studebat aut sesc ad conuiuia adplieabat, 
grassator uocabatur. 
5 3. Nam uita humana prope liti ferrimi est. si excreeas, con- 

tentar; si non excreeas, tamen rubigo interficit. item.homines 
exerecndo nidemns conteri; si niliil excreeas, incrtia atqnc tor- 
pedo plus detrimenti facit quam exercitio. 

AP PUTII È 6 MATA. 

1. * QuintUianus inst. or. VI 3, 105 ('Domitius Marsus) . . 

ìonarrandi urbanitatem . . ita finit Catonis, ut ait, opinionem se- 
cutus: urbanus homo erit, cuius milita bene dieta responsaque 
erunt et qui in sermonibus circulis conuiuiis, item in contionibus, 
omni denique loco ridicule commodeque dicet. risus erunt, qui- 
cunque baec faciet orator'. 

15 2. * Cicero de or. II 67, 271 'Nani sicut quod apud Ca- 

tonem est, qui multa rettulit, ex quibus a me exempli causa 
multa ponuntur, per mibi scitum uidetur, C. Pnblicium solitimi 
dicere P. Mummium cuiusuis temporis hominem esse'. 

EPISTVLAE. 

1. Quia saepe utiles uidentur praedonuli. 

2. Gcllius XI 2 'Praelerca ex eodem libro Catonis haec edam sparsim ci inler- 
cTsc nolauimus: ucstiri, inquii' e. q. s. 3. Ibidem 'Illa quoque ex eodem libro 
praeelarae uerilalis senlenlia est: nani uiia, inquit' e. q. s. 

Apopb thegmata: Cicero de officiis I 29, 104 ' Milita mullorum faccle 
dieta, ut ea quae a sene Catone colicela sunt, quae uocant apopblliegniala '. u. pro- 
legomena. 

Epistulae. 1. Feslus p. 242 M. 'Praedonulos Cato vno-n.OQiGTiY.óq dixit in 
epistulariìm (ita coclex teste Keilio m. rh. VI p. 622) : quia' e. q. s. 



1 piloro Rcgìn. m. pr. , in coro Voss. 2 quoquos Regin. in. pr., 
Petau. poetice Beni. Pelali. 3 siqui* (s eras.) Litgcl. , siquid Re- 
gin. Petan. m. pr. sesc] si se Sangerm. et cod. Scioppii. appli- 
c'abat Voss. Pel., applicai Beni. 4 grassator Magliab. Regin corr., 
erassalor Regin. in. pr., ccteri. 5 ferrum est. ferrimi si editiones ite- 
teres Gelliì, prob. Bitschelius. 6 robigo Beni. hoiiiines sc*excr- 
cendo (una Hi. erasa) Lugd., liomiues in esercendo Regin. 8 exer- 
citium Sangerm. et cod. Seiopjrii, exercilatio Magliab. in. alt. 18 cuius 
tempori nel quicluis tempori libri, emend. nescio qnis ap. Lamb. 
19 praedonculi scribendum 'sk zm> àvalóyoov linguae lalinae' cen- 

6* 




84 EPISTVLAE 

2 mansues ad . . . 

3. Plutarcìi. Cat. mai. 20, ' Rateavo g avxov (fiottai xig 
èniGrolri itoòg xòv vlòv V7t£Qqpvc5g iitaivovvxog xr\v iitoì xò 
fycpog (ptlon^iLav avxov xal OTiovdiqv'. 

4? Cicero de offw. I 11, 10 '31. quidem Catonis senis osi.-, 
epistula ad Marcum filium, in qua scribit se audisse eum mis- 
siim factum esse a consule , cum in Macedonia belio Persico mi- 
les esset. nionet igitur, ut caueat, ne proelium ineaf. negat 
enim ius esse qui miles non sit cum hoste pugnare'. 

A D f M A G N V M. 
5;. * \ Interempto praestari. io 

DVBIAE AVCTORITATIS LIBRI 

COMMENTARI! IVRIS CIVILIS. 
Mundo nomen impositum est ab eo mini do qui supra nos 

2. Feslus p. 154 M. (Paul. p. 152) '[Mansues pio mansuetus dixitj Cato in 
epistola . . .' (uersus integer deletus usque ad u. mansues ad | ; ad filium addidit 
Vrsinus). 4. Plularchus qu. Rom. 39 i Aia xi xoig [ir] Gxgaxsvojxévoig (lèv, 
iv 6XQCCT07iÉ8(ù d' allcog ccva6zQScpO[i£voig , ovk s^tìv avdga fialsiv TtoXè- 
[ilov ovós xgÓGai; kcù xovxo Kdxav ò nQEGfivxiqg sv 87tiGxoifj rivi dsdrj- 
Xcoxs y q ce epeov 7t gag xòv vtòv kcÙ yislbvcùv , si na.Q£&£Ìr} xrjg crgaxsiag 
tt7ionl7]Q(ùGug xòv xqÓvov vnoGXQBcpEiv rj TtQOGfiévovxa lafisìv nagà xov 
GXQecxrjyov xò è'£,sìvai xgcòoai kcù uvsXeìv itoXk\iiov\ 5. Diomedes I 

p. 362 P. (p. 366 Keil) 'Praesto praeslili ... in dandi signifìcalione praebeo po- 
tius dicebant, nisi quodSalluslius . . et Calo ad Magnimi {sic Parisini duo, ad mag- 
nani Monac, forlasse ad M. filium: ad epistulas haec pertinere suspicatus est 
Bolhuis. diatr. p. 169): interempto p. rursum Seneca' e. q. s. 

C o m in e n t a r i i i u r. ci u. fortasse M. Catoni M. fido tribuendi : cf. pro- 
leg. Feslus p. 157 M. 'Mundus . . ter in anno patere solet . . qui quid ita dica- 
tur sic refert Cato in commentariis iuris ciuilis: mundo' e. q. s. 



uit Scaliger. 5 praecedunt in libris ms. et Io. Sarisber. poUcr. VI 7 
haec 'Popillius (Pompilius Erfurt. cum plerisque) imperator tenebat 
prouinciam, in cuius exerci tu Catonis filius tiro rnilitabat. cum antem 
Popillio uideretur unam dimiltere legionem, Catonis quoque filium qui 
in eadem legione militabat dimisit. seri cum amore pugnandi in exer- 
citu remansisset, Cato ad Popillium scripsit, ut, si eum pateretur in 
exercitu remanere, secundo eum obliget sacramento, quia priore amisso 
iure cum hostibus pugnare non poterat. adeo summa erat obseruatio in 
bello mouendo. M. quidem e. q. s. sed Catonis ad Popillium epislulam 
interpolatori Ciceronis deberi uidit Mommsenius: u. proleg. 10 inte- 
renito Paris. B , interemptum coni. Keilius. praestaris. sursum Se- 
neca Monac. 



INCERT. LIBR. 85 

est: forma enim eius est, ut ex bis qui intrauere coguoscere 
potui, adsimilis illi. 

INCERTORVM L1RRORYM RELIQVIAE. 

1. In bis duobus bellis atte ras stipendio agriipie parie mul- 
tati, alteras oppiiluni ui captimi, alteras primo pedata et se- 

5 cundo. 

2. Qùod iter longius arduiusque erat a curia. 

3. Qui tahtisper nulli rei sies, dum nibil agas. 

4. Caduceatori nemo homo nocet. 

5. Veternosus quam plurimum bibit, tana maxime sitit. 
io 6. Praeda quae capta est uiritim diuisa. 

7. Et in Italia atras capras lacte album habere. 

8. j- Suapte natio sua separata seorsum. 

9. Speca prosita, quo aqua de uia abiret. 

Inc. libi*, rei. 1. Cliarisius II p. 191 P. (p. 215 Reil) 'Primo pedalu Calo 
senex: in' e. q. s. cf. Paul, p, 27 M. "Alteras ponebant prò eo quoti est aduer- 
bium alias'. 2. Priscian. Ili p. 600 P. (p. 87 Hertz) 'Vetustissimi tamen com- 
paratiuis ctiam hniuscemodi piior afdaior) soni est quando usi. Calo dixit: 
quod' e. q. s. 3. Priscian. VI p. 694 P. p. 227 Hertz) 'Idem ^Cato) nulli prò 
nullius: qui' e. q. s. id. p. 717 P. (p. 206 Hertz) 'Calo . . idem (idem in II edi- 
tiunes : qui — agas. nulli prò nullius'. Columdla de r. r. XI 1, 26 'Nani illud 
uerum est M. Catonis oraculum: ni Ir il agendo homines male agere di- 
s e ii ut'. 4. Paiilus Fesli p. 47 M. ' Caduceatores legali paeem petentes. Calu: 

caduceatori inqtiit * e. q. s. 5. Paul. p. 369 M. 'Veternosus dicitur qui grani 

premitur sonino. Calo neternosum hydropicum intelligi uoluit, cnm ait: veter- 
nosus' e. q. s. 6. Paul. p. 378 ' Viritim dicitur dari quèd datar per singulos 
uiros. Cato: praeda' e. q. s. 7. Charis. I p. 79 P. (p. 102 Keil) 'Lacle (no- 
minai, casa) sine uitìo dieemas, nani et Cato sic dixit: et" e. q. s. 8. Charis. 
II p. 195 P. (p. 219 Keil 'Seorsum Cato senex: suapte' e. q. s. 9. Priscian. 

1 ut acid. Vrsinus. 2 potui Scaliger, potuti cod. illi Scali- 
ger , Ulne coclex , fortasse ilici. 3 in is cod. Neap. agri parte mul- 
tali] cf. Scluveglcrus h. B. II p. -404. 4 pedate Putschius cf. orig. 

i 

i" 27. 6 inler Paris. longius Sang., longuius Lugd. Candir. 
a om. Paris. Carol. 7 lantis prò Bamb.p. 7/7. uullac [corr. 
ex nulli?) Carolir.p. 717. sies libri j>. 7/7. sslp. 004. 12 suapte] 
qua arte Putschius, cf. Laclimanuus ad Lucrct. p. 391. 13 prosita 
Hauptius coni. Paulo p. 220 M.' prosita proposita\ ppesìti Haìbcrst. 
m. /, ppsrta in. 2, propositi Caroliru/t. . prò sili rcliqui. detlia Bdj. 
Bcm. Balb. Sang. Amien. habiret Berti. 



86 1NCERT0RVM L1B. 

10. Malitiose istorimi iuratorum ucrto ut . . . 

quoti 

1 1 . Qua mollissimum est adoriuutur. 

12. Sub tela uolantia. 

13. Seruius ad Verg. Aen. Ili 314 Raris turbatus noci- 5 
bus bisco] . . 'Calo ait, uerba tertiato et quartato quempiani 
dicere prae metu'. 

14. PUnius nat. hisi. XIII1 13, 90 'Gato (scripsit) ideo 
propinquos feminis osculimi dare, ut scirent, an temetum olerent'. 

15. Cicero de rep. I 11 'Quam est bic fortunatus putandusio 
. . qui, ut Africanum auum meuin scribit Cato solitum esse di- 
cere, possit idem de se praedicare, ìmmquam se plus agere, quam 
nihil cum ageret, numquam minus solum esse, quam cum solus 
esset'. 

16. Cic. de dhiin. I 15, 28 'Itaque multa auguria, multa 15 
auspicia, quod Cato ille sapiens queritur, neglegentia collcgii 
amissa piane et deserta sunt'. 

17. M. Aurei ius Caesar ep. II 1 p. 41 ed. Barn. 'Caci uni 
modestius . . . uespera et concubia nocte, dum se intempesla 
nox, ut ait M. Porcius, praecipitat, codem modo perseuerat'. 20 

18. Malum deligatum, parastatae iunctae. 

VI p. 713 P. (p. 260 Hertz) 'Dicebant tamen el hoc specum el haec speca. Cato: 
speca' e. q. s. 10. Charisius II p. 184 P. (p. 206Keil) 'Malitiose Cato senex: 
malitiose' e. q. s. 11. Seruius ad Verg. Aeri. IIII 293 Quae umilissima fendi 
tempora] 'Cato: qua' e. q. s. 12. Seruius ad Verg. Aen. Vili 694 Telisque 

uolatile] 'Cato: sub' e. q. s. 15. Cicero de off. Ili 1 , 1 'Publium Scipionem, 
Marce fili, eum qui primus Africanus appellatus est, elicere solitum scripsit Cato, 
qui fuit l'ere eius aequalis, numquam se mirms oliosum esse, quam cum otiosus, nec 
minus solum, quam cum solus esset'. Plutarchus apophth. reg. et imp. p. 196 B' Ev.i- 
Tttcov dì ò ttQSofivTEQog zr\v arco xcòv otoazsicov v.cà xi\q nolixsius a%olriv 
iv yQcc[i[icc6i diatQL^rjv 7roiOv^Evog èlsysv, ònóxs 6%old'Qoi, nlsCovu 
7ZQCCxrsiv\ 18. Isidorus orig. XIX 2, 12 'Parastatae slipites sunt pares stantes 
quibus arbor sustinetur. Cato: malum' e. q. s. . 






1 iuratorque eo uerto ut maximus exc. Cauch. apud Keil. p. 610, 
iura. iuratorque eo nerbo ut maximus 'ex Dousae codice' Bondamus 
uar. lect. p. 234, uliturque eo uerbo et Maximus, coni. Vulcanius, 
u. eo Cicero , ut Maximus Bondamus. 3 quam editto Banielis. 4 tela 
uolantia] ita etiam Fronto ad M. Antonìnum p. Ili Nieb. 6 ter- 
liata et quartata coni. A. Popma. 17 Verba Cato?us, a quo dum alie- 
num esse puto, Boeckhius Bitschelius Fleckeisenius carmini de mori- 
bus inseruerunt. ai u. mas rh. nou. XIV p. 262. 



RELIQVIAE 87 

19. Gellius XVIII 7 ; 3 *Ego grammaticus uilac iam atque 

moFum disciplinas quaero, uos philosophi mera estis, ut M, Calo 

ait, mortualia; glosaria namque conlegitis et lexidia, res taetras 

et inanes et friuolas tamquam mulierum uoces praeficarum'. 

5 20. Pauius Festi p. 27 M. 'Audacias pluraliter Cato dixit'. 

21. Ibìd. 'Aliorsum et illorsum sicut introrsum dixit Cato'. 

22. Idem p. 59 M. ' Cloacale flumen dixit Cato prò cloa- 
carum omnium eolluuie'. 

23. Id. p. S3 'Forma signifìcat modo faciem cuiusque rei 
io modo calidam . . Cato ait de quodam aedifìcio aestate frigido, 

hieme formido'. 

24. Id. p. SO 'Futare arguere est, linde et confutare, sed 
Cato hoc prò saepius fuisse posuit'. 

25. Id. p. 92 'Ferocit apud Catonein ferociter agit. -j- filiere 
i5item prò fìgere'. 

26. Id. ìb. 'Fruniscor et frunitum dixit Cato'. 

27. Id. ib. 'Felices arbores Cato dixit quae fructum ferunt, 
infelices quae non ferunt'. 

28. Id. p. 121 'Latitauerunt Cato posuit prò saepe tule- 
2orunt\ 

29. Id. p. 152 'Mihipte Cato prò mihi ipsi posuit'. 

30 . decuit talenta 

. . uersia atque 

entia item a 

30. Fcslus p. 15-1 M. {infine uevsus) 'mihiple pio mihi ..." e. q. s 



3 moi'Luaiia] cf Plautus Asin. SOS Naeuius trag. p. IO Bìbb. Ca- 
lunem pkilosopJws ^ mor inedia uocasse palei; celerà a Calane aliena 
uidenlur. mortualia el glosaria uoeabula ante Hertziani inngebantar ; 
cf. Scaligcr coni, in Varr. p. 143. 7 Oralioni de cens. Fuluii 
Nobil. Meyerns tribnit or. R. fragni, p. 90. 10 An ealidum? 
forlasse . . aedifìcio: aestate frigidum hieme formidum. 15 lìbere 
coni. Meursius. 17 Fronlo ep. ad amicos II p. 218 ed. l\om. 
1 Legcs pleraeqae poena sanciant, ite (jais feìicem arborem saccaia!, 
quaenam est arboris felicilas? rami fecandi et frugiferi bacis ci pu- 
?nis onusti'. 



88 1NCERT0RVM LIB. 

31. . . [tumjultu Macecloniae Etruriam Samnit.es Luca- 
nos inter se natinari atque factiones esse. 

32 [Po]enorum IIII suf- 

[fetes] ........ [om]nis cohortes omnis 

[qui stipendia merit]auerunt. 5 

33. Festus p. 158 M. (Paul. p. 159) '[Moscillis Cato] prò 
prauis moribus dixit'. 

34 j- properie mari opus est. 

35 [Numidae?] . . muìtam uiuunt . . . 

36. lentis numquam euiquam 10 

. . . [supp]remam aduoca[tionem]. 

37. Paitlus Fesa p. 369 M. 'Veterinam bestiam iumentum 
Cato appellauit a uehendo'. 

38. Paulus p. 379 'Vis Cato prò ultra posuit'. 

39. Id. ib. 'Vngnlatros ungues magnos atque asperos Cato 15 
appellauit'. 

40. Id. ib. 'Verberitare idem Cato frequentatine ab eo quod 
est uerbero dixit'. 

41. Id. ib. 'Vopte prò vos ipsi Cato posuit'. 

31. Feslus p. 166 M. (Paul. p. 167) 'Nati[nalio dicebalur riegotijatio et nati- 
nàtores [ex co seditiosa negotia] gerentes. M. Calo in (Orig. 1. V scripsit ci. Mi'dle- 

rus) ii 1 1 u ' e. q. s. 32. Festus p. 154 M. (Paul. p. 152) 'Meritauere saepe 

ineru \\ [ore Cato ait] . . enorura' e. q. s. 34. Feslus p. 242 M. '. . . s Cato saepe 

dicit ut (uers. fere dimidius deletus) [ar]boses, loco r. dicebant'. [] . . e. q. s. 

(Papisios Catonem dixisse Mùllerus frustra contendit p. 395.) 35. Festus p. 177 

M. [Numidae #£]cimtur Noma[des qui diutius uiuere dicuntur] undeCato iu 

36. Paulus p. 304 M. 'Suppremum modo significat smnmum, modo exlre- 
mum , modo maximum'. Festus p. 305 'Supp[remum] — alias extre[mum] — Cato d. 
. . . . || I entis' é. q. s. 



1 ultu codex teste Keilio m. rh. Vip. 621, [andito tu]multtt Mtil- 
lerus. 3 fortasse Cato originum IIII: Poenorum sufl'etes e. q. s., suf- 
fetes euoGauerunt statini omnis — qui stipendia coni. Scaligeri u. pro- 
leg. orig. I. IIII. 6 moscillis, quod in Festi cod. deletum est, Pau- 
lus , mosculis coniecit Vrsinus , musculis — minibus Salmasius in So- 
lin. p. 217 B. 7 prauis scripsi, paruis Festus et Paulus. qui mori- 
bus codex Festi, fortasse quidem moribus d. [sed] . . 8 propediem 
coni. Mùllerus. 9 [Numidae uiuaces quia] multam uiuunt [aetatem] 
suppl. Vrsinus. 10 [do]lentis numquam euiquam [reo apud praetorem 
denegasse supp]remam aduocationem suppleuit Vrsinus. 15 ungu- 
latos, qui haberent ungues e. q. s. coniecit Vossius etymol. Lat. u. 
ungis. 






RELIQVIAE 89 

42. Genius IIII 9, 12 'Quod si, ut alt Nigidius, omnia 
istiusmodi inclinamenta (in — osus) nimium ac praeter modum 
signifìcant . . cur disciplinosus consiliosus uictoriosus, quae M. 
Cato ita affìgurauit . . numquam in culpam, sed in laudem di- 

5 cuntur ? ' 

43. Charisius II p. 181 P. (p. 202 Keil) 'Imperabiliter 
Cato senex, ubi Maximus: prò nimis imperiose, dure'. 

44. Id. p. 193 P. (p. 217 Keil) 'Rare Cicero prò raro, 
ut idem Maximus notat; Catonem quoque ita locutum'. 

io 45. Id. ih. 'Rarenter Cato, ut idem Maximus notat, prò 

raro'. 

46. Id. p. 108 P. (p. 134 Keil) 'Cato bis iugeris (dixit;, 
ut notat Plinius libro VI'. 

47. Id. p. 195 P. (p. 220 Keil) 'Secunde Cato senex, ut 
15 Maximus notat'. 

48. Inc. auctor de gener. nom.p. 92 Haupt. 'Putei generis 
masculini, ut Cato et Varrò'. 

49. Quintilianus I 6, 42 'Neque enifti tuburchinabundum 
et lurcbinabundum iam in nobis quisquam ferat, licet Cato sit 

20 auctor'. 

50. Gellius II 17, 6 'Neque uero con particula tum so- 
lum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. 
nam et Cato et Sallustius fenoribus inquiunt copertus est'. 

51. Gellius X 21, 2 ' Nouissimus et nouissime . . nam cum 
25 M. Cato et Sallustius et alii quoque aetatis eiusdem uerbo isto 

promisce visitati sint . . (Cicero) abstinuisse eo tamen . . . uidetur'. 

52. Sergius in art. Don. p. 1855 P. 'Nam et praepositio- 
nem praepositioni sic cohaerentem, ut prò una parte orationis 
babeantur, inuenimus saepius apud Catonem, ut circumcirca'. 

30 53. Gellius XVIIII 10, 10 'Praeterpropter uocabulum . . 

quo et M. Cato et M. Varrò et pleraque aetas superior ut ne- 
cessario et Latino usi sunt'. 

54. Varrò de lingua lai. IX 107 p. 535 Speng. 'Quo- 
niam est soleo, oportet dici solili, ut Cato et Ennius scribit'. 



23 fenoribus Vat. , fenoribus Rolt. 28 oratiouis coni, H. Keilhts, 
praepositionis uulgo. 29 liahcantur — saepius rad. Paris. 7536 s. Vili 
teste Keilio, habeatur — saepe uulgo. 



90 INCERTOIiVM LIB. 

55.. Quinlitianus II, 23 'Quid? non Calo ceiisorius dicara 
et ladani dicem et faciem seripsit eundemque in ccteris, qtiae si- 
militer cadunt, modum tenuit, quod ex uetcribus eius libris ma- 
nifestiun est et a Messalla in, libro de s littera positura?' 

56. Festus p. 286 M. 'Recipie apud Catonem prò recipiam, 5 
ut alia eiusmodi complura'. 

57. * Festus p. 201 M. 'Ostende ostendain, ut perirai llis 
aliis exeniplis eius generis manifestum est'. 

58. *Paulus Festi p. 26 M. 'Attinge prò attingam posuere'. 

59. * Paulus Festi p. 72 M. 'Dice prò dicara antiqui pò- io 
sucre'. 

60. Gellius V 21, 6 'Doceas nos, cur pluria siue conpluria, 
uiliil euim differt, non Latine scd barbare dixerint M. Calo, Q. 
Claudius . . .' 

6 1 . Ouintilianus IX 4 , 30 ' Illa censorii Catonis diee hanc 15 
aeque ni littera in e mollita'. 

62. Gellius XVI 12, 8 'Varrò . . M. Catonem et ccteros 
aetalis eius feneratorem sine a littera pronuntiasse tradii'. 

63. Marius Victorinus art. gramm. I p. 2459 P. 'Cura ad- 
uerbium temporis antiqui quattuor lilteris scribebant. -f in his cura 20 
apud Catonem quam rursus f eo quoam. sed antiqui ciun ita scri- 
berent, pronuntiabant tamen perinde ac si per cura scriptum esset'. 

64. * Plutarch. Cut. e. 1 ' ' Tc5v ds itQoyóvov TtavxàrcaGiv 
àyvcÓGxav ysyovévat, doxovvxov avxòg Kaxcov xccì xòv na- 
zégcc Mccqkov cjg àya&ov avÒQa zal GxQaxioxixòv èitaivBi, 2.5 
ucci Kdxavcc ròv ngóitaTCTiov à^iGxdiov itollàxig xv%elv (prjGi, 
xaì Ttevxs 7toXs{iL6xàg LTtTCOvg èv iià%uig ànofìaXóvxa xrjv xi- 
[irjv u7tola(l£lv ex xov dijuov óV àvÒQaya&Cav' . 

65. * lùid. ' <&r]6Ì yaQ avxòg èTixccxccidsxcc ysyovòg è'xrj xrjv 
7CQ(6xr}v <5xQccxev6u6d-ai OxQaxuav , Tts ql ov 'AvvCfiag %q6vov 30 
bvxv%Óùv èTtécpleys xtjv IxcdCav' . 

62. Nonius p. 54 'Nani et Catonem et ceteros antiquiores sine a littera fenus 
pronuntiasse [Vano] conlcndit ut fetus fecmiditas'. 






5 recipiae codex. 7 recipie e. q. s.~] haec extant hiter glos- 
sas Catonianas. 21 in his libri, tam his Piilschins. 23 quum rur- 
sus Palai, m. 1. eo quoam Palatiti. , ea quoam Paris., quoam Valen- 
tin, per e Paris. 



RELIQVJAE 9 1 

66. * Idem ib. e. 4 ''Eó&rjxa [iev yàg ovdéicoxé cprjót 
cpoQeócu itoXvxeXeOxéqav éxaxòv dipa%{ióv , nielv de xal 
óxQaxiqyóv xal vitaxevcov xòv avxòv olvov xolg eQyàxacg, 
oipov de TtaQaCxevà^eo^ai TtQog xò delTtvov è% àyoqàg àa- 

f>6aQÌav xqiàxovxa , xal xovxo dia xr\v itóXiv , oitcog iGyyoi 
xò o~ó{ia TtQog xàg Gxqaxeiag. enC^X-Yi^a de xóv noixtXcov 
BaflvXcóviov ex xlrjQovo[iLag xxr\(5à\ievog ev&vg àjtodóad-ccc 
xóv de èjcavXeojv avxov [i7]de[iiav elvai xexovia\iivy\v, 
ovdévcc de Tcórcoxe TtQtaod'ai dovXov vtiÌq xàg %iXiag doa - 
U) %^àg Ktù itevxaxo6iag , cjg dv ov XQvepeoóv ovd' cqqcclcqv 
àXX' èqyaxixóv xal óxe^eóv, olov 1%%oxÓ\jlg)v xe xal porj- 
Xaxóv , deóyievog. xal xovxovg TtQeofivxeQOvg yevo]iévovg 
aexo delv aTtodCdoG^ai xal {irj póoxecv à%Q7J6xovg' . 

67. *Idem. ib. e. 5 'O de Kdxcov . . xal xòv ljctzov, a itagà 
15 xàg 6xQKxeCag vitaxevoov e%grjxo } cprj6Ìv èv 'l^r\qia xaxaXi- 

Ttelv , iva [ir] xfi TtóXei xò vavXov avxov Xoyi6r\xai . 

68. * Idem ib. e. 10 'Avxòg de yr\<5iv ó Kdxav itXeiovag 
eiXrjcpévai TtóXeig óv dirjyayev rj^iegóv èv 'ifirjQia . . . £tg 
d' avxòv ex xóv aXi6xo\iévGòv ovdev èX&elv Xeyei TtXrjv o6a 

2o7té7tcoxev xal (ieflQcoxev. xal ovx aìxióyiai, cpr]6i, xovg coepe- 
Xel6&ai ^Yjxovvxag ex xovxcov, alla j3ovXo[iai, y.dXXov neQÌ 
ccQexrjg xolg àoCcxoLg ì] TteQÌ iqy\\jidxoiv xolg TtXovGuoxàxoig 
a^tXXa6d'ai xal xolg cpiXaQyvQGJxdxoig Tteql cpiXaQyvoiag' . 

69. *Idem ib. e. 12 l Sav^id6ai de cpr\6i xovg 'A&Y\vaiovg 
25 xò xàyog avxov xal xr\v ò\vxr\xa xrjg (p^dóecig- a yàg av- 

xog e^écpeQe f}oa%écQg, xòv EQ[ir]vÉa [taxQÓg xal dea jtoXXóv 
à%ayyèXXeiv xò de óXov oleo&aL xà Qr^iaxa xolg uev r 'EX- 
Xy\6ìv aiti. %eiXécov , xolg de Pco^iaiOig ano xagdiag cpéQ£6&ai'. 



2 Ttiuv óe — ègyarccLg] haec portasse (lucia su?it ex or. 'cani in 
Hisp. proftciscer'etur' fr. 2 cf. Plìn. n. li. XIIII 13, 01 Frantiti, slrul. 
liti 3, 1 Val. m. IIII 3, 11. 8 tcòv òè ETtavlecov — nexovicepi- 
vrjv] cf. quae de ' aiìlis suis incxcidtis' dixil ine. orai. fr. 10. |$ 
(aero deLv~] f orlasse haec ex praeceplis fìuxerunl , quibus quae sccu/i- 
lur post u. àiQit'iGxovg inseriti fr. 10. 14 fr. 07 et 68 ulrum ex 
dierwn diclarum an ex originimi libris exscript a sint , diiudicari nc- 
quit. 17 Plut. apophth. 25 p. 199 1) ' IlXslovag óe nóleig èlùv 
cóg cpr)6L X(ùv rj(,ieQCùV ag òiétQLtyev èv xolg rcoXe^iLOùg ovóev cevrog rcXéov 
Xapeìv av eitie %cà ecpayev e% ifjg noXeyiiccg. '2é arri simile est 



IO 



92 INCERTO RVM L1R. 

70. *Idem ib. e. 14 'O da Kdrcov dal uév rigrjv, cog tome, 
rcov idCcov èyxcouCcov à(paidr)g . . . TtXeìGrov de ralg itod^eoi 
ravraig óyxov itSQixé&sixe xaC cpr]6v totg idovGtv avròv rorf 
dicoxovra xal Tccdovra rovg TtoXe^iCovg TtaQaórrjvao (LrjÒìv 
òcpeCXetv Kdrcova reo drj^cp roóovrov, oóov Kdrcovi ròv Òij-r, 
{iov , avròv re Màviov ròv vnarov xreQ[iòv aitò rrjg vCxrjg 
èn &£Q{L(p %eqatXaxivra Ttolvv xqovov aOTid&od-aL xal (ìoàv 
viiò %àQag^ cog otrr' dv avxòg ov& ò 6v\ntag drj\Log e\i6co- 
Geie rag à{iOL(3àg ralg Kdrcovog eveQye6Caig\ 

71. *Idem ib. e. 20 Ovx rfeCov de ròv vióv, cog cprjGtv av- 
rog, vitò dovXov xaxcog àxoveiv rj rov coròg dvareCveód-at 
[lav&dvovra p^ddiov, ovdé ye {iaxrrj[iarog rrjXixovrov t© 
dovXcp yaQiv òcpeCXeiv '. 

72. * Ibidem ' Kal rag iGroQiag de Gvyy^d^ai cpr\6lv av- 
róg idCa %£lqI xal [leydXoig ypaupaOiv, òitcog oìxo&av V7tdQ%oi 15 
reo Ttaiòl 7tQÒg èyaieioiav rcòv uaXaicov xal itaroCcov còcpe- 
Xeìó&ai' rà d' ai6%Qa rcòv grjcidrcov ov% rjrrov evXafìeì6- 
&ai tot) Ttaidòg jcaoóvrog rj rcòv isqcov itaQxtévcov dg Eorid- 
dag xaXovGc GvXXovGao^ai de {ir]ds7iore\ 

73. * Idem ib. e. 21 "Aitró^ievóg de Gvvrovcóreoov 7Coql-2u 
O^iov, rr\v \)b\v yecoQyCav ^làXXov rjyeìro diaycoyrjv rj tiqÓ6oÒov, 
eig d' docpaXrj Ttody^iara xal fienaia xararixtéyuevog rag àcpOQ- 
[idg èxràro XC{.ivag, vdara &£0[ià , róitovg yvacpevdiv avet^é- 
vovg , èoyarr]6Cav %cooav è%ov6av avrocpvelg vo^iag xal vXag. 
dep cov avrò %Qrj^iara 7tQ06rjei TtoXXa iiijd' vtio rov z/tog, 25 
cog cpr]6iv avróg , (HXaflrjvac dvva^ievcov . 

74. *Id. ib. e. 23 '{Kdrcov) . . òg ye xal ZcoxQarr] cpr]Gl 
XdXov xal fìCaiov yevó^ievov a7ti%aiQsìv , co rqóiicp dvvarog r)v 
rvQavvsìv rr]g TtaroCdog xaraXvovra rà s&r] xal TtQog ivav- 
rCag rolg vó^otg dó^ag è'Xxovra xal \La&i6rdvra rovg tioXC-'òu 
rag. rr)v d' 'Iooxgdrovg diarQLJ5r]v a%ioxcó%rcov yr\Qav cprjdi, 
TtaQ avreo rovg peé&rjrdg , cog àv adov itaoà MCvcp %qt]6o- 
liévovg ralg riyvaig xal dCxag F-Qovvrag'. 



haec ex praeceptis ad filium pelila esse. 1 sermo est de proelio 
Thermopylensi. Wagnerus orig. fragm. p. 51 ex quinta origine haec 
fluxisse suspicaiiis est. 27 haec fortasse ad praecepta periinent. 



RELIQVIAE 93 

75. Idem ih. e. 24 c Kal fiéfivrjtat {iev avrov (tov tiqsg 
Pvtsqov vlov) %oXXà%ig èv rolg fiifilioLg o Kdtcov ag av- 
ÒQog àya&ov ysyovótog\ 

76. * Idem ib, e. 25 f Qrjal yccQ òvdì KE%Q7]<5&ai {lóvoig 7to- 
5 QLG^oig , ysaQyia %al cpsiÒof '. 

77. Idem compar. Arhtid. ei Cai. e. 5 Katroi cprjOÌv (o 
Kàxcìv) sv rivi Xóya tò èTtaivelv cevvòv coOtcsq xò XolÒoqsìv 
aroTtov dvai . 

F R A G M E N T A 

D V B I A E AVCTORITATIS. 

1 . Fesius p. 249 M. ' [Posime]- 

io rium esse ait Antistius [in commentario iuris pontif-] 

icalis pomerium id est l[ocum prò muro ] 

Cato . olim quidem' e. q. s. 

2. Idem p. 154 (Paul. p. 152) 'Maledi- 

[ctores dicébantur ab antiquis quosjnos appellamus 

15 [maledicos. Cato cum profìciseeretur in] Hispania[m] : re- 

[mouendi maledictores] '. 

3. Idem p. 242 '[Pascuales oues pascales ins]cienter Cato 

dixit — — — — — — — — — — — 

[idem pellitas oues Tareritinjas appellat in ea ora- 

2o [tione . . eo pre]cio Tarenti plus C 

[HS emit pellitam ouem q]uam in agro Tarentino' . . 

F r a g m. d u b i a e a u et.: selegi ex Festo quae non sine prob abilitate qua- 
dam ad Catonem re ferri posse uisa suiti. 



9 Haec uulgo in originimi relìquiis leguntur. sed Wagenerus orig. 
fr. p. 27 sq. probabiliter suppleuit u. 11 l[ocum quem ponlifcx transit 
auspicato. 13 haec ad orat. HI refwrì solenti Hispaniam coni. 
Vrsinus. u. proleg. orat. 19 haec orationi LXII adscribi solent. 
TTrsini- supplemento, parum. probabilia siuit. 21 ignaro cod. , corr. 
Scaligere cf. coni, in Varr.p. 129. 



DICTORVM CATONIANORVM 
COLLECTIO. 



DICTA MEMORABILIA 

A PLVT ARCUO ALIISQVE TRADITA. 

1. Plnlarchus Cai. mai. S ' MéXXcov noxe xov 'Pco^iaCcov 
ófj^iov coQ[ir}{isvov àxccLQcog ètti 6LX0{iexQLCcg xal diavo^iàg 
d7totQS7iSLV riQ^axo xodv Xóycov ovxcog • %aXenòv {iév 86XLV , ci 
TtoXltai , TtQog ya6xéoa XéyeLV óra ovx eypvoav. 

2. KaxiqyoQÓv de trjg TioXvxeXeCag scpq %aXe-jiov slvcct 
óad-fjvccL 7t62.LV , èv fi TtaXelxaL itXeiovog i%&vg ij (3ovg. 

3. 'EoLxévcu de TtQoftuxoig ecprj xovg PcoaaCovg- cog yào 
èxetva xatf exaoxa [iev ov Ttei&exccL, <5v\i%avxa. d' eitexat 
[iex aXXrjXcov xolg ayovOiv , ovxa xal v^ielg, eiitev , olg ovx 

Dieta m e m o r a b i 1 i a : Plutarch. Cai. mai. 7 ^H^isìg Ss xoov 

Ct7lO{AVÌ][AOVeVO(l£VCQV (3qCI%É(X y^ai^OflEV, oV tw Xóya) rtoXv LiàXXov 7] XCO 
7tQ06(ù7t(ù^ YM&artEQ EVLOL l '0 {.IL^OVO L , XCOV avQ~Q(ùrt(OV cpcc(i£v iyLcpcdvs- 

a&oa xo rfòoc' . secuntur e. S et 9 dieta 1 — 27. extremo e. 9 idem ait 
' To (isv ovv xeov ttTtO(iv}](iovev[icircov ysvog xolovxov egxlv'- J 

Plut. apophth. regiu?i et imper., Catonìs 1 p. 19S D 'Kaxcov 6 rtQ£6- 
(SvxEQOg ev icò d'ì']{ico xr\g aGcoxlag %<xì rtoXvxEXslag Yccd-ccrtxó{.iEi>og 
eItvev , cog laÌEnov eoxlv Xej'Elv ' e. q. s. cf. Stob. fiorii. VI 54. 5 Plut. 
apophth. 2 ib. ' Sav^ia^ELv óé y rtóg Gafezca nókig' e.q.s. Polybius 
XXXI 24 [ex Athen. VI p. 274 F) ' Kaxcov oh èxsfvog, wc i7o- 

XvfilOg LOXOQEL EV Xtj TtQcÓtr) XCCÌ XQLUKOGxrj XOOV LGXOOLCóV , EÒV61E- 

QcavE ymÌ EY.EY.Qa.yEi , oxl xLVEg xag 'è,EVLYag xovcpag EÌ6ì]yayov Eig xi)v 

*Pcó[l7]V XQiaYOOiCOV {l£V ÓQCC%[UX)V YEQaflLOV XCXQL%(OV IIOVXLYCÒV G)Vt]6(X- 

(aevol ucci (iSLQaxicc ó EVfiOQcpa V7iEQ^c(Xlov6ì]g ccyQcov XLfiìjg': Idem 
ib. (exc. Valic. p. 439 Mai.) ''Ecp'olg kccI 6 MccQYog elné tcoxe Ttgog 
xov órj[iov , oxl (xahax av y.uxlÒol£v xr\v èrti xo %elqov rtQOYOrtijv 
xrjg rtoXLXElccg ey. xovxcov , oxav rtcoloviiEvoL tiXelov evql6y,(o6lv ol oev 
EvrtQErtELg rtccìòsg xòv ayQmv , xa de keqcclllcc xov xocql%ov xàv ^Evyt}- 
Xctxcòv' cf. Diod. exc. p. S5 et p. 115 Mai. Catònis dicium PI ut archi 
uerbis reta la m Mci/erus orationi de lege Oppia tributi or. lì. fragni. 
p. 23, Pohjbii nerba idem ora/ioni de lege Ore/ria p. 94 S, adscripsit. 
ego dicium, quod Plularclius a Pélùbio accepil , ad orationem 'de uc- 
stilu et uehicalis' rellulerim coni. Piai. Cai. mai. 1$. 

CATONÌS QVAK KXSTANT ETC. 7 



98 MEM01ABTLIÀ 

av d^icócatxe 6v[ipovloi,g xQ r ] (ycca ^ aL xax' Idiav , vitò xov- 
xcov eìg ev <5vvel$óvxeg ayeo~&e. 

4. ITeol de xrjg yvvaixoxQaxiag dialeyó^ievog , Ttuvtsg, 
eÌTtev , avd-QcoTtOL tcjv yvvatxcòv do%ov6iv , rjaslg de Ttàvrcov 
àv&QCJTCOJV , rjiicàv de CCL yVV0CL7C8g. 5 

5. Tòv df drj[iov 6 Kdxav scprj xàv 'Pcoaaùav ov [ió- 
vov xaìg noQcpvQcug, alla xaì xoig i%ixY\òtv\jLa6i xdg xifidg 
87iiyQacpeLV. cog ydo oi (ìaqjelg, i'qp^, xavxrjV [idliOxa (ìd- 
■jixovgiv , fi %aioovxag oqóglv, ovxag ot vioi xavxa [iav&d- 
vovól xaì %7]Iov6lv, oig av o Ttaa' v^ióv enaivog e7tr]xai. io 

6. IlaQexdlet ó' avxovg , si [lev aQexr] xaì 6co<pqo6vvt] 
yeyóvaGi (xeydlot [ir) [lexafidlleod-ai Tioòg xò %eiQov ' et d 
dxQaóta xaì xaxia , \iexaftdlle6%-ai ztoòg xò fiilxiov. ixa- 
vàg yccg r\dy] [leydlovg d% èxeCvcov ysyovivai. 

7. Tovg de Ttolldxig dofteiv Gitovdd^ovxag ecprj xa^dneq 
dyvoovvxag xrjv odòv ael [iexd Qafidov%cov tfìxeìv nogeveoftai, 
[ir) 7tlavrj&Ó6LV. 

8. 'Eitexi\ia os xoig nolCxaig xovg avxovg atQOV[iévoig 
Ttolldxtg doypvxag. dó^exe ydg , èrpr] , r] [ir) nollov xò dg- 
%slv a%iov r] [ir) Ttollovg xov aQieiv dtyovg r\yeì6$ai. 2 o 

9. Ileoì de xàv è%d-Q(5v xivog aióxQcog xaì ddó^cog fìiovv 
doxovvxog, r) xovxov [ir\xr]Q, s'opri^ xaxdoav , ovx ev%r)v, r)yel- 
xai xò xovxov vtiÌq yrjg dnoliTieìv. 

10. Tòv de TteTtQaxóxa xovg Ttaxaaovg dyaovg %aoa- 
ICovg ovxag èindeixvvaevog TCQoGeitoielxo &av[id£eLV óg itiyv- 
QÓxeQOV xr]g ftaldxxrjg- a ydo exeivr] [lólig exlv&v , ovxog, 
ecprj , Qadicjg xaxa7tÉ7tcoxev. 

11. 'Eiteì de Evuévovg xov (3a6Llécjg e7iLdr][ir}6avxog eig 
c Pcó{ir]v iq xe Gvyxliqxog V7teQ(pvcòg diiede\axo xaì xcòv 7tQ(6- 
xcjv datila xaì 67tovdr) Tteol avxòv èyùvexo, drjlog r)v o Kd- 30 



15 



■>:> 



3 Plut. apophth. 3 p. li) 8 I) 'AolÓoqwv ós nove rr)v inLitold- 
£ov6ccv yvvca'AOYvQuxLav Ttdvxec elnsv e. q. s. uiilgo haec oratioin 
de lege Oppia inseruntur. u. proleg. 15, 18 cf. orat. 'ne quis iteriim 
cornili fiat 1 . 19 itollov xovg ccqislv Plutarehi codices, corr. C. Sin- 
lenis. Plut. apophth. 20 p. 100 A 'ETteiLfia de rolg itoHxaig del xovg 
avxovg <xiqov{isvolq aQiovxccg- óo'&xs ydo. elm' e. q. s. 24 Plut. 
apophth. 21 p. 100 B ' Tov Se xovg TtaQaliovg dyoovg 7t£7iQaxóxa 
nooGBTiOLeìxo d'aviid^ELv' e. q. s. cf. dicium 83. 



lìIGTA 99 

tcjv vcpoocj^isvog xal cpvlarróyiEvog ccvtov. EÌrcóvrog ÒÉ 
nvog, alice [irjv %or}tiróg stiri xal cpiloQQcóiiaiog, stira, si- 
nsv , alla cpvtisi rovro rò t,c5ov tiaoxocpdyov ioti. 

1 2. Ovòsva ds tcjv svÒai^iovi^o^iévcov fiatiilÉov à)~iov 
s sivai TtaQafialleiv TtQog 'ETtayisivcjvdav tj IIsQixléa ri 0s- 

\utiroxlsa rj Mdviov Kovqiov tj Aailxav ròv Ènixlì}^ svr a 
Bdqxav. 

13. Avrà ó N ' slsys rovg s%&Qovg cpd-ovsiv , otl naft 9 
r]{i£Qav vvxrog dvitirarai xal tcjv ìSicjv d\xslojv rotg drj- 

io fioOcotg tiyold^si. 

14. Bovlsti&ai ó' slsys [idllov sv nga^ag aTtotirsQrj- 
dfjvai %aQiv r] xaxcjg ^irj rv%slv xoldtiscjg. 

15. Kal tivyyvcjurjv seprj didóvai natii rotg d^iaQrdvovtii 
7clrjv avrov'. 

15 1 6. Piutarch. Cai. mai. 9 ' Tcjv ds Pa^iaicov sig Bi- 

fì-vviav TQEtg eIo{ie'vcjv TtQÉtifÌEig, cjv 6 {iev noòccyQLxòg r]v, 
6 ds rrjv xscpalr]v è% dvarQrjtiscjg xal TifQixoTtrjg xoilr\v sì 
%ev , o ds TQtrog sdóxsi {icooòg sivai, xarayslcòv 6 Kqctcjv 

EÌTtE TlQEtiftEiaV VTtÒ PcJ[iaiGJV CCTlOtiT sllsG 'd 'ai ^lì]TS TCÓdag [lìJTE 

20 XEcpalìjv \ir\rs xaodiav syovtiav. 

1 7. Tirso Se tcjv eì~ 'A%atag cpvyddcov svrsvid-sìg dia IJo- 
Ivfiiov V7tò UxrjTticjvog , cjg itolvg èv rfj tivyxhjrcj lóyog 
èyivsro , tcjv [iev òiòóvrcjv xdxrodov avroìe, tóv òe svitira- 



3 tovto x. £. o ficcOiXevg libri, b ficca, del. Schaefcrus. 11. 13 
Plul. apophth. 4 p. 19S E '"Kepi] òe fiovXeo&ai {ivllov svEaysTij- 
6ag (lì] X0},u6a6&ai %doiv ij [irj vnoGyzìv xólccaiv dòixì)6ag, v.cà 
Ttàcsiv cesi rote cxficcQrdvovGi %cogìg eavzov óovvai 6vyyi>có(.ir]i> '. 
13 Publius sent. 20S Ribb. 'Ignoscito saepe alteri-, numquam tilii' Se- 
necci qui falso dicilur de moribus 111 Haas. 'Alteri scraper igno- 
scito, tihi ipsi nuinquaiii'. eadem legunlur in 'Catonis senleìitiis' a 
Quirheratio eclitis ( l bibl. de fècole des Charles' II p. 163 s.) ?ìo. 2 ci 
in Caccilii Bidbi kugis philos. p. 1S W'ùlfflmi. lo Liuii periodici L 
'Cum tres logiitos ad paccm inler Nicomcdeni et Prusinm facioiidam ad 
Uonumos misisscnt, cimi nnus ex his caput nmltis cicatricibus sari uni lia- 
lieret, alter pedilnis aeger essel , terlins ingenio socors habereiur, dixil 
Calo cani in legationein , nec caput nec pedes nec cor hahere'. u. Polff- 
bius A\YX Vlìl h p. 449 Mai. Diod. A"AV\7/ 6 p. 92 ih. . ippian. Millirid. 
21 Pini, apoplilh. ; ; s p. IU9 E ' IIccQcc/.h}&EÌg 6È vnò Zy.)]rcUorog 
'AcpoiYMvov xoig Aycaiov Gvlfo<§ £6&ai cpvydaiv^ órecog £ig rag rtfXTQi 



: L.ofC. 



1 00 MEMOKABILIA 

liévcov , dvaóxàg o Kdxav, coGtcsq ovx è%ovxsg, sltcsv , o 

TtQdxrCOyLSV, %CCìf7J[l£d-CC XrjV 7]{ISQCCV oXrjV TCSQÌ ySQOVXLCOV Fjpca- 

xoòv t,rjxovvxsg , tcoxsqov vtco xcòv Ttag' rj^ilv r] xcòv èv y A%àia 
vsxQocpÓQCov èxxo^no&óóc. iprjcpiad'SLOrjg dì xy\g xa&ódov xolg 
dvdgdóLV rjpsQag oXCyag ol tcsqI xòv TloXvfiiov diaXiiióvxsg-, 
av&ig 87ts%8iQOvv sig xrjv OvyxXrjxov siosXd-siv, oTtcog ag tiqÓ- 
xsqov sijjov èv 'Aiata XL[iàg oc cpvyddsg àvaXàfioisv, xcà 
rov Kdxcovog aTtSTtSLQcàvro xrjg yvcù\nr\g. 6 dì [isidcdóag scprj 

XOV IIolv(ìlOV , cÓOTCSQ XOV 'OÒVÓóécC , fiovXsófrai TtdXiV sig XO 

rov KvxXcoTiog GTirjXaiov stósXd'siv , xò TtiXCov èxsl xal xrjv io 
^cóvrjv 87aX8Xrja^,évov. 

1S. Tovg dì cpQOVL[iovg sXsys ^idXXov vtio xcòv àcppó- 

VCOV 7] XOVg UCpQOVCtg VTCO XCJV CpQOVi^lCOV CJCpsXsÌ6&ai' xov- 

xovg [iìv yaQ cpvXdrrsd^ai rag èxsùvcov àyLccQxCag, èxstvovg 
dì xàg xovxcov {iyj iil{i8l6&cu xaroQ&cóosLg. 15 

19. Tcòv ds vsav scpr] %a.LQ8iv xoig sQvd , QicÒ6L pàXXov 
rj xotg g)%qig)6l. 

.20. 2JxgaxLcóxov dì [ir] deió&ai xag [iìv %siQag èv xcò 
PadC^eiv , xovg dì itódug èv xò [idxsód-aL xcvovvxog , [isig'ov 
dì Qey%ovxog r] àXaXdtfìvxog. >o 

21. Tòv dì VTC8QTca%vv xaxc^cov , tcov d dv scprj 6(òua 
xoiovxov xfi TtóXsi yévoixo %Qrj6t[iov^ ov xò [isxaì~v Xai^iov 
xal fiovficóvav Ttav vico xrjg yaóxQog xaxè%sxai. 

22. Tcòv dì cftXrjdóvcov xivd fiovXóyiSvov avxcò 6vv si- 
vai 7taQccLXOV[isvog scprj [ir] dvva6&ai t,rjv ^sx 1 dv&gcÓTtov 25 
xrjg xcxQdiug xrjv VTtsQcpav svai6\trjXoxs^av syovxog. 

23. Tov d' èocòvxog sXsys xrjv i\)vyy\v èv aXXoxQicp o~c6- 
paxi £fjv. 

óag yMtéld'coóLV, TtQ06STtOiBuo [irjóev avvài fitlcLV tov TtQccyfÀCcvog , èv 
òì rrj 6vy%Xr(iti) tcoIIÓòv yivo^ivuìv Xóycov avaaxccg caOTteQ ovx e'iovreg 
tv. %. — eE ) EVE%Q ì cù6Lv , . ' {xy\v rj^égccv oXr\v om. apophth.) cf. or. de 
Achaeis et mira Klauseni somma Aen. p. 1149. 1 6 Idem in apophth. 
p. 198 E de aud. poèl. e. IO p. 29 E. 18 Idem apophth. 7 ih. 'ZxQa- 
Ticótrjv Se \nK3Eiv og èv reo neQL7taTEiv rag %£iQccg èv oc reo (uc^ftf-ifrn 
xovg Ttóóccg klvel* gsy%£L óì [leil'ov i] àlcckàfcù '. Caecilins Balbus cod. 
Paris. 43 Wolffl. 'Vtilius erubescere quam pallescere' fpauescere codex). 
eadem habet Walterus Burleius in ' prouerbiis Socratis' . cf. Haup- 
tius Philologi III p. 376 — 79. et qnae dixi mus. rh. nou. XIV 
p. 272. 21 cf. orat. in L, Veturium. TI cf. Plut. amator. 16 



DICTA 10] 

24. Msxa^isXrjrrrjvca d' avxòg ìv itavxl xcp ficco xQ8Ìg 
{isxcc{isX8Lccg' \iCav (iìv ènì xcp yvvaixX 7ic6xsv6àc Xóyov 

(XTtÓQQrjTOV , 8X8QCCV dì 7lXev6ag OTCOV dvVOLXOV TJV TtE&VOca, 

xr)v de xqixyjv , oxi \liccv y\\iÌQav ddùd&sxog è'{i£iv£. 
5 25. Iloòg dì 7tQ£6(3vxr]v novrjQsvóusvov, dv&QC07t£, eÌtce, 

TtoXXà s%ovxl xcp yriQtt xà cd6%Qa (ir) 7tQ06xL&Ei xr)v arcò xrjg 
xccxCag ai6yvvY\v. 

26. Iloòg ds dr]{iaQXOV èv dcafioXrj p,ìv cpaQ^iaxsiag ys- 
vó[isvov , cpccvXov dì vó\iov EiOcpèqovxoc xaì (Siamoli tv ov , co 

\0[l£LQdxLOV, EÌ7CSV, OVX oldtt , TlÓxSQOV %8LQÓv ètiXLV O XLQVtjg 
TttElV 7] yQCCCpSLg XVQCÒ6Ul. 

27. BXa6cpr}{iov{i£Vog d' vii' àv&Qcóitov fìefiicoxóxog 
a6sXycog ùcci xaxcog, dvidog eìtcev , r\ Ttoòg aé poi \idyy\ ècsxC- 
xaì yào axoveig xà xaxà Qadccog ucci Xèyeig 8v%8Qco~g * è^iol dì 

iòxccÌ Xiysiv drjdìg xaì dxovsiv arjQ'sg'. 

28. Plutarcli. Cai. 1 ' Avxòg sXsys xcavòg sìvcci itoòg 
cìqxV v xa * L dó$ccv , èoyocg dì itqoyóvcov ucci àgsxuig 7tcc{i7tà- 
Icuog' '. 

29. Idem ib. ' Aóyov d' d%8iXrj xaì xQa%vxr\xi cpcovrjg 
20 7tQog xovg TtoXs^tiovg s%Qrjxo , oQ&cog xaì dcavoov[i8vog xaì 

diddóxcov, oxi %oXXdxig xcc xoiavxa xov fycpovg ycàXXov xa- 
xcc%Xr\xxsxai xovg èvccvxùovg' . 

30. Idem ib. 3 Z1xy\%Ccovi xcp p,8ydXcp . . . xapCag Ttoòg 

XOV £V Aifivr] TtÓXsilOV ÓVV£X7t£[lCpd-£Ìg .... £7TCCQ()Y]6LࣣXO 

•tbTtgòg ccvxòv ov xò xrjg dccndving {liyiGxov sìvai cpdpsvog, all' 
oxi diacp&£iQ£i xr)v TtdxQLOV svxsXsiav , xcov 6xqccxlcoxcòv scp' 
rjdovàg xaì xavcpàg xcp tisqlÓvxl xrjg %QSÌag xQ87to{i8vcov . . . 
u%rj\$8v o Kdxcov ex HixsXCag xaì [lexcc &cc{3lov xccxafiocòv 



p. 750 C i O (aev yctq Pco(xcàog Kdrcov elsye xr\v ip. x. e. ivóicuzciod-cu 
rrj xov SQCopévov'. 5 Pluf, apophlh. lo p. 190 A ' Tri óè y)\yc< 
nolicov TtetQÓi'xcov xetxcòv ^ì-loy fi/>/ TtQOCxi&éi'ca' e. q. s. idem sini/ìilcr 
ìcgitur cui seni r. p. ger. sii 1 p. 7S4 A de ini. (ter. ah 4 />. S29 F 
Slob. fior. CX VI 40. 8 cf. quae de l oralione in M. Coelium' di.vi 
in prolegomcnis. 19 Plul. apophth. -23 p. 199 B ' Al6cì6kcov ós xovg 
véovg Ev&ctQ6còg [ic'iiE6$ca noklcr/ug eXe^e xov ^Lcpovg xov lóyov [làk- 
Xov %al xì]v cpcovì]v xrjg %ELQOg xqÌtzelv ned y.axank)]xzELV xovg ttoXe- 
l.uovg'. cf. Coriol. S. lutee libro de re utilitari inseri $<>ìen/. sed w. 
quae in proleg. diputaui. 23 cf. Liitias A'XLY 19, 



102 MEMOKAIULIA 

èv reo óvv£dqi<p cp&oQav x£ %Qiq[iàxo)v aiiv&iyxcov v%ò xov 
Uxrj7tccovog xaì d\axQi(iag avxov [i£iQaxtcódetg tv naXai- 
Oxqaig xaì dedxQOLg a67t£Q ov OxQaxrjyovvxog aXXa navrj- 
yvQit,ovxog , t^tqyaOaxo 7t£{i(p&rjvai, òrj^idqiovg in avxov 
d^ovxag £Ì,g 'Pwiitjv, cìvtcsq dlrjxr£tg al xaxr\yoqiai cpavàoiv'. 5 

31. Idem ib. 10 ' Tolg [iev ovv GxqaxLcóxaig nollà naqà 
xrjv óxQaxsiav cocpsXrjd'slOiv exu xaì XCxqav àqyvQiov xax' 
dvàqa 7iQ06ÓiévsL[i£v ELTtàv, cog xqhxxov U7\ TtoXXovg Pw- 
[taócov aQyvQLOv 77 %qv6lov òliyovg £%ovxag ènaveXd-uv' '. 

32. Idem ib. ''Tnaxog de [texà <£>Xdxxov OvaXXeqCov xov io 
cpùXov xaì 6vvrj&ovg a7toÒ8i%&dg . . xàv iyyvg K£Xxl(3ì]qcqv 
£it£xaXilxo 6v{Lyba%Cav. aixovvxojv d £X£lvcjv xrjg (Ì07]d-£iag 
diaxóoua xdXavxa [iLO&òv . . . ovòlv ècpiq Ò£ivòv dvai' vi- 
xàvxag yàv yào àitoò(Ó6£iv ano xóv 7ioX£{iicov , ov naq av- 
xàv, 7]xxg)[1£vcqv de [irjX£ xovg àitaixovpiévovg £6£G$ai (irjX£ 15 
xovg aTtaixovvxag' . 

33. Idem ib. Il ' Tov UxrjTtLcova xax£iq(ov£vóyi£vog ov- 
xmg £(prj xr)v 'PaprjV eGsod'at, \1ey16xr\v , xóv [ihv èvÒó^cov 
xaì ^leydXcjv xa xrjg aQexfjg Ttgcoxela [ir) tiefrievxav xolg a6rp- 
{loxéqotg , xóv ó' co67t£() avxóg £6xl òrjuoxixàv à^tXXco^iévcov 20 
aQ£xfi Ttoòg xovg xà yév£i xaì xfj dóh,r] 7iqoy\xovxag '. 

34. Idem ib. 12 ' HoGxov^liov yovv 'AXfitvov ioxoqiav 

6 Plut. apophth. 26 p. 199 I) * Ttov Òe GzQancoTcòv exccGvw li- 
xgav agyvgov òtavEifiag (pr]6Ì (Sélxiov EÌvai nollovg eypvxctg agyvgiov 
r\ oliyovg %qv6lov arto xrjg Gigazctag eticìveI^eìv. xóv yag ag%óvxcov 
ovòev cello òelv èv xalg Enugilaig r\ xx\v dÓE,av av^avead-ai.'. 10 
Plut. apophth. 24 p. 199 C ''Enei de nole^iàv xolg tibqÌ xov Balziv 
7totcc(iov oì%ov6iv zig xtvóvvov Vito nhq%ovg xeov 7tolsy,l(av xaxeGvrj^ 
xcòv fisv KclxLprjQcov 87tl ÒLCiK06ioig xalàvxoig ^ovlo^iévcov porjd'eLv, 

XÓQV ÓE P<JO{A,cdcQV OVYy tCOVXCQV 0(AOloyEÌV (XLG&OV UV&QCù7l0ig ftciQfitt- 

QOig, afictQxdveiv Ecprjasv avtovg' vi%u)vzag \x. y. et. ov nag' ccvxcòv, 
alla nuQct — aTtyxrj^évovg fi. r. a. e6e6&cu.' Frantili, strat. IIII 7, 35 
'M. Cato pollicenlibus barbaris duces itinerum et insuper praesidium, 
si magna summa eis proinilteretur, non dubitauit polliceri, quia aut 
uictoribus ex spoliis hostilibus poterat dare, aut interfeclis iis exsol- 
uebatur promisso'. 22 Id apophth. 29 p. 199 E ' Iloaxovfiiov òe 
Alfìivov (Aapirjvov libri) ygccìpccvvog laxoQLag 'EllrjViOtì %. 0. necqà 
xeov angocofiévcov ahovvvog, cìgcouEvófiEVOg Kdxcov E(pr\ — cevay- 
yMGxrsìg £yQcctys\ Polybius XL 6 ' Ilgòg òv ('Alfi.) olzEicog aitì]v- 
xx\%kvai òoYyEi Mvgxog nógxiog Karcov ' xravficci'Eiv yàg è'cpr) Ttgòg 



DICTA 1 03 

'EXXy\vi6x\ yQdtyavxcc xaì 6vyyvcj[ir]v aìxov(ievov ènéGxcofyev 
£Ì7tcjv , òoxéov sivui zrjv Gvyyv(ó\nnv , sì xóv 'A^cpixxvóvav 
il>rj<pL<jcc{isvav àvuyxaG&sìg vné^ietvs xò è'gyov'. 

35. Idem ih. 15 ' Aéysxca oh xaì veavCoxa xtvì xe&vr]- 
5 xóxog naxQog è%&Qov rjxt,{iojxóxi xccì TtoQevo^ièvoj òV uyoQÙg 

{isxcc xrjv dtxrjv a7tavxrj6ag 6 Kdxcov ds&ojóaód-ca xaì £t- 
tcsìv , óxi xavxa %qyì xotg yovevGiv kvayillziv , ovx aqvag ovÒ* 
ègicpovg , dXX' è%%-QOJV ddxQva xaì xaxadtxag' . 

36. Idem ib. ' Aéysxai yccQ oXCyov anoXntovtiag xoòv 
io TCevxrjxovxcc cpvyalv òixag. piav de xr\v xeXevxaCav ££ è'xrj xaì 

6ydoì]xovxa ysyovcóg , èv fj xaì xò ^ivri^iovevó^ievov elitev , oog 
yaXtnóv ètixiv èv dXXoig fispMDxóxa àv&QCJTioig èv aXXotg à%o- 
Xoysiód'aL'. 

37. Idem ib. 16 ' (Ti\Linxiav {lextòv) 6 Kdxcov ovós^icav 
io èvdtdovg eitieixsiccv , àXX dvxixgvg aTtscXcov xe xolg %ovy\- 

QOlg dito xov firj^axog xaì xsxQccyòg aeydXov xcc&ccq^ov %Qr\- 
t,£tv xtjv jtóXcv vfeiov xovg itoXXovg , £t óacpoovovGi,, {irj xov 

riva kóyov noielxai xoiavx\]v TtaQcdxrjóLv. et [lèv yaq avxco xò 
xcòv A^.xpi%xv6vcov GvvéÓQLOv ovvéxaxxe yQaopeiv faxoQLav^ l'6cog eóet 
7tQ06cpégE6d-ca xavxa ucci TtccQcuxELa&ca , {i)]ÓE(iLag ÒÈ <xvdyx7]g ovGìjg 

ld-El0VTÌ]V U7l0yQUty(X6 fìtti, ZttTtELXtt TtttQttLXEiO&ttù 6VyyV(ó[lY]V E%EIV, 

ìàv (3ttQ(3ttQ%r], xrjg tt7ttt67]g axonìag EÌvai Gi^ieiov. vai TtaQanXrJGiov, 
cog dv el xig EÌg xovg yv(.ivt,%ovg aycovag aTXoyqatyayLEvog Ttvyfiijv n 

TKxyKQttXLOV , TCCtQEl&COV EÌg XÒ GXttÒiOVy OXE ÒÉOi (HC^cG'O'CU TtCiQCUXOVXO 

xovg ■b x Eco i uÉvovg 6vyyvcQ{ir]v ejeiv , iav f,ir] àvvrjxai, (jlì]xe xov nóvov 
vTtoyiivELV firjxs rag nXtjyag '. ex ' libro Cornell Nepotis de inlustri- 
bus uiris XIII' Catoìiis responsum repetit Gellius XI 8 (cf. Macrob. 
Sat. I praef. 15) 'M. Cato, ne tu, inquit, Aule ni mi uni nugalor es, cnin 
maluisti culpam ileprccari , quam culpa uacare. nani petere ucniam so- 
leinus, aut cum inipriulentes errauinms, ant cum compulsi peccanimus. 
tifai, inquit, oro te, quis perpulil, ut id committeres quod, priusquani 
l'aceres, pctercs ut ignosccrctur? ' 9 similiter idem re feri Plularcli. 
an seni sit r. p. per. 2 p. 7S4 D. M. Scauro hoc dictum t riluti t Va- 
lerius Maximus III 7, 5 'Eaclein M. Scauri fortuna . . qui cum prò 
rostris aceusaretur causain suam ilacgil: osi cuun iniquum, Ouintc^. 
cum inter alios uixerim, apud alios me rationeni uilac redderc' e. q. s. 
orationi contra C. Cassium Meyerus tributi fragni, or. p. 111. 13 
Idem etpophih. 22 p. 199 B ' Tl[i)]xiccv de (.iexicov xoft rovg dkXovg 
oqcòv ÓEO^iéi'Ovg xeov. TToXkàv xcù y.ohr/.Evovxag avxog è(ìott xov òi)- 

(.10U CiTtOxÓ^lOV XQELCiV E'fElV LttXQOV JCCfì [lEydkoV KC< 0~C<Qf.lOV ' Óslv OVV 
(.lì) XOV r'iÒlGXOV , alice XOV Ci7tC<QttlX}]X0V ttLOELOfìca.' 



104 MEMORABILE 

y\òiOxov , dkkd xov 6<podoóxaxov aigeiófì-ai xàv iaxQÓv xov- 
xov de avxov eìvai xal xàv Tcaxoixiav èva &kdxxov Ovak- 

kSQCQV [l£X èxeiVOV yaQ 0U6&CCL [lOVOV Xì]V XQVCpYjV Xal 

xr\v [icckctxLccv co07t£Q vòoav xé^ivcov xal ditoxaiav tcqovq- 
yov xi TtOLrjóSLV) xóv d aXkcov ooàv exaCxov aQ^ai xaxóg'o 
piat,6^ievov , Óxl xovg xakòg aQ^ovxag déòoixev'. 

38. Idem ih. 11 '"Akkov de povkrjg è&fiakev vnaxev- 
Oeiv ènido^ov ovxa Mavikkiov , oxi xy\v avxov yvvalxa \ie& 
fjiiéQuv boaCrig xv\g Q-vyaxoòg xaxe(pikr]0ev. avxà d' expr] 
xrjv yvvalxa [irjdéTtoxe nkiqv floovxrjg {leydkrjg yevo[iévr}g ne- io 
Qi%kaxr\vai' xal {iezà Tiaidiàg eineìv avxov cog ^iaxaQióg io~xi 
xov Zliòg PQOVxàvxog'. 

39. Idem ih. 19 ' Kaixoi tiqÓxbqov avxòg xaxeyéka xcov 
àyancóvxcov xd xoiavxa (statuas et laudes) xal kav&dveiv av- 
xovg èkeyev e%l %akxécov xal ^coyQacpov eoyoig [téya cpoo- rs 
vovvxag, avxov de xakkCoxag elxóvag ev xalg i\)V%alg tceqi- 
cpéoeiv xovg Ttokixag'. 

40. Ibid. 'Ilgòg de roi>g &av[id£ovxag, oxi Ttokkóv àòó- 
h,G)v avÒQidvxag è%óvxcjv exelvog ovx è%ei, [làkkov yaQ, 
ecpr], (3ovko{iai. ^rjT£l6d , ai ì dia xi pov àvÒQiàg ov xelxai y\ Òià c m 
%i xelxai. rò d' okov ovd' èjiaivov{ievov rfeiov xov àya- 
d'òv nokixrjv vito^iéveiv , ei yaf] xovxo %Q7]0i[icog yiyvoixo xó 

XOlV<p\ 

41. Idem ib. ' Kaì Ttkelaxa ndvxcjv eavxòv èyxexa- 
\aiaxev , og ye xal xovg d^iaQxdvovxdg xi ttbqI xov (iCov , eìx' 2 > 
ékey%o[iévovg, keyeiv cpriGiv , cog ovx d\iov eyxakeìv avxoig- 
ov yaQ Kdxcjvég eìói' xal xovg evia ^i^ieia^ai xóv v% 
avxov 7CQaxxo^iévcov ovx è{i[iekàg eitiieiQovvxag eitaQiOxeQOvg 



7 Maviliov Paris. C: M\ Manilium a. 605 cos. Meycrus in- 
tellegit or. R. fr. p. 59, P. Manlium Vidsonem praetorem a. 577 
Pighius. 18 Plui. apophlh. IO p. 198 F ' IIoXlcov oh oqcov avi- 
Cxcc^iévovg avdQidvTuq, i(iov de k'cpr] igcovàv fiovlo[icu fiàXlov Tovg 
ccvd-Qcóitovg dia ti ce. o. k. Kccrcovog fj. d. r. k. ' Ammian. Marc. XIIII 
6 'Quam autem sit pulchrum exigua haec spernentem et minima ad 
ascensus uerae gloriae tendere longos et arcluos . . censorius Cato mon- 
strauit, qui interroga tus, quamobrem inter multos nobiles statuam non 
haberet, malo inquit ambigere bonos, quamobrem id non meruerim, 
quam, quod est grauius, cur impetrauerim, mussitare'. 



DICTA 105 

xccletod-cu Kccxavccg- cccpoaàv de xr)v ftovlrjv izoòg ccvxòv èv 
xolg èniacpaleGxccxoig xaigolg , coóTteo èv tcIó naòg xvfteQvrj- 
xtjv , xccì nolldxig (ir) Ticcoóvxog vneqxi^eGxtai tà 7cleÓ6xrjg 
a^ia 6itovdr)g\ 

5 42. Idem ìb. 20 * Tòv de xuicxovxa ya^iexrjv rj italdcc 

rolg ócyicoxccxoig èleyev teoolg Ttooocpéoeuv rag %eloag. èv 
èitaùvoj de [lettovi xL&eOd-ccc xb ycc{iexr]v ocyuftbv rj xò [is- 
yccv aivui 6vyxlr\xixóv. ènei xccì UojxQccxovg ovdev cello 
d , av^Lcct ) £LV xov Ttcclcuov , 7tlr)v oxi yvvccixì %ule7tfi xccì %cci- 

^6Ìv aTtOTtlrjKXOig xgcó^ievog èTtietxcog xccì ngccog diexèle6e'. 

42 a Idem ìb. 21 "Exslvo Ò' ìjdr] Ocpodoóxeoov xov Kd- 
xeovog oxì &ccv\icc6zbv avdocc xccì ftelov elitelv èxól\ir\(5e Troòg 
dó^ccv , og aitoluTtu, %léov èv xolg lóyoig o 7tQO0éd-rjxev 
ov Ttccoélafiev '. 

15 43. Idem ìb. 22 ' . . 'Enei de -Koovfìcavev rj dó^cc xeov 

cpilo6Ó<pCQV èv xfi itólei xccì xovg 7tocóxovg lóyovg ccvxgjv 
TtQÒg xr)v 6vyxlrjxov avrjo è%icpccvy\g 6itovdcc0ccg ccvxòg xccì 
der]&eìg r)Q[irjvev6e rd'Cog 'Axiliog . . Ticcoelftòv eìg xrjv 
Ovyxlrjxov £{ié[iipccxo xolg ccq%ov6lv , oxi TiQeofìeia xd&rjxcct 

2o itolvv xqÓvov uitQccxxog ccvdgojv, ol Tteoì nccvxbg, ov (ìov- 
loivxo, QaÓLCjg Ttai&eiv dvvccvxcci. delv ovv xtjv xayi6xY\v 
yvóvccL xi xccì iprjcpLóccOd'cu neoì xr]g noetifìeiag , óiicog ovxoi 
{Lev ani xccg Gyolocg xQaitó^evoi diccleycovxcu, naiGÌv Ellr\- 
vcjv, ol de Pco^accjv véoi xóv vó^icov xccì xóv ào%óvxcdv cog 

2b7iQÓxeQov uxovgjol'. 

44. Idem ib. 24 ' KccxccficcCvcov, cog eicó&eL, pexà cpClcov etg 
ccyogccv Ucclavcóv xivcc xóv vnoyeyQcc\i\Lccxevxóxcxìv ccvxó 
. . rjocoxrjOev , et xo &vydxQLOV o~vvrjQ[ioxe vv^icpCoo. xov ó' 
ccv&qcotcov cpTqóccvxog , cog ovde pèllet [ir] noóxeaov xolvco- 
soocc^ievog^ xccì \nr\v , èyoó (Tot, cpiqGCv , evQYjxa xYjdeóxrjv eitixr]- 
òeiov , et [ir] vr) Aia xà xr\g fjltxtccg dv6xeocu'voLxo ■ xccllcc 
yào ov {ie{i7txóg £0*rt, óyódocc de TtQeopvxrjg. oog ovv 2Jcc- 



15 Pliìiius nal. li. VII 30 , 112 'Calo censurili* in illa nobili tròni 
sapientiae procerum ah Athenis legationc andito Garneade <|iiani primum 
legatos eos ccnsuit dimitlcmlos, ([iioniani ilio uiro arguniontanle , quid 
ueri esset, haud facile disccrni possel'. 



106 MEMOMAIULIA 

Xtùviog exéXeve xavxa cpQovxC^euv . . avxòg ècpr] xy\v 7Cuq- 
&évov alxtlv eccvxcò'. 

45. Ibidem '(IlQaxxo(iévov de xov yd^iov) 6 viòg xov Kd- 
xavog rJQOJxrióe xov Ttaxèou, [irj xi fie^Kpó^ievog ì] XeXvnr^it- 
vog vii avxov ^irjXQviàv èndyexai. 6 de Kdxwv dvafio^Gag^ 
svcprjiirjóov , emev , co iteci, Ttavxcc yuo ccyaGxa poi xa iiaQa 
6ov xaì {istiTtxov ovdév. èitid-v^ó de nXeiovag èpavxó xe 
Ttaldccg xaì TtoXCxag xfj TtaxQidi xoiovxovg d%oXmelv\ 

46. Idem ib, 27 'Iloòg xovxoig cpaol xov Kdxava xaì 
Gvxa xòv Aifivxàv èjiLxrjdég exflaXelv ev xfj (3ovXfj xr)v xr\- io 
flevvov àva^aXópevov elxa . . . eìitetv , cog r] xavxa (péoovGa 
%(ÓQa xqìcjv r^ieoàv tvXovv àité%ei xrjg Pcjprjg'. 

47. Ibid. ''Exeivo de ì]drj xaì (licaóxeQov , xò iteaì itav- 
xog ov diJ7toxe TtQaypaxog yvcóprjv ditocpaivópevov 7iQ06e- 
7ti(pcovelv ovxag, doxel de [tot xaì KaQyy\dóva pr) eìvai . 15 

48. Ibid. ' AjiayyeXXopévcjv de xovxav elg 'Pcj^yjv %vv- 
fravó[ievov xov Kdxcovd cpaóiv eircelv, olog Tténvvxai , xol de 

ÓXiaì diGGOVÓLV'. 

49. Plutarch. apophth. reg. et imp. , Cai. 5 p. 108 E 



9 Plinius nal. hist. XV 18 , 74 'Cato . . ciun clamaret ornai se- 
nati! Garthaginem delendam, attutii quodam die in curiam praecocem ex 
ea prouincia licum, ostendensque patribus interrogo uos, inquit, quando 
liane pomum demptam putetis ex arbore? cura inter oninis rccenteiu 
esse constaret, atqui tertium, inquit, ante diem scitote decerplam Car- 
tilagine, tam prope a muris habemus hostem. Ter lidi. e. naliones II 
16 'Ficum uiridein Romae nemo nouerat, [Africanam c]ura Cato sena- 
lui intulit, ut quo iam prouincia hostilis esset, cui sub[igendae] semper 
instabat, exprimeret'. 13 Appian. Punic. 60 ' Kdzcova S\è£ ixzlvev 
cpuGÌv èv xrj fiovlfj Gvvs%rj yveó^v Xkyziv , KccQ%i]dóva (ir) elvat' . 
cf. Diod. fr. XXXIIII p. 605 Wessel. Florus I 31 {II 15), 4 'Cato 
inexpiabili odio delendam esse Carllniginein et cura de alio consuleretur 
pronuntabat'. Liuti perioch. XL Villi. ' . . Catone suadente belluni et 
ut tolleretur delereturque Cartbago'. Victor de uir. ili. 48, 8 '(Cato) 
Carthaginem delendam censuit'. cf. Velici. 1 13. 16 Polybius XXXVI 
6,6 ' Ev yaq zi} r Pcó{irj Muqkov IJÓqxlov ùxovGavva rag ugioretag 
HxLnimvog einav , olog' e. q. s. cf. Diod. fr. XXXII 6 p. 01 Mai. 
Liuii perioch. XLVIII 'Quam uirtutem eius (Scipionis) Cato uir proin- 
ptioris ad uituperandum linguae sic prosecutus est, ut diceret reliquos, 
qui in Africa militarent, umbras uolitare, Scipionera uigere'. u. uer- 
sum Odyss. % 405. 



MICIA 107 

' riccQOQiLÓv Oh xovg ttQxovxccg ènixi^àv xolg à^iaQxàvovOtv 
eleye xovg óvvcc^iévovg xcolveiv xovg xccxcog itoiovvxag , èàv 
pr) xalvcoói, xccxccxeleveiv'. 

50. Idem ib. 8 'KccxiGxov ò' è'lsyev aqyovxa sìvcu xov 

5 ttQ%£LV EttVXOV [17] 8vVtt{lEVOV . 

51. Ideiti ib. 9 'MccliGxcc ò' èvóya^e òsìv exaOxov eav- 
xov cddsló&ai- [ledeva yàg éccvtov ^iiqòéTtoxs %(OQÌg tlvai . 

52. Idem ib. 11 'QeCdao^ai dh xijg i^ovotag Ttcc^excclei 
rovg dvvcc{i£Vovg, óncog àsl TtaQtt^iévoi xò i&lvca'. 

io 53. Idem ib. 12 'Tovg dh xrjg ttQzxrjg xrjv xi\ly\v acpai- 

Qovvxag eleys xr)v ccqzxvjv àcpccigelv xijg vsóxrjxog'. 

54. Idem ib. 13 ' Tov dh ccq%ovxcc r) xqlxì]v slsye dsiv 

{lì]X£ V7t£Q XCJV dlXttiCOV ItTtttQSlO fìtti, \17\XB V7l£Q XCJV ttdiXOV 
8xll7ttt^£l0'd'Ca'. 

15 55. Idem ib. 14 p. 199 A ' Tr)v dh àdixCccv sleys xolg 

àdixov6i xdv [irj cpéQT] xivdvvov all' ttitccOi q)BQetv\ 

56. Idem ib. 10 ' Tov dh òoyi£ó{i£vov ivó^ii^s xov [icct,- 

VO[l£VOV IQÓVfp ÓLCCCpÉQELv'. 

57. Idem ib. 17 ''HxiGxtt dh (p&ovsfó&ttù xovg xfi xv%V 
20 %QC3{isvovg ijtteixàg xccl {isxQiag • ov yàg rj^ilv , alla xolg 

7t£QÌ rj{ittg cp&ovov6L'. 

58. Idem ib. 18 'Tovg dh ó7tovdcc£ovxccg èv xolg yzloCoig 
èlsyav èv xolg 67iovdttioig £G£6xrtti xccxttyelttOxovg'. 

59. Idem ib. 19 ' Tccg xcclccg itQa^etg elsye duv xaxa- 
ltt\afìttvuv lóyotg xcclolg, lvcc [ir) xrjg dófcrjg (XTtOQQÉcoOi,'. 



4 cf. Stub. fior. XLVI 78. 6 Stob. fior. XXXI 11 'MaXiaxa ós 
vofufe' e. q. s. i Catonis' sententìa apud Quicherat. bill. eie. II p. 124 
'Cimi alios tum te maxime uererc, sine aliis saepe, sine te ìuinquam esse 
poles'. eadem in seni. ' Catonis alterius' Wólfflini {Philol. IX p. 
082 sqq.) no. 14. cf. Seneca qui dicilur de mor. 59 Haasii. 15 
ccXX' om. Dubncrus , Wyltenbachius comment. p. 1122 coniccit t. è. 

OC. Ì. KLVÓWOV CpÉQZlV , Y.UV \X)} XOIQ, Ci8iKOV6lV , all' CCnaSl TOL^ aX- 

loig. 17 cf. Stob. fior. XX OS. Seneca de ira 1, 2 'Quidam ex 
sapientibus uiris iram dixerunt breuem insaiiiain'. cf. Hor. episi, 1 
2,02. ' Catonis senlcnlia' 1 apud Quicherat. I. s. s. 'Inter iratum et 
iiisaiium niliil nisi dies inslat. alter enini semper insanii alter duin ira- 
scitur'. (nil disiai nisi dies Wólfflinus Phiìol. I. I. p. OSO. ucrsinu esse 
ratus. cf. mus. rhen. I e. p. 273.) 19 cf. Stob. fior* XXX l'I II 55. 
22 cf. Stob. fior. VI 50. 24 lóyoig Y.ccXotg coni. WyttenbachktS, 



108 MEMORAWLIA 

60. Idem praec. ger. rei p. e. 42 p. 825 D ' IlQoGoyy 
yuQ , Sg cpr]6LV 6 Kàxov , xal tò \aéya yivètea [ìlxqov xal 
rò yaxQÒv slg xò [irj&ìv ayerai'. 

61. Idem fr. comm. in Hesiodi op. 344 apud Tzelzcm ' &s- 
\nGxoxXia (prj6Ì (IIXovraQxog) rj Kdtcova TtiTtQaOxovta ròv 5 
àyQov léyeuv , ori àya&òv è%si yuzova . 

62. Idem Pelopid. 1 ' Kdzav 6 7tQe6pvz£Qog TtQÓg zivag 
ènaivovvzag àv&QG)7tov aXvytOzog TtaQafloXov xal zoA{irjQÒv 
èv zolg TtolB^iixolg diatpèQeiv ècprj tò TtoAlov riva zr\v <xqs- 
tyjv d^iav xal rò [ir] itollov a&ov zo £ijv vofii&LV oQd-óg io 
d7CO(paiv6^i£Vog\ 

63. Cicero de off. II 25 'A sene Catone .eum quaereretur, 
quid maxime in re familiari expediret, respondit: bene pascere; 
quid secundum? satis bene pascere; quid tertium? bene arare. 
Et cimi ille qui quaesierat dixisset, quid fenerari? tum Calo, 15 
quid bominem, inquit, occidere?'. 

64. Idem de rep. II 1 (cf. 21, 37) 'Cale-iris boc senis est . . is 
dicere solebat, ob liane causam praestare nostrae ciuitatis statimi ce- 
leris ciuitatibus, quod in illis singuli fnissent fere, qui suam 
qnisque rem publicam constituissent legibus atque institutis suis, 20 



lóyovg Kcclovg libri. 5 t] Karowa ex Trincati. Graeuius , Gaisfor- 
dius; 7} niecrcovcc Heins., Bas. quae nerba delenda esse Wyttenba- 
chius censuit. Catonis nerba de r. r. 4 haec uicinis bonus cslo 
... si te libenter uicinitas uiclebit facilius tua uendes a Plutarcho re- 
spici suspicatus sum mus. rhen. n. XII1I p. 275 , cf. 267. sed fur- 
iasse diccerat, quod Proclus in uersum s. s. persecutus est, irà zcòv 
lÓlcotlxcqv yeLTviccGsav TtoXlà ^i\v ccycc&cc 6v{iftaLveiv . . cog ini &lct%- 
zov ned Kàxcovog: cf. Pini. Cat. 3. 12 Plinius nai. h. XVIII 5, 20 
'Idemque Cato interroga tus quis esset certissiraus quaestus, respondit, 
si bene pascas; quis proximus? si sat bene'. Colum. r.r, VI praef. 4 
'M. Cato . . consulenti, quam partem rei rusticae exercendo celeriter lo- 
cupletari posset respondit, si b. p. rursusque interroganti, quid deinde 
faciendo satis uberes fructus percepturus esset, affìrmauit, si mediocriter 
p, ceterum de tam sapiente uiro piget dicere qnod eum quidam auctores 
memorant eidem quaerenti quodnem tertinm in agricolatione quaestuosum 
esset, asseuerasse, siquis uel malep'. Seruius ad Verg. Aen. VII 539 
'Duo dixit Virgilius a Catone memorata, qui interrogatus, qui esset pa- 
ter familias? respondit eum qui bene pascit et Itene arat'. cf. Vin- 
cent. Bellon. spec. Mst. VI 107. 



DICTA 109 

ut Cretuni Minos, Lacedaemoniorum Lycurgus, Atlienieiisium, quae 
persa epe commutata esset, tum Theseus tum Draco tum Solo lum 
Clistheues tum multi alii, postremo exsanguem iam et iaceutem 
doctus uir Phalereus susteutasset Demetrius, nostra autem res 
òpublica non unius esset ingenio, sed multoruin, nec una bomi- 
nis uita, sed aliquot constituta saeculis atque aetatibus'. 

G5. Idem de diuin. II 24 , 51 ' Vetus autem illud Catonis 
admodum scitum est, qui mirari se aiebat, quod non rideret 
baruspex, baruspieem cum iriderei'. 

io 66. Idem de or. II 03, 250 'Alterimi genus est (ridiculi), 

quod babet paruam nerbi immutationem , quod iti littera positum 
Graeci uocant 7tctQovo{ia6Ìav , ut Nobiliorem mobiliorem Calo; 
aut ut idem, cum cuidam dixisset eamus deambulatimi, et ille, 
quid opus fuit de? immo nero inquit, quid opus fuit te f ( aut 

i5eiusdem responsio Illa : 

67. Si tu et aduersus et auersus inpudicus es\ 

68. Idem ib. 09, 279 '. . Ridiculi genus patientis et lenti, 
ut cum Cato percussus esset ab eo, qui arcam ferebat, cum ille 
diceret caue, rogauit numquid aliud ferret praeter arcani?' 

20 69. Idem de amie. 24, 90 'Scitum est illud Catonis, ut 

multa, melius de quibusdam acerbos inimicos mereri quam eos 
amicos qui dulces uideantur; illos uerum saepe dicere, hos num- 
quam '. 

70. Idem ib. 21, 10 'Erumpunt saepe uilia amicorum cum 
25 in ipsos amicos tum in alienos; quorum (amen ad amicos re- 

dundet infamia, tales igitur amicitiae sunt remissione usus di- 
luendae et, ut Catonem dicere audiui, dissuendae magis quam 
discindendae'. 

71. * Idem de senect. 1$, 02 'Ex quo id efficitur, quod 
so ego magno quondam cum assensu omnium disi, miserala esse 

senectutem quae se oratione defenderet'. 

7 Cicero de nat. deorum I 20 , 71 'Mirabile uidetur, quod non ri- 
dcat haruspex, quiini haruspicem uiderit', IO cf. or. cantra M. Ful- 
uium Nobiliorem. eadem paronomasia in Rulilii lupi exemplo de ftg. 
1 3 p. URahnk. usurpala esl 'non enim decet hominem genere nobilem 
mobilem uideri.' 24 Idem tir offiù. I 33 , 120 'Vi ainicìtias , quae 
minus delcctent et niinus probentnr, magis decere censenl sapienles 
sensim dissucre, quam rcpeiile praecidere '. 



110 MEMORAWLIA 

72. Cicero ad. sec. in Verr. IT 2, 5 'Itaquc ilio M. Calo 
sapiens celiarci penariam roi publicao nostrae nutrirmi ph'bis 
Romanao Siciliani nominami'. 

73. Idem prò Fiacco 29, 71 'Catoni* ost dietimi pedibus 
conpensari pecnniam'. 

74. Liuius XXXI1J1 9 '(Calo) redemptoribus nolilis frn- 
mentum parare ac Romani dimissis, bollimi, inqnit, se ij)snni 
alet'. 

75. Horat. serm. I 2, 31 'Quidam notes homo cura exi- 

rel. forniee, maete 10 

uirtute esto, inqnit sentenfia dia Catonis, 
nani simul ac nenas inflanil, taetra libido, 
Ime innenes aeqimm est descendere, non alienas 
pcrmolere nxores '. 

76. Seneca epist. 122 'Simt quidam in eadem urbe anti-,- 
podes, qui, nt M. Catoait, nec orientem nmqnam solem uidernnt 
nec occidentem'. 

77. Plinim noi. hist. XIX 6, 24 'Marcello* . . nelis fo- 
rum inumbrauit . . quantum mutatis mori bus Catonis censorii, qui 
stcrnendum quoque forum muricibus censuerat'. 20 

78. Ammianus Mitre. XVI 5 'Tusculanus Cato, . . cui 
censorii cognomentum castior uitae indidit cultus, magna, inquit, 
cura cibi, magna uirtutis incuria'. 

79. Ammianus Marc. XV 12 '(Ebrietas), quam furoris uo- 
luntariam speciem esse Catoniana sententia defìniuit'. 25 

80. Hieronymus epist. 66, 9 p. 39S A Vali. 'Scitum est 
illud quoque Catonis, sat cito, si sat bene, quod nos quondam 

4 Iitlius Rufinian. de fig. seni. 23 p. 213 Ruhnk. (Paradigma) . . . 
'sermonem sine persona: Catonis — compensare pecuniam'. 9 Schol. 
Cruq. adnotaait 'Cato ille censorius, cum uidisset hominem honestum 
ex fornice exeuntem, laudauit, existimans lihidinem conpesccndam esse 
sine crimine, at postea cum frequentila eum ex codem lupanari exeun- 
tem aduertisset, adolescens, inqnit, ego te laudaui quod inlerdum huc 
nenires non quod hic habitares'. H. Glareanus hoc dicium Vticensi 
hibuit. 14 Cic. de fin. II 8, 23 'Nolo enim mihi fìngere asotos . . 
qui solem, ut aiunt, nec occidentem umquam uiderint nec orientem'. 
Columella rer. rust. 1 praef. 16 'Nosmetipsos ducimus forlunatos quod 
nec orientem solem uidemus nec occidentem'. 27 Suelon. August. 2rJ 






DICTA 1 1 1 

adulescentuli, cum a perfecto oratore in praefatiuncula dicoretur, 
risimus'. 

81. Augustin. de doctr. chrisi. II 20 ' Vnde illud elega n- 
ter dietimi est Catonis, qui cum esset consultus a quodam, qui 

5 sibi a soricibus erosas caligas diceret, respondit, non esse illud 
monstrum, sed uere monstrum babendum fuisse, si sorices a 
ealigis roderentur'. 

82. Angustiti, serm. 104, 6 nonae patrum bibl. a Maio 
ed. noi. 1 p. 454 'Denique fralres mei attendile, quod dixit 

iomagnus ille Cato de feminis, si absque femina esset mundus, 
conuersatio nostra absque diis non esset'. 

83. Macrob. Sai. Il 2/4 'Sacrificium apud ueleres fuit, 
quod uocabatur propter uiam. in eo mos erat. ut siqnid ex 
epulis superfuisset, igne consumeretur. hinc Catonis iocus est. 

ìsnamque -j-Albidium quendam, qui bona sua comedisset et nonis- 
sime domum quae ei reliqua erat incendio perdidisset, propter 
uiam fecisse dicebat; quod comesse non potuerit, id combus- 
sisse': 



'Crebro itaque ille (Augustus) iactabat . . . sat celeriter fieri, quid quid 
fiat satis bene'. 15 nana 0. Albidium Paris. 037 1 s. XI, namque 
Alb. celeri: Allidium nel Alfidiuiu coni. Aemilhis Hùbner , ' Albhln 
nominis nullum se eocemplum notasse teslalus. 



INDEX VOCABVLORVM. 



CATONIS QVAE EXTANT ETC. 



CATONIS VOCABVLA. 



Inclinalis liltcris scripsì . quae non ipsius Catonis sed scriplorum sententiam cìus re- 
ferendum nerba sioit. cuius generis ca potissimum recepì quae indicarcnt, ubi in hoc libro 
testimonia corum ccclent. slellulam (*) iis adscripsi quae coniectura restituta simt, cru- 
cem (f) male sanis , signum interrogafAonis {?) iis quae utrum Cujtonis esscnl nec ne du- 
bìtabam. ex dictis mcmorabilibus paicca sclegi. 



a p. 23, 1. 38, 11 (bis). 41, 1. 43, 6. 

45,6. 59, 6. 62, 3. 68, 5. 79, 14. 

85, 6. ab 34, 3. 35, 12. 36, 10. 

45, 6. 62, 4. 84, 11. 
(abeo) abiens 15, 10. abii 59, 3. 

abibit 39, 1. abiret 85, 13. 
Aboriginum 4, 15. Aborigines 4, 9. 20. 

5, 7. 
abscedet 38, 12. 
abstimii 43, 7. 
(absum) abest 48, 4. 
ac (cf. atque) 36, 8. 66, 9. 
(accedo) accessit 47, 14. 67, 1. 
accensi 81, 14. 
aceessitauere 8, 5. 
accipite 71, 1. accepi 62, 3. 64, 2. 
acerba 24, 8. 
acerrime 24, 3. 
Achaei 15, 5. 99, 21. 
ad 17, 4. 24, 4. 6. 25, 5. 34, 6. 8. 36, 

3. 37, 18. 39, 8. 49, 9. 56, 2. 64, 1. 

8. 65, 7. 83, 3. 84, 1. adque (at- 
que?) 34,6. 
adcrescit 28, 8. 

adducat 50, 6. adduxi 35, 10. 
adeo 11, 2. 
adfert 78, 5. adferri 64, 6. attulit 

54, 4. 
aditu 38, 9. 
adiuuere 23, 13. 
adolescentiam 43, 7. 
adoriuntur -86, 3. adoriare 82, 2. 

adortus eram 44, 6. 
adplicabat 83, 3. 
Adriaticum mare 5, 12. 
adsecutus 71, 5. 
adsimilis 85, 2. 
(adsum) adesse 63, 4. 
aduehere * 11, 2. 
aduersarios 60, 6. 
aduersus. (praepos.) 59, 8. 9. 71, 3(?). 

8. aduersus (?) 109,46. aduorsus 

23, 14. 15. 24, 3. 



aduersus (adiect.) aduorsi 22, 4. ad- 

uorsae (plur.) 22, 5. 
adultera 72, 14. 
adulterio 68, 7. 
(adultero uerb.) adulterares 68, 8. 

adulterarere * 68, 8. 
aduocationem 88, 11. 
aduorsus u. aduersus. 
aecurn 64, 6. aequum 24, 5. 14. ae- 

quó 26, 4. 
aedes 55, 9. 

aediticat 44, 10. aedificatae 55, 9. 
aedificatio 72, 22. 
aedificium (?) 87, 11. 
aediles plebis 67, 10. 
aeger 58, 5. 
aegre 41, 11. 

Aeneas 4, 20. 5, 21. 6, 2 sqq. 
aequuin u. aecum. 
aereui 12, 7. 
aerario 59, 4. 
aerarios 49, 9. 

(aes) aerimi 66, 8. aeribus 66, 9. 
aetas 27, 1. aetatem 33, 7. 69, 2. 

73, 13. 
(Aetoli) Aetolos 44, 2. 
Aetolia 44, 2. Aetoliam 44, 1. 
ager 10, 20. 65, 7. 67, 1. agrique 

85, 3. agrum 4, 15. 10, 21. 39, 6. 

54, 9. agro 8,5. 10, 21. 15, 6. 

25, 6. 43, 7. agros 49, 4. 
agminibus 81, 16. 
agnosceris 73, 6. 
(ago) agit 58, 13. agunt 69, 2. agam 

52, 10. agas 85, 7. agi 72, I. 

agebant 35, 13. agerem 33, 7. 

egissent 33, 7. 
aiunt 25, 3. 67, 3. 
alar 30, 7. alis 26, 5. 
Alba longa 7, 3. Albaims 8, 7. 
Albidius 111, 15. 
album 85, 11. 
aletudo ('.') 48, ('» atkiot. crii. 

8* 



116 



CATONIS VOCABVLA. 



alieno 68, 5. 

alio (aduerb.) 36, 3. 4 (ter). 

aliorsnm 87, 6. 

aliquot 23, 2. 35, 5. 

aliquotfariam 10, 21. 

(alius) aliud44, 4 (bis). 47, 14 (bis). 71, 

9. alii modi (genet.) 51 , 2. alii 

(plur.J 35, 4. alios 77, 9. aliosque 

39, 4. aliisque 19, 18. 
alligatus 65, 7. 
Alpes 20, 15. 
alter 47, 15 (quater). 62 , 3. alterius 

utrius 52, 12. altero 62, 4. altera* 

34, 7. alteri frjfor.) 17, 4. alteros 

17, 4. 
alteras (aduerb.) 85, 3. 4 (7;w). 
altum 34, 9. 
alìio 78, 7. 
aluta 28, 11. 
am (praepos.) 30, 8. 
ambitionem 37, 6. 
ambo 62, 4. 
ambulas 43, 4. 
Amerio. 12, 5. 
amicitiam 24, 1. 
(amicus) amici (plur.) 37, 14. amicos 

37, 11. 17. 39, 8. 
Amiternum 5, 6. 
amor 47, 14. 
Amphictypnes (?) 103, 2. 
amplius 58, 14. ampliorem 42, 9. 
an 23, 7. 
Anchises 6, 2. 
ancilla 73, 1. ancillae (dat.) 47, 19. 

ancillae (plur.) 47, 17. 
angulum 34, 6. 

Anien 48, 4. Anienem 48, 3. 
animaduerti (perfect.) 36, 5. 
(animus) animi 42, 2. animum 22, 1. 

animum inducent 42, 10. animis 

(obi.) 38, 10. 
annona 16, 17. 
(annus) anni 35, 5. anno 20, 11. 

anni (plur.) 27, 1. annos 20, 12. 
ansis 62, 2. 
antea 52, 14. 61, 1. 
Antemna 9, 3. 
antequam 14, 3. 51, 3. 
(antes) antibus 81, 16. 
anteuentum f 70, 3. 
Antiochus 39, 11. 
antiquiorem 42, 10. 
Apirensium 71, 3. 
apparitores 37, 16. 
appellatione 77, 9. 
aprunus callus 72, 4. 



apud 14, 9. 16, 16. 19, 16. 35, 13. 
39, 1. 43, 4. 

Apulus 67, 2. 

aqua 85, 13. aquam 48, 3. 49, 4. 

aqualis 62, 1. 

aquatum 14, 4. 

aratrum 26, 8. 

arbitror 23, 4. 7.. 12. 26, 10. 33, 2. 
66, 7. arbitrantur 23, 15. arbi- 
trare! 27, 3. 

arbore 15, 9. arbores felices et infeli- 
ces 87, 17. 

Arcas 13, 9. 

arcessi 21, 4. 

Ardeatis Kutulus 12, 11. 

ardua (plur.) 54, 2. arduiusque 85,6. 
arduissimo 38, 9. 

argentifodinae (plur.) 28, 6. 

argentum 37, 16. 

Argi 11, 16. 

arguatur 24, 5. 

argute 9, 13. 

Aricinus 12, 10. Aricino 12, 8. 

arietem 49, 3. 

Ariminum* 10, 20. 

arma 70, 5. 45, 11*. 

armatum 28, 8. 

Arpinatis fnom.) 14, 1. 

(ars) poéticae artis 83, 2. artibus 
(abl.) 45, 6. 60, 1. 

arsinea * 28, 13. 

(as) asse 79, 8. 

Ascanius 6, 6. 12. 25. 

Asia (abl.) 36, 10. 

asinum 49, 2. 

asperrimo 38, 9. 

at 20, 1. 73, 4. attat 37, 6. 

Athenis 77, 1. 

(ater) atras 85, 11. 

atque 11, 1. 14, 4. 7. 15, 1. 15, 7. 8. 
19, 11. 13. 17. 20,2. 21, 8. 22, 1 
(ter). 2. 23, 1. 4. 6. 7. 12. 24, 12. 
25, 10. 26, 5. 28, 4. 33, 1 (bis). 33, 
1*. 4. 5. 34, 6. 10. 35, 4. 10. 36,5. 
10. 11. 12. 13. 15 (bis). 37, 16. 38, 
7. 9. 39, 3.4.7. 41, 2. 7. 8. 9. 42, 
2. 3. 6. 9 (bis). 43, 1.3. 6 (bis). 8. 
45, 10. 51, 1. 54, 1. 8. 55, 3. 8. 9. 
10 (ter). 56, 1. 58, 1. 9. 59, 1. 4. 6. 
62, 3. 63, 6. 65, 6. 67, 4. 5. 69, 1. 
2. 4. 5. 73, 2. 74, 3. 81, 10. 83, 7. 
87, 23. 88, 2. adque (?) 34, 6. cf. ac. 

atramento (abl.) 39, 11. 

atrium Libertalis 67, 15. 

attat 37, 6. 

attinet 24, 6. 25, 5. 49, 9. attineat 



CATONIS VOCABYLA. 



117 



attinge (futur. 1 pers.) 90, 9 (?> 

aua riter 69, 4. 

auaritiae 42, 6. auaritiàm 82, 10. 

auctio 60, 1. 

audaciam 33, 5. audaciae 87, 5. 

audeo 37, 20. audent 81, 4. audere 

69,5. auderet68, 9. ansi (perf. 

ind.) 63,4. ausns est 41, 5. ausnm 

esse 41, 9. 
auditis 58, 3. audite 63, 1. audire 

37, 7. 9. audiui 41, 11. 67, 4. au- 
diuimus 42, 8. audiuntur 58, 4. 

auersus (?) 109, 16. 

auferunt 14, 5. sustulere 19, 12. 

(augeo) auxit 8, 6. 

augescerè 22, 2. 

augurem 27, 6. 

augurium (ras) 27, 6. anguria et au- 

spicia neglecta 86, 15. 
aureas 29, 1. 
aures 56, 2. 
auro 28, 13. 69, 2. 
Aurunci 15, 5. 

auscultet 58, 2. auscultatis 58, 3. 
(auspicium cf. augurium") auspici 81 , 4. 
(auspico) auspicamus 47, 16. au- 

spicaui 35, 10. 
auste r 34, 5. 
aut 16, 17. 18. 17, 8. 46, 2. 47, 19. 

49, 2 (bis). 64, 4. 70, 7. 82, 1. 2. 

83,3. 
auteni 39, 10. 

barbaros 77. 6. 8. 

bellum 8, 7. 9, 5. 20, 11. 39, 11. 71, 

3. bello 63, 1. bellis 85, 3. 
bene 41, 1. 43, 3. 73, 14. 80, 10. 
bene facere 24, 15. 37, 21. b. fecis- 

sem 37, 19. benefactum 19, 14. 

38, 11. benefacta 37, 3. bene- 
factis 45, 6. 69, 7. 

beneficium 9, 1. beneficia 23, 17. 
42, 3. 

beneficissimo 43, 3. 

Bergomum 10, 5. 8. 

bibit 68, 5. 85, 9. biber (in/ìnit.) 30, 
12. bibendi* 58, 1. bibendis 78,6. 

Boii .10, 17. Boius nobilis 46, 20. 

bonus 47, 15. 78, 13. 80, 1. bonum 
77,2. boni consulitis 41, 6. bono 
(abl.) 41, 5. 42, 1. bona gratia 
(obi.) 54, 3. boni (plur.) 16, 9. 62, 

4. bona 37, 9. 67, 3. 70, 7. bonis 

39, 3. 41, 5. melior 62, 7. 9. me- 
liorem 62, 8. 55, 12. optimum 39, 
7. optimo 43 , 3. optimis 45 , 6. 
optime 27, 5. 6. 



boues 13, 17. 26, 8. 
bouile 71, 2. 
Bruttiani41, 2. 
Bruttius 67, 2. 
buccam 28, 8. 

caduceatori 85, 8. 

(C. Caecilius) C. Caecili (uocat.) 
73, 8. 

Caecalus 13, 2. 

Q. Caedicius (?) 17, 17. 

(caedo) caedi 41, 2. caederentur 
13, 17. 

calamo 39, 11. 

calceos 28, 11. 

caligo 16, 18. 

calliscerunt f 56, 2. 

Camerini* 39, 6. 

campo 13, 11. 

campestris 4, 15. 

candidati tunicata exuunt 29, 6. 

candidior 26, 9. 

Cantabris * (abl.) 28, 4. 

cantherio 58, 10. 

(canto) cantat 58, 12. 

Capena 12, 2. Capeni luci 11, 19. 

Capenatis (nom.) 9, 4. 

capillum 29, 3. 

(e apio) capit 55, 12. capiat 27, 7. 
cape 16, 6. capiebam 37, 19. ca- 
perent 37, 15. cepi 33, 8. cepisset 
28, 11. cepissent 37, 12. capiar 
27, 5. capiatur 54, 3. capta est 
85, 10. captimi 85, 4. captimi es- 
set 37, 11. 46, 2. 

capitalem 43, 5. 

Capitolio 21, 2. 

caprae 11, 17. capras 85, 11. 

Capua 15, 14. 

(caput) capiti 19, 10. capite 48, 1. 
60, 3. capita 40, 1. 

carcere 45, 8. 

carmina conuiualia 29, 9. 

carnificinas 41, 7. 

Carthago, Carthaginiensis u. Kartli. 

carimi 79, 8. cara 16, 17. carius 
83, 2.. 

castra -46, 2. 35, 5. 6. 11. castris 17, 
4. 21, 7. 82, 3*. 

cataplasmatis 78, 7 (abl.). 

Catillus 13. 9. 

caudicem 37. I . 

causae/#e;?.) 80,6. eaussamsonticam 
65, 2. indictà causa 40, 2. ea 
causa 27, 5. causa (e. gcnet.) 23, 
8. 11. 42, 7. 52, 12. 56, 1. 

cautius 23, 13. 



118 



CATONIS VOCABVLA. 



cedo (imperat.) 71, 9. 

celeris (nomin.) 82, 3. 4. 

cella 'penuria 110, 2. 

Celtiberi 102, 11. 

cena 21, 3. 

Cenomani 10, 19. 

censeat 24, 5. censuerc 64, 6. 

censorem (?) 71, 4. censore OS, 3. 

censores 36, 12. 
centenis 52, 14. 
centone 47, 17. 
Cercius 28, 8. 
ceteri 28, 12. ceteris 79, 1. ceteros 

36, 9. 
cibaria 41, 1. 
cibariae leges 53, 14. 
cinere 29, 3. 
circumcirca 89, 29. 
circumposuerunt 50, 3. 
cis 10, 20. 
citer 65, 7. 
citeria 59, 1. 
cito 38, 11. 39, 1. 
citroque 23, 17. 
(citrum) citro 55, 10. 
ciues 39, 6. 66, 5. 
ciuitate 9, 1. 

claritudinis 19, 17. claritudinera 15, 1. 
classicus et infra classerà 55, 2. 
(classis) classi 34, 10. classem 34, 5. 
clientem 59, 8. 9. cliente 59, 8. 
Clisthenes (?) 109, 3. 
(elimini) cima 54, 2. 
cloacale flumen 87, 7. 
Cloelius 8, 7. 
clypei Graecorum 30, 10. 
coepiam 73, 15. coepit 8, 7. 51, 3. 
cogitate 23, 13. 38, 10. 
cognatus 17, 9. cognatos 59, 8. 
cognitionem 26, 10. 
cognobiliorem 26, 10. 
cognoscere 63, 10. 85, 1. cognoui 

33, 1. cognouere 19, 11. 
(cohors) cohortem 35, 1. cohortes 

17, 1. 88, 4. 
cohortatum 25, 9. 
collibuit 58, 12. 
collos 71, 1. 

(colo) colendo 43, 7. colendi 78, 3. 
coloniam 58, 8. 
comitia 47, 19. 

commeatum 33, 10. commeatu 14,7. 
committit 58, 4. conmittat 54, 6. 
communem 72, 1. 
communiter 12, 9. 74, 2. 
comparare 34, 1. comparauisse 34, 1. 
compedibus 69, 1. 



Comuni 10, 5. 

concimasse 60, 6. 

condemnatur 08, 6. condempiiauerit 

71, 7. coifàemnati* (?) 21, 0. 
conducat 58, 2. conduci 58, 6. 
(confero) conlatis 26, 4. 
confidentiam 33, 5. 
confingis 73, 7. 
confutet 22, 4. 
congiario 37, 16. 
conligatura 14, 5. 
conplures 8, 5. 44, 2. conpluria 8, 

16. 90, 12. cf. quamplures. 
conpluriens 70, 3. 74, 1. compluriens 

17, 3. 4. 5. 
conrumpet 77, 5. 
conscribti 66, 6. 
consedaui 36*, 11. 
conserendis 43, 8. 
consiliosus 89, 3. 

consul 81, 4. consuli 44, 1. consules 

64,2. 
(consulo) boni cónsulitis 11 , 6. con- 

sulendo 22, 3. 23, 1. 
contentili- 83, 6. conteri 83, 7. 
contingere 68, 9. 
contione 35, 4. 
contra 23, 15. 36, 2. 
contumeliae 23, 8. contumelia (obi.) 

63, 6. contumeliam 41 , 3. 8. con- 

tumelias 74, 1. 
conualuit 19, 12. 
conuenae 8, 5. 
conueniatis u. coueniatis. 
conuiuio 64, 7. conuiuia 83, 3. 
conuocari 58, 2. 
copertus est 89, 23. 
copiae 36, 1. 
(coquo) cocta erit 21, 3. 
coquos 83, 2. 
(cor) cordi 6, 21. 
Coranus 12, 11. 

(M. Cornelius) M. Cornelio 37, 2. 
corona 46, 1. coronas 29, 1. 
coronatus 80, 10. 11. 
corpus 64, 5. corpore 64, 4. 
coueniatis 58, 1. 
conuiuantm numerus 53, 10. 
crassum 14, 5. 
credo 59, 1. credimus*70, 4. credi 

62, 10. credendum esse 62, 6. 
crepuit 47, 17. 
crescere 11, 2. 22, 2. 
cubiculum 64, 7. 
cuiusmodi 35, 3. 
culignam 73, 14. 
culle a 10, 22. 



CATONIS VOCABVLA. 



119 



cultores 30, 1. 

cum (praepos.) 15, 8. 21, 4. 26, 5. 37, 

2. 38, 10. 58, 14. 59, 1. 61, 1. 62, 

7. 64, 8. 68, 5. niecuni 21, 2. (coni.) 

15, 9. 19, 9. 27, 2. 28, 8. 30, 5. 

39, 7. 46, 1. 47, 16. 50, 7. 55,8. 

(cumque) 58, 2. 64, 1. 68, 3. 73, 9. 

cuui coni, guibus. litteris a Catone 

scripta sii 90, 19. 
cum maxime (quam m. ?) 37, 15. 
cuneo 82, 1. 
cupide 44, 9. 
cupidiis* 65, 6. 
cupido 47, 14. 
cupidus 58, 2. 82, 10. 
(cupio) cuperent 34, Jl. 
cura 49, 9. curae 22, 2. 
curia 85; 6. 
Cures 5, 12. 
M\ Curius (?) 99, 6. 
(curo) curata esse 41, 1. curare 33, 2. 
curriculo 45, 7. 
curulem 28, 11. 
Cutiliae 5, 8. 

damnas 24, 12. 

dataui 37, 14. 

de 9, 1. 12, 4. L5, 4. 20, 12. 37, 1. 

10. 44, 2. 58, 10. 60, 1. 66, 9 (bis). 

77, 1. 9. 85, 13. 
(decedo) decessere 20, 13. 
decem 39, 13. 40, 1 (bis), decem ui- 

ris 41, 1. decem uiros 41, 2. 
(deeet) decuit (?) 87, 22. 
decorauere 19, 17. 
decurionatus (plur.) 39, 4. 
decus 15, 1. 
dedecus 41, 8. 
dedicauit 12, 9. 
de fendi (infinit.) 59, 7. 
deferimur 34, 6. 
defetigatum 19, 11. 
deficere 27, 4. t 

defluxerat 19, 11. 
defoderunt 56, 3. 
dehortata sunt 27, 1. 
deinde 20, 11. 21, 3. 34, 4. 37,3. 4.7. 
delectat 3, 12. 
(deleo) dele 37, 9. 12. 18. delere 

37, 15. 
deligatum 86, 21. 
(demeto) demessuit 13, Jl. 
Demetrius Phalereus (?) 109, 4. 
demittatur 65, 5. 
(demo) demas 28, 7. 
demutat 58, 13. 
dena 10, 22. 



denique 58, 14. 

depressa 54, 2. 

depugnatio 81, 17. 

(depugno) depugnarc 23, 5. depugna 

tum iuit 17, 6. depugnatum est 

23, 5. depugnatumque 21, 7. 
derepente 23, 17. 
descendit 58, 10. 
describere 3, 13. 
(deserò) deseruisti 48, 2. (desertus) 

desertior 60, 4. 
desinere 33, 5. 
(desum) deerit 79, 14. 
detorsum 12, 4. 
detraili 41, 2. 
detrimenti 83, 8. 
deuertebantur 39, 8. 
(deus) dii 19, 8. deorum 69, 5. deum 

73, 12. dium 47, 16. deos 43, 1. 

dius fidius u. medius fidius. 
dextra 35, 12. dextras praecidere 82, 6. 
diadema 28, 13. 
Dianium 12, 8. 
dico 23, 2. dicit24, 3 (bis). 15. 58, 

13. 59, 9. dicimus 24, 1. dicunt 

15, 8. 27, 4. 35, 8. uindicias dicunt 

50, 2. dicat 24, 8. dicere 55, 9. 

dicam (firtur.) 77, 1. dicem 90, 2. 

dice 90, 10. dixisti 74, 1. dixit 41, 

1. dixisse 77, 4. dicitur 15, 10. 

dicuntur 25, 2. dici 25, 2. 4. 37, 

13. dictae 12, 7. dicendi 80, 1. 
dictator Latinus 12,9. d. Kartbagi- 

niensium 21, 3. dictatorem 21, 1. 
dictitant 77, 8. 
diequinti 21, 2. 
(dies) diem 63. 4. 73, 8. diee (acc.) 

90, 15. die proximi 50, 3. 63, 4. 

dies (acc. plur.) 23, 2. 
digito 68, 8. 
dilargitus sum 37, 6. 
dimidiatos 56, 3. * 
dimidium 24, 9. 

dimissi sunt 70, 1. dimissum 20, 11. 
Dionysidorus 61, 7. 
dirigerentur 30, 5. 
diriperent 37, 9. 
discindere (?) 109, 27. 
disciplinosus 8*2, 5. 89, 3. 
discordia 39, 10. 
disdirti 37, 17. 
disieci 36, 11. 
disperdant 77,' 8. 

dispertit 15, 7. dispertierara 36, 3. 
(disserto) dissertem 58, 14. 
dissuere (?) 109, 27. 



120 



CATONIS VOCABVLA. 



diues 69, 3. diuites 37, 17. 

diuersum 39, 3. 

diuisi {perf. ind.)2>l, 12. diuisa 85, 10. 

diuortium 68, 3. 

dius fidius (?) 5, 4 cf. medius fidius 

diutius 42, 5. 

(do) dat 58 , 13. mutuarci dat 54 , 7. 

dant 28, 10. 33, 6*. dent* 70, 8. 

dare 6, 21. 24, 5. 42, 8. 58, 10. 

dabit 77, 5. dabant 64, 2. dedi 45, 

11. dedisti 61, 4 {bis), dedit 13, 7. 
dedere 19, 9. detur 51, 1. datus es.t 

10, 21. 51, 1. 
do cent 22, 6. 

dolore 78, 6. dolores 41, 7. 
(dolus) dolo 42, 6. 
domi 47, 16. 49, 7. 69, 6. 83, 1. do- 

mum 15, 5. 
donaticas (hastas) 39, 4. 
donicum 43, 4. 

(dono) donabam 35, 3. donari 46, 1. 
dormienti 47, 19. dormiendi 58, 1. 
(dos) dotem 54, 5. dotes 28, 10.' 
Braco (?) 109, 2. 
Drepana 16, 15. 
ducentis 66, 8. 9 *. 
(duco) ducas 81, 16. duci 34, 13. du- 

cent 26, 8. duceret 49, 4. 
dum 23, 2. 38, 12. 42, 2. 85, 7. 
duo (masc.) 21, 6. 62, 5. duarum 52, 

12. duobus (masc.) 81 , 16. 85 , 3. 
duobus milibus 66, 7. 9. duas 9, 12. 

duoetuicesimo* 20, 11. 
duritia 43, 6. 
duritudinem 48, 15. 

e u. ex. 

ebore 55, 10. 

ecquis 24, 4*. 27, 6. 59, 5. 60, 4. 
ecqua* 24, 8. 

(edo) edit 78, 5. 

edomant* 22, 5. 

(educo) eduxi 45, 10. eduxit 25, 9. 

eductio 82, 3. 

egeo 73, 1.4. egere73, 5. egebit63, 2. 

Egerius Laeuius 12, 8. 

ego 23, 4. 24, 6. 26, 10. 27, 4. 33, 1. 
8. 36, 5. 7. 14. 37, 3. 5. 10. 13. 16. 
43, 6. 9. 44, 6. 47, 18. 58, 14 (bis). 
62, 3. 63, 3. 73, 4. 80, 7.9. mihi 
16, 6. 22, 2. 25, 4. 8. 33, 6. 8. 34, 
10. 43, 9. 47, 18. 20. 50, 7. 63, 6. 
72, 22. 74, 1. mihipte 87, 22. me 
(acc.) 24, 6. 27, 1. 4. 6. 33, 9. 34, 
1*. 36, 2. 15. 47, 16. 63, 3. 73, 2. 
{obi.) 51, 5. mecum 21, 2. nos 23, 

13. 24, 2. 12. nostrum 23, 14. no- 



bis 9, 5. 24, 13. 56, 2. nos (are.) 
23, 4. 13. 34, 8. 77, 8 {bis). 84, 11. 
6, 21. 22, 

eiusmodi 42, 7. 

elegans 82, 11. 

elepha?itus Swrus 20, 10. 

Elisa Phoenix 56, 7. 

elogiis 19, 18. 

(emo) emit 49, 4. emas 79, 7. eme- 
bant 83, 2. 

emptitauere* 69, 7. 

enim 23, 9. 85, 1. enim uero 37, 17. 
uerum enim uero 27, 2. 

ensem 15, 10. 

(eo) supplicatum eat 80, 11. eamus* 
35, 9. obcursatum eamus * 35, 9. 
ire 14, 4. 35, 15. prohibitum irom 
51, 5. depugnatum iuit ti, 6. fa- 
ctum itur 63,7. uectitatumiri59, 1. 

eo {aduerb.) 15, 8. 35, 7. 

eo (coniunct.) 8, 6. 16, 9. 23, 17*. 

eodem 8, 5. 

Epaminondas (?) 99, 5. 

epistolis 39, l'I. 

epularum ?nos antiquus 29, 13. 

(eques) equitesSl, 16. magister equi- 
tum 21, 1. 4. 5. equitibus 21, 4. 20, 4. 

equestrium 66, 8. equestribus 66, 9. 

equitatus (gen.)81, 10. equitatum21,2. 

equos {nom.) 16,6. equo 48, 13. equos 
(acc.) 83, 2. 

erga 42, 3. 

ergo 66, 7. 

eripis 40, 1. eriperem 37, 12. 

et 8, 5*. 9, 10. 13. 11, 17. 15, 9. 
16, 9 (bis). 20, 12. 21, 6. 22, 5. 24, 
13. 25, 4. 39, 11. 48, 15. 49, 2. 54, 
2. 64, 2. 5. 68, 10 (bis). 71, 6. 72, 
1. 77, 2. 3. 4. 7. 8. 85, 4. 11. 

etiam 77, 5. 

Etruriam 88, 1. Etrusci 11, 8. 13. 

etsi 64, 5. 

Euander 13, 9. 

euectionem 37, 14. 

euenit 19, 9. 10. 47, 19. 63, 6. eue- 
niat 22, 4. 5. euenire 23, 9. 

Euganei 10, 9. 

Eumenes (?) 98, 28. 

ex 8, 5. 14, 9. 19, 8. 23, 3. 28, 4. 7. 30, 

' 7. 36, 10. 39, 10. 44, 2. 45, 10 (bis). 
59, 6. 63, 4. 78, 6 (quater). 7 (bis). 
85, 1. e 11, 18. 64, 7. 70, 4. 82, 3. 

exaugurauit 8, 16. exaugurari 8, 17. 

excellere 22, 1. 

excelsissimam 15, 1. 

excidunt 14, 5. 

excrescebat 39, 10. 



CATONIS VOGABVLA. 



121 



execrati* 21, 6. 

exempla 69, 6. 

(exerceo) exerceas 83, 5. 6. 7. exer- 

cendo 83, 7. exercitum 36, 15. 
exercitio 83, 8. 
exercitum 19, 14. 25, 9. 33, 10. 34J 

13. 35, 10. 55, 12. exercitu 81, 17. 
exigit 73, 13. exigeretur 30, 5. ex- 

acta 9, 10. 
expedit* 54, 1. 
expertes 80, 8. 
expiatum 15, 9. 
expolitae 55, 10. 
exquisituni 77, 2. 
extra 17, 6. 
extrudebantur 56, 1. 
# exules 21, 6. 

(facies) facierum 69, 6. 
facile 77, 7. 

facinus 39, 12. facinore 39, 12. 
(facio) facis 39, 13 (bis). 40, 1. facit 
17, 7. 47, 18. 20. 55, 13. 70, 5. 83, 

8. facimus 23, 14. facias 6, 22. 
facere 9, 5. 17, 5. 24, 1. 2.9. 25, 

2. 35, 2. 4. 41, 5. 9. male facere 
24, 6. 9. 37, 21. bene facere 24, 
15. 37, 21. faciem 90, 2. facient 
77, 7. facturum 26, 7. faceremus 
23, 10, feci 35, 5. 37, 17. 45, 11*. 
fecit 19, 16. 24, 15. 40, 3. 42, 6. 7. 
61, 1. 68, 3. 6. feeimus 48, 5. 71, 

3. f ecere 33, 4. male fecerunt 25, 
1. fé cerini 36, 4. feceritis 38, 11. 
39, 1. fecisse 49, 5. feceram 37,2. 
fecerat 20, 2. 35, 3. fecissem 37, 

4. bene fecissem 37, 19. fecissetis 
71, 9. fecissent 62, 6. (no) fit 

14, 9. fitur 42, 5. fìunt 10, 22. 34, 
10. fiat 23, 16. fieri 23, 15. 24, 
4. 34, 11 (bis)., 40, 7 (?). 41, 5. 60, 
1. fìto*69, 3. fiet (?) 45, 4. fient 
36, 12. fiebantur48, 14. fìeref43, 

9. facta est 54, 7. factus esset 19, 
9. factum (cf. bene, male, nequi- 
ter f.) 20, 1. 21, 7. 41, 11. 68, 4. 
facto 19, 13. 22, 6. factis 20, 2. 42, 8. 
factum itur 63, 7. faciendum 49, 8. 

factiones 54, 4. 88, 2. 

Fedisca 11, 15. 

fallaces 9 9. 

fallcre 59,' 8.' falsa 73, 7. falso 33,6. 

falsarius 73, 6. 

famam 10, 2. 40, 3. 

(fames) fami (genet.) 56, 1. 

familiae 24, 9. 

famosus 64, 5. 



fanum 8, 17. tana 8, 16. 

(fari) fanda (?) 42, 7. 

fascias 29, 1. 

febri 78, 6. 

f'eliccs arbores 87, 17. 

feminae in iudicium ne producanlitr 28, 3. 

fenerator 90, 18. 

(fenum) feno Graeco 73, 14. 

(fenus) fenore39, 10. fenoribns89,23. 

ferentarios 81, 10. 

ferme 9, 7. 

(fero) fert 34, 5. 8. ferunt 14, 5. 41, 

11. ferre 41, 4. 
ferociam 22, 2. 
ferocit 87, 14. 
(ferus) ferae 11, 17. 
ferramenta 78, 13. 
ferrare ae 28, 6. 
ferrum 83, 5. 

fescenninum 58, 9. *- 

festinat 44, 6. festinare 44, 4. 
ficus Africana 106, 9. 
fides 41, 6. 77, 7. fidem 40, 5. Fides 

in Capii olio 72, 5. 
dius fidius 5, 4. me dius fìdius 63, 7. 
filiabus 28, 10. 

(filius) fili (uocat.) 11, 1. 78, 13. 80, 1. 
finem 15, 6. 
fio u. facio. 
fìrmius 55, 3. 
Fiscellus 11, 17. 
filiere f 87, 14. 
flagellimi 16, 6. 
flagitiis 40, 4. 
flagitare 54, 8. 
flagrimi 66, 6. flagro 41, 2. 
fletum 41, 11. 
flocci fecit 40, 3. 
florere 34, 5. 
flumen 15, 4. 
(fluo) propter fluit 15, 4. 
fluuius 28, 4. fluuii 15, 7. fliiuium 25, 

7. fluuio 15, 4. fluuii (plur.) 15, 0. 
foedant 77, 9. 
foedere 20, 12. 
foras25, 10. 
forcipe 82, 1. 
forma (?) 85, 1. 
formidum 87, 1 1 . 
formidulosius 36, 12. 
forte (adii.) 82, 1. 
fortem 19, 13. 
foro 83, I . 

fortunani 19, S. fortunas 51, 4. 
fortunatissimam 39, 7. 
(frango) fregit 17. S. 
fraudulenter 69, 4. 



122 



CATONJS VOCABVLA. 



frigidus (?) 87, 10. 

fronte 26, 4. 6. 30, 9. 81, 17. 

frumentum 36, 3. frumentumque 35, 

8. frumenta 07, 3. 
fruniscor et frunitum 87, 10. 
(fruor) frui 73, 2. 
(frustum) frusto 58, 0. 
fugella 45, 0. 
fugit 45, 0. 
fulguratorein 50, 6. 
M. Fuluio 44, 1. 
fundere 58, 11. 
f uner a 39, 13. 
(fur) fures 69, 1. 2. 
(furo) furare 61, 9. 
furtorum 69, 1. 
futare 87, 12. 

Gabinus ritus 7, 23. 

galbeos 29, 1. 

Gallia 9, 12. 

Gallicus 10. 20. 67, 1. Gallieum 34, 

6. Gallicanus 11, 5. 
C. Gallus 27, 12. 
gaudio 23, 3. 

Gellius 62, 7 (bis). 9. Gelliura 62, 9, 
gelum {acc.) 14, 5. 
gemitum 41, 10. 
gens 77, 4. 

genus 77, 3. genere 41, 5. 42, 1. 
gerit39, 11. gerere*34, 12. gessis- 

sent 62, 5. rem bene gestam 80, 

10. re male gesta 80, 11. 
gladiator 82, 5. 
glis 30, 11. 
globo 82, 1. 

gloria 74, 3. gloriam 19, 16. 
gnatis 41, 6. cf. nati. 
Graecia 19, 16. 
(Graecus) Graeco48, 14. feno Graeco 

73, 14. Graecos 58, 12. Graecis 

77, 1. Graecorum clypei 30, 10. 
grassator 83, 4. 

grafia 54, 3. gratiam 19, 17. 37, 19. 
gratum 9, 2. gratissimum 20, 1. gra- 

tissima 42, 3. 
(grauis) grauem 12, 7. 
Grauiscae 12, 7. 

(habeo) habet 16, 7. 44, 8. 54, 9. 68, 
4. habent 67, 1. babeam 77, 2. 
habere 24, 10. 11. 12. 67, 4. 73, 10. 
82, 10. 85, 11. habituros 42, 2. ha- 
berent 73, 9. habui51, 1. habuit 
10, 1. habuistis (?) 71, 4. habue- 
runt 4, 15. habuere 20, 1. 39, 6. 
59, 7. 10*. habuisse 42, 2. 47, 17. 



haberi 24, 14. habebatnr 82, 11. 

habitum esse 36, 15. 
babitant 17, 1. 
Hamilcar Barcas (?) 99, 6. 
Hannibal 55, 8. 
haruspicem 50, 6. 
bastas 39, 4. 
haut 16, 9. 23, 7. 
herbam 67, 5. herbis 67, 3. 
Hercules u. mehercules. 
heredem 14, 1. 
biberna 35, 6. 
Hiberus 28, 4. 
Ine 52, 10. haec 22, 3. 5. 23, 2. boc 

(acc.) 41, 4. 5. 52, 10. 71, 1. 77, 1. 

7. buie 72,1. hanc41,3. 4. boc 

(ahi. vi.) 61, 1. bac 00, 6. 63, 6. 

hi J2, 9. haec {acc.) 33, 8. his 85, 

I. 3. 28, 6. 
(Ilice) huiusce 63, 7. 
historiis 19, 18. 

homo 23, 9. 66, 2. 85, 8. hominem 

28, 9. 34, 1. homines (nom.) 3, 12. 

{acc.) 34, 12. 56, 3. 83, 0. homini- 

bus (dal.) 21, 8. 40, 1. 
honeste 35, 3. 83, 1. 
honorarium 64, 2. 
honos 51, 1. 83, 2. honorem 24, 14. 

47, 16. 69, 7. honore 74, 3. hono- 

res 39, 5. 
hordeum 13, 11. 12. 
hospitibus 39, 8. 
hostem 12, 3. 49, 1. hoste 44, 8. 

hostes 34, 11. hostium 26, 5. 35, 

II. 36, 1. 46, 2. hostes {acc.) 24, 
3. hostis 17, 4. hosteis 35, 12. 
hostibus 37, 11. 

huc 27, 1. 77, 6. 

humana 83, 5. humanas 39, 13. 

iam 21, 5. 33, 1. 35, 13. 43, 6. 46, 1. 

64, 8. iamne 27, 5. 
lapon rex 56, 6. 

ibi 13, 12. 19,9. 64,7. 65,2(?). 67,4.6. 
ibidem 47, 18. 
icit 49, 1. 
idem 13, 11. 12. 19, 14. 20, 2. 23, 7. 

35, 4. 37, 20. eundem 64, 8. 
ideo 12, 7. 
igitur 9, 5. 21, 1. 
ignemque 56, 3. 
ignoturus est 25, 8. 
ilico 47, 14. 
ille 38, 11. 43, 4. 49, 4. 79, 1. illa 

68, 8. illud 39, 1. illius 48, 15. 

illi modi (genet.) 59, 5. illi {dat.) 

62, 5. 79, 1. 85, 2. illum 78, 5. 



CATONIS VOCABVLA. 



123 



illud 24, 9. 37, 20. iljo 58, 14. 
illoque 19, 13. illi (plur.) 23, 16. 
26, 7. 33, 7. illorum 64, 8. 77, 2. 
3. illis 37 , 12. 73 , 4. illos 19, 14. 
24, 1. 42, 1. 35, 14. 

Illiberim*34, 6. 

illorsum 87, 6. 

Illyrio 25, 6. 

immolatos 13, 17. 

immortales 19,8. 43,1. immortalium 

47, 16, 73, 12. 
imp- cf. inp- 
imperabiliter 89, 6. 
imperator 17, 6. 55, 12. 79, 1 (inp.). 

imperatorem 17, 5. 
imperium 41,4. 68, 4. imperio 23, 10. 
(impero) imperare 81, 4. 
impetum 17, 5. 
implet 28, 8. 
imponit 11, 4. imposiui 37, 8. impo- 

situm est 84, 11. 
impune est 24, 13. inpune 68, 8. in- 

poene 37, 21 (bis). 
in (e. accus.) 10, 22. 11,1. 4. 13, 18. 

15, 1 {bis). 17,5. 23,3. 30,5. 34, 
9. 35, 14. 15. 44, 1. 48, 3. 54, 6. 
56, 3. 58, 8. 61, 4. 63, 4. 64, 5. 7. 
71, 1. (e. ablat.) 8, 16. 10, 1. 21. 
11, 17. 13, 11 (bis). 12, 8. 15, 6. 9. 

16, 16. 17, 4. 19, 15. 21,2. 22, 3. 
23; 11 (bis). 28, 6. 35, 4. 37, 5. 43, 
6 (bis). 48, 1. 13. 51, 5. 59, 1. 61,9. 
63, 6. 64, 1. 67, 3 (bis). 68, 7. 69, 
1 (bis). 2 (bis). 71, 9. 73, 14. 82, 4. 
83, L 3. 85, 3. 11. 

incensa essent 46, 2. 

incipit 44, 5. 

inclitissimae 19, 17. 

incolumis 59, 3 

incondemnatis 40, 2. 

incultior 60, 4. 

inde 9, 7. 14, 7. 15, 5. 34, 4.7. 35, 

15. 58, 10. 81, 10. 
indicta causa 40, 2. 
(indo uerb.) inde 16, 6. 
indocile 77, 3. 
(induco) animasi inducent 42, 10. in- 

ductum 37, 21. 
industria 43, 7. 
industriosissime 9, 12. 
(industrius) industrie 33, 2. industri- 

iorem 55, 12. 
inertia 83, 7. 
infelices arbores 87, 18. 
inferre 48, 3. 
infra classem 55, 2. 



inimici 33, 4. 

iniudicatis 40, 2. 

iniurias 41, 7. li. 56, 2. 

inliterati 9, 10. 

innoxiiorem 42, 10. , 

inp- cf. imp- 

inpolitiae nota 52 , 6. 

inposiui 37, 8. 

inpudentiam 48, 15. 72, 15. . 

inquam 37, 7. 73, 6. kiquit 21, 4. 

inritus (?) 82, 11. 

insanus 62, 8. 

insignibus 40, 4. 

(insignio) insignitas 41, 6. 

inspectantibus 41, 8. 

inspicere 77, 2. 

instruxit 25, 10. 

Insubres* 11, 1. 

insulasqùe 25, 6. 

integro 34, 3. 

intellexi 33, 1. intellegendo 23, 1. 

intempesta 86, 19. 

inter 17, 3. 19, 10. 23, 13. 37, 11. 16. 

67, 4. 5. 77, 6. 88, 2. 
intercutibus 40, 3. 
interdixi 77, 9. interdixit 43, 5. 
interdum 58, 12. 
interea 35, 1. 36, 3. 
interempto f 84, 10. 
interficis 40, 1. interfìcit 83, 6. in- 

terfecerunt 56, 4. 
interim 35, 5. 
(intersum) interest 19, 15. interes- 

sent 62, 5. 
interuallum 67, 6. 
interuenire 67, 5. 
intrauere 85, 1. 
inuenerit 63, 2. 
inuidiae 37, 20. 
iocos 58, 13. 
Iphigenia 15, 8. 
ipsa 11, 3. ipsum 77, 2. ipso 79, 14. 

ipsi 9, 9. 
iram 54, 3. 

irascimini 25, 5. irata 54, 7. 
is 13, 6. 28, 4. 44, 4. 6. 47, 20. 51,3. 

82, 11. isque 19, 12. id 8, 17. 24, 

13*. 25, 1.5. 37, 4. idque 55, 3. 

eius 10, 2. 14, 1. 19, 8. 16. 20, 1. 

58,4. 85, 1. ei 17,7. 33, 6.58,4*. 

62, 6. eum 14, 5. 19, 12. eumque 

19, 10. em (?) 59, 3. eam 10, 1*. 
. 23, 16. 24, 5. 14. 27, 6. 36, 7. 54, 

7. eo8, 16. 10,20. 71,9. 84, 11. 

ca 23, 11. 27, 5. 37, 1. 44, 3. 71, 

7 (?). 83, 3. id 15,5. 20, 1. 23, ('». 

8.9. 21, 2. 25, 3. 34, 1*. 36,5. 8, 



124 



CATONIS VOCABVLA. 



7. idne25', 5. ii 70, 1. 80, 8. ea 

17, 1. eorum 8, 0. 15, (5. 17, 3. 23, 

8. 25, 8. 33, 5. 37, 9. 47, 17. 80,9. 
e a rum 69, 6. lis 77, 7. eis 19, 11*. 
eos 16, 9. 24, 3. 37, 17. 41, 7. 50, 
7. 51, 1. eas 11, 4. 35, 7. ea 6, 
21. 8, 16. eane 41, 5. 

Isocrates (?) 92, 31. 

(iste) ista 77, 4. isti modi (gen.) 50, 

4. istud 37, 7. 9. istuc 37, 12. 15. 

18. istorum 86, 1. istis 77, 1. 

ita 19, 9. 23, 4. 24, 3. 34, 7. 35, 8.- 

37, 20. 56, 4. 58, 2. 63, 6. 67, 3. 
Italiani 55, 8. U, 1*. Italia {ahi) 

85, 11. Italiae disciplina 16, 12. 
itaque 11, 3. 14, 3. 26, 10. 35, 14. 

58, 3. 
item 36, 10. 39, 10. 53, 6. 87, 24. 
iter 85, 6. 

iterum 13, 12. 36, 5. 
iubet 21, 3. 54, 8. 58, 2. iubebat 49, 

5. iussi 37, 1. iussisti 63, 4. iussit 
41, 2. 

iudex 68, 3. 

iudicio 68, 7. 

(indico) iudicaret 62, 8. 

iugera 10, 22. iugeris 89, 12. iugera 

(acc.) '24, 10. 
iunctae 86, 2J. 
Iupiter 6, 21. 
iuratorum (?) 86, 1. 
iurarunt 77, 6. 
ius 68, 9. ius pontificami 27, 4. (ius) 

augurium 27,6. iure 74,2. iurum30, J . 
iusiurandam 40, 5. 

Karthada 56, 8. 

Karthaginiensis {novi, pi.) 20, 12. 
Karthaginiensium 21, 1. Kartha- 
ginienses {acc.) 14, 9. Karthaginien- 
sium res public a 17, 10. 

labor 38, 11. labori 51, 5. laborem 

38, 10. 
laceraret 55, 8. 
lacessebamur 36, 2. 

Laco 19, 15. Lacedaemonius (?) 5, 16. 

lacrimarum 41, 10. 

lacte (accus.) 85, 11. 

laetitia 22, 5. 6. 

Laeuius* 12, 8. 

Lanuuinus 12, 10. 

lapis 26, 9. 

Larenlia 7, 10. 

largibo*52, 11. 

largiter 73, 10. 

Larius lacus 10, 13. 



laserpitiiun 16, 7. 

Latinus 12, 9. Latìnus rea? 5, 24. 6, 

3. Latini 4, 22. 6, 20. 
latitauerunt 87, 19. 
laudari t 33, 9. laudabam 35, 4. lau- 

dabatur 82, lì. 
(Lauinium) Lanini 13, 17. 
(lauo) lauando 78, 7. 
Laurens 12, 10. Laurentum 5, 24. 

Lauro lauinium- (?) 6,8. 
laus 20, 2. laudis 80, 8. laudem 55, 

12. laudibus 33, 9. 
legionis III 73, 8. legiones 14, 3. 

legionibus 26, 5. legionum lioina- 

naruìn fortitudo 20, 3. 
(lego) legenda 42, 8. leguntur 37, 4. 
(lego) legatus sum 44, 1. legatus 61, 

1. legatos 36, 4. 
lenis 34, 5. 
lenoni 64, 5» 
Leonides 19, 15. 
Lepontii 10, 11. 
lepus 78, 5. 
leuibus 35, 2. 
lex 24, 8. legem 71, 8. lege publica 

21, 6. lege 40, 8. 74, 2. legumque 

30, 1. cibariae leges 53, 14. lege.s in 

atrio Libertatis fìxae 67, 14. 
(liber) liberum 64, 6. libera 40, 1. 
liberi ne in iudicium producantur 28, 2. 

liberis 25, 4. liberos 37, 9. 
libertatis 23, 11. libertate 74, 2. 
licet 73, 2. licere 37, 22. 
Licini forum 10, 6. 
C. Licinio 66, 5. 
(ligno uerb.) Ugnatimi 14, 4., 
lignum 37, 18. Ugni 9, 8. 
Ligures 9, 9. Ligures 10, 5. 
lineos* 29, 1. 
Lintirius f ager 7, 12. 
liticines 68, 10. 
litteras 36, 4. 77, 2. 5. 
locauisset 64, 5. 
locus 13, 6. loca 54, 2. loco 8, 16. 

19,15.37,18.54,2. 71,9. 77,1. 
longe 47, 14. 
longinqua 15, 9. 
longum 67, 6. longo 81, 17. longius 

85, 6. 
loquare 28, 8. loquatur 58, 6. loqui 

9, 13. 73, 15. loquendi 57, 29. 
lorum* 14, 5. loro 14, 5. 
Iubet 16, 16. luberet 23, 10. 
lubricum 30, 5. 
Lucanos 88, 1. 
Lucii u. Mamilii. 
luctum 41, 10. 



CATONIS VOCABVLA. 



125 



lucus 9, 4. lucani Dianium 12, 8. 
ludo 61, 9. ludis 59, 1. 
lugentium uestis 29, 5. 
lumine (dat.) 16, 17. 
lunae 16, 17. 
lupino 30, 7. 
lurchinabundus 89, 18. 
luxuriose 22, 5. • 

Lycurgus (?) 109, 1. 

Macedoniae 88, 1. Macedone s 55, 6. 

magira (?) 61, 8. 

magis 6, 21. 77, 5. maxime 85, 9. 
cum maxime 37, 15. 

magister equitum 21, 1. 5. magistrum 
equitum 21, 3. 

magistratum 34, 12. 52, 13. magistra- 
tum curulem 28, 11. magistrati! 61, 
1. magistratus (plur.) 81, 4. 

magnificius 66, 4. 

magnus 28, 4. 7. magnae 22, 2. ma- 
gnum 25, 7. magnani 54, 5 (bis). 
magna (ahi.') 42, 1. magnae 36, 1. 
magna 35, 7. magnas 37, 14. ma- 
iorem 24, 11. maiore opere 23, 1. 
maiores 39, 3. 59, 7. maiorum 37, 
3. 41, 6. maioribus 62, 3. maxi- 
mum 15, 1. pontifìcem maximum 
16, 16. maximam 41, 8. maximo 
opere 55, 10. maxima 45, 6. maxi- 
mos 36, 10. maximis 33, 9. 36, 8. 
cf. magis. . 

maledicatur 33, 6. 

maledictores (?) 93, 13. 

malefacere 24, 6. 37, 21. malefece- 
runt 25, 1. malefacta 69, 7. 

malitiose 86, 1. 

malus 47, 15. malo publico 37, 17. 
mala gratia 54, 13. mali 62, 4. 
mala 40, 6. male 80, 11. peiore 

• 39, 12. 

malum (subst.) 86, 21. 

L. Mamilii 9, 1. 

manebit 39, 2. 

Manilius (Manlius ?) 104, 8. 

manipulum 35, 1. 

mansues 84, 1. 

manubias 37, il. 

manupretiosum 72, 23. 

ni ap alia 17, 1. 

(Marcus) Marce 77, 1. 78, 13. 80, 1. 

mare 34, 5. mari 88, 8. ■ 

Marrucini 12, 4. 

Marsusl2, 3. Marso 12, 4. 

Massiliam 34, 4. Massilia 10, 19. 

matellas 62, 1. 



maternam 15, 8. 

mature 44, 5. maturissime 30, 11. 
maturrime 34, 1. 

mediastrinus 79, 1. 

medicamentis 78, 6. 

medicina 77, 6. 

medicos 77, 5. medicis. 77, 9. 

mediocriculum 34, 13. 

medius fìdius 63, 7. 

mebercules 58, 8. 

membrum 17, 8. 

meminere 9, 11. 

memoria 9, 10. 15, 9. 62, 3. 

(memoro) memorare 37, 20. 

mendax 73, 7. mendaces 9, 10. 

mensam (?) 30, 2. mensa 38, 6 (?). 

mense 48, 5. 

mercennarii 17, 3. 

(merces) mercede 77, 7. 

(mereor) meruissem 43, 10. 

meritauerunt 88, 5. 

mero 28, 7. 

Metabus (?) 11, 12. 

(meto) metit 13, 12. 

metuere 23, 9. 

(meus) mea 37, 1. meae 49, 7. meo 
51, 5. meam 37, 5. 43, 7. mea 50, 
4. mei 33, 4. 37, 14. meis 25, 4. 
meos 37, 12. 17. 

Mezentio 6, 22. Mezentius 6, 4. 19. 

milites 17, 3. tribuno militum 19, 8. 
20, 1. militibus 73, 8. milites 
(acc.) 19, 14. (uocat.) 63, 1. militi- 
bus {obi.) 45, 10. 

militarem 9, 13. 

militat 39, 11. 

mille 9, 7. 24, 9. milia 11, 1. duobus 
milibus 66,8. 9. milia (subst.) 48,4. 

Minos (?) 92, 32. 109, 1. 

minus 9, 10. 24, 9. 36, 5. 37, 13. 48, 
4. 66, 7. minime 25, 4. 

mìracula 33, 4. 

miror 69, 5. mirari 33, 5. 

misere ar 63, 8. 

mitte 21, 2. mittam (/ut.) 21, 4. mit- 
tet 77, 6. misit 8, 8. 81, 10. mit- 
terentur* 35, 8. missi 71, 3. 

mobiLior 109, 12. 

niodum 64, 8. non — modo 23, 6. 
(genet.) alii modi51, 1. isti modi 50, 
4. illi modi 59, 5. 

moletrina 45, 8. 

mollissimum 86, 3. 

(moneo) monuit 21, 2. 

monimenta 33, 8. monumentis 19, 18. 

mons 28, 7. montibns 13, 6. 11. 

monumentimi u. moninieiita. 



126 



CATONIS VOCABVLA. 



morbus 57, 29. 

(morior) mortuus est 14, 1. 45, 9. 
mortuos 19, 10. 

mortales 41, 3. mortalibus 41, 9. 

mortualia 87, 3. 

mos 83, 1. mores 50, 7. 

moscillis 88, 6. 

mulier 54, 5. mulieri G8, 3. muliere 
68, 5. mulieres 28, 13. 29, 3. 56, 1. 

mulleos 28, 11. 

multa 24, 10. multarti 17, 7. 

multifacit 40, 5. 

multifariam 19, 9. 

(m'ulto) multatili* 68, 5. multati 85, 3. 

(multus) multam 16, 8. 88, 9. mul- 
timi 59, 4. 78,5. multo 16,8. multi 
, 17, 3. 4. 41, 3. multa 27, 1. 42, 3. 
67, 5. multos 80, 7. 23, 6. multas 
23, 7. multa 33, 4. 44, 5. 73, 4. 
multis 35, 4. 41, 9. plus 11, 18. 24, 
10. 83,8. plura24, 12. pinna 90,. 
12. plurimum 85, 9. 

P. Mummius 83, 18. 

mundo 84, 11 (bis). 

munificior 72, 16. 

muras urbis 7, 25. 

musimonem 49, 3. 

(muto) mutem 51, 1. 

(mutuo) mutuare 79, 14. 

(mutuus) mutuam dat 54, 7. 

Naeuia (porta) 59, 6. 

nani 9,1. 19, 9. 23, 14. 24, 6. 35, 8. 

50, 7. 58,. 4. 83, 5. 
Naronem 25, 7. 

(nascor) natos 42, 1 cf. gnatus. 
nassiternas 62, 1. 
natinari 88, 2. 

natio 85, 12. nationes 23,' 7. 
(nauis) nauium 33, 9. nauis* (accus.) 

14, 7. nauibus 45, 10. 
nauitae 38, 7. nauitas 45, 10. nautis 

45, 11. 
ne (coni.) 23, 10. 15. 30, 3. 5. 37, 20. 

40, 6. 11 (?). 65, 1. neue 22, 4. ne 

— quidem 47, 20. 64, 2. nequid 

22, 3 30, 3 (?). 81, 4. 
ne (enclit.) idne 25, 5. eane 41, 5. 

iamne 27, 5. 
necessario 49, 8. 
necesse 79, 7. necessum 35, 8. 
(neco) necare 77, 6. necares 68, 8. 
nef arium 39, 12. nefaria 40, 7. 42, 7. 
neglegentiam 51, 4. 
negotis 60, 4. negolium 4, 4. 
nemo 24, 6. 25, 8. 41, 5. 58, 4. 59,9. 



61, 1. 62, 8. nemo homo 23, 9. 85, 

8. neminisque 67, 7. 
(nemus) nemore 12, 8. 
neque 10, 1. 11, 3. 23, 5. 24, 15. 37, 

5. 6. 10. 11. 17. 40, 5 (ter), li. 42, 

7- (bis). 44, 5. 49, 5. 68, 9. 71,5. 

72, 22 (ter). 23 (bis). 
nequeo 33, 5. nrequeunt 73, 4. nc- 

quitum 8, 17. 
nequissimum 77, 3. 
nequiter feceritis 39, 1. nequiter fa- 
ctum 39, 1. 
neruo 45, 8. 69, 1. 
(nex) necem 15, 8. 
ni 62, 7. 
niliil 37, 13*. 73, 11. 81, 4. 83, 7. 

niliil agas 85, 7. nikil agere 86, 13. 
niliilominus 63, 9. 
nimis 22, 5. 41, 11. 
nimium 19, 15. nimiam 67, 4. 
nisi 35, 7. 40, 10. 64, 4. 
nititur 23, 15. nitentur 36, 13. 
Nobilior 109, 12. 
nocet 85, 8. 
Nola 15, 15. 

nolunt 37, 7. 9. nolim 24, 7. 58, 8. 
• noli 37, 6 {bis), nolite 43, 1. 67, 4. 

noluere 23, 6. noluerint 23, 8. no- 

luisse 23, 4. 7. 
nomen 12, 4. 13, 6. 15, 7. 59, 10. 

84, 11. 
non. 11, 3. 14, 1. 15, 9. 16, 10. 23, 6. 

8. 24, 14. 25, 1. 28, 10. 33, 10. 35, 

7. 37, 13. 20. 21. 38, 12. 43, 9. 44, 

8. 9. 45, 10. 46, 2 (bis). 47, 18. 48, 
3. 13. 51, 5. 54, 6. 58, 1. 3. 59, 8. 
61, 4. 62, 5.9. 63, 2.4. 64,6. 68, 

9. 69,5. 7. 73, 1.9. 77,3. 79,7.8. 
83, 2. 6. 

nos u. ego. 

(nosco) norat 48, 15. norit 36, 9. 

noster 17, 6. nostrae 23, 8. nostrani 

23,3. nostro 23, 11. nostra 23, 11. 

nostri 35, 13. 39, 6. nostrae 29, 3. 

nostrum u. ego. nostros 35, 12. 36, 

3. nostras 22, 4. 
nostratia 70, 5. 
nothus (?) 72, 8. 
Nouaria (?) 10, 3. 
Nouembris 48, 5. 
(nouus) noua (plur.) 33,4. nouissi- 

mus 89, 24. nouissime 89, 24. 
nox 86, 19. nocte 34, 7. 
nullum 19, 10. nulli (gen.) 85, 7.. nul- 

lum (acc.) 47, 18. 
num* 49, 1. 






CATONIS VOCABVLA. 



127 



numerum 24, 11. numerimi caesorum 

C. non adscrìbìt 26, 1. 
Numida e (?) 88, 9. 
numquam 23, 13. 37, 5. 7*. 10. 13. 

15. 57, 29. 64, 2. 88, 10. 
mine 22 ,2. 23 , 17. 24 , 8. 27, 4. 34, 

11. 27, 20. 62, 6. 66, 7. 67, 3. 

o 49, 4. 

ob 24, 5. 14. 27, 6. 50, 7. 80, 10. 

obeursatum eamus* 35, 9. 

obiectantes 25, 3. 

obseruauisse 49, 6. 

obsonat 44, 9. obsonitauere 52, 14 

(bis). 
obstinatus 40, 3. 
obstiterit 16, 18. 
(obsum) oberit* 25, 1. 
obuium 34, 13. obuiam 34, 10. 
obuoluto 60, 3. 

occidit 12, 3. occidere 17, 4. 
occulto 10, 1. 
occupabimus 24, 2. 
Ocha 61, 7. 
Octobri48,5. 
offam 67, 4. 5. ' 
oleat 73, 14. 
oleum 38, 7. 
omnis 19 , 16. omnem 34 ,4. 43 , 7. 

omni (abl.) 9,1. 70,3. omnes(MO?«.) 

9, 9. omnia 34, 3. 36, 1. omnis 

(acc.) 25, 6. 77, 6. 88, 4. omnes 

60, 6. omnia 24, 12. 26, 7. 42, 6 

(bis). 43, 9. 77, 5. 82, 10. 
onerare* 14, 7. oneratami 28, 9. 
onus 71, 1. 

operam 19, 12. 33, 6. opera 80, 10. 
operire 39, lì. opertae 28, 13. 
Opicon* (genet.) 77, 9. 
opinor 24, 6. 62, 8. opinamini 42, 1. 

opinatum esse 33, 10. 
oportet 42, 8. 62, 10. 74, 2. oportere 

66, 7. oportebat 48, 3. 
oppidum 46, 2. 85, 4. oppido 13, 6. 

oppidum (acc.) 15, 5. 39, 6. oppi- 

da 37, 8. 
optionatus (jjlur.) 39, 4. 
(opus) maiore opere 23, 2. maximo 

opere 55, 10. opus est 37, 13. 79, 

7. 8. 88, 8. opus sit 82, 1. opus 

siet 22, 6. 
oratio 37, 1. orationis58,2. oratione 

37, 5. orationes 80, 9. 
orator 80, 1. oratores 8, 7. 41, 3. 

oratorum 30, 8. 
ordinem 17, 6. 
ordinarius 43, 1. 



oreas 16, 6. 

Orestes 15, 10. Orestem 15, 8. 

oritur 28, 4. 

oriundi 9, 9. 

Orobii 10, 5. 8. 

os 17, 8. 67, 4. 

osculimi propinqui feminis clant 86, 8. 

ostende (fui.) 90, 7. ostenturum 63, 3. 

otiosus 43, 4. 

otium 4, 4. 

ouis (plur.) 66, 1. 

Paelignus 12, 3. 

palam 35, 8. 64, 4. 80, 7. 

panis 58, 6. 

papauer 11, 5. 

Papirius Practextatus 56, 10. 

(par) pares 62, 4. 

parastatae 86, 21. 

(parco) parsi 51, 6. 

(paro) pares 54,4. parauere 39, 3. 

paratum 25, 9. paranda 34, 3. 
Parrà 10, 8. 

(pars) partem 81, 10. parte 35, 12. 
' 85, 3. 

parsimonia '43, 6. 
partim 23, 7. 52, 12. 64, 8. 
parimi 41, 1. 

(paruus) pania 20, 1. cf. minus. 
pascalis 66, 1. pascales (?) 93, 17. 
pasceolos 61, 9. 
passim 66, 6. 

(passus) passum (gen. plur.) 9, 7. 
patrem 59, 9. 
patronum 59, 10. 
pauca (acc. pi.) 35, 5. 
pauculos 34, 12. 37, 11. 
pauimentis 55, 10. 
pauperem 54, 1. 
(pax) pacem 44, 2. 
Pecolif 15, 7. 
pectore 71, 5. 
(pecunia) pecuniae 42, 6. pecuniam 

37, 5. 52, 11. 54,6.7. 63, 2. 64, 4. 

pecunia (abl.) 50, 4. pecunias37, 14. 
(pecus) pecuum 24, 11. 
pedatu 9, 5. 39, 10. 85, 4. 
pedetemptim 36, 7. 
pedites 81, 16. • 
peditatti 26, 4. 
peior u. malus. 
pelastesf 20, 9. 
pelles 29, 1. 
pelliculatio 72, 17. 
penatores 15, il. 
por 37, 6. S. I I. 38, 10. 12. U.S. |:i. 

1. 03, 7. 73, 2. 



128 



CATONIS VOCABVLA. 



peragier 27, 2. 

percellit 28, 9. 

percunctatum (?) 53, 1. 

percussi 59, 3. 

perdiscere 77, 3. 

peremat 81, 5. 

perficit 44, 5. 

pergo 35, 15. perge 37, 15. 

perhibuit 19, 13. peribere* 37, 7. 

Pericles (?) 99, 5. 

(periculor) periculatus sum 51, 7. 

periculum 33, 2. 

periniurium 50, 7. 

peritus 78, 13. 80, 1. 

perlecta 37, 3. perlectum est 37, 4. 

perones 28, 12. 

perpessi 23, 16. 

perpetuius 55, 3. perpetuissimo 45, 7. 

persequitur 9, 12. 

(Perses) Persen 23, 5. 12. Persei bel- 

limi 12, 6. 
pertusos* 62, 1. 
peruerse 68, 4. 
(pes) pedes 11, 18. 
Petilia 16, 2. 
(peto) petimt 52, 13. peterent 62, 4. 

petitur 62, 6. 10. 
petulantiain 03, 7. 
pharmacopo-lam 58, 3. 
Philippus Poenus 46, 14. Philippe 

47, 14. I 
Phitoctetes 16, 3. 
philosophi 87, 2. 
Phryges (?) 4, 21 . 
Picentium 10, 21. 
pinguitudine 11, 2.- 
Pisae 11, 7. 
piscatores 45, 11. 

pisculentus 28, 5. pisculentum 25, 7. 
plagas 41, 7. 
plaustmm 11, 4. 28, 9. 
plebeium 54, 1. 
plebitatem 49, 2. 
piena 36, 1. 
plerus 4, 15. pleraque 9, 12. pleris- 

que 21, 8. 
plus, plurimum u. multus. 
poena 24, li. poenas 24, 5. 
Poenicis 55, 11. 
Poenoruni* 88, 3. 

poeticae artis 83, 2. poètae (?) 46, 6. 
Polites 13, 13. 
Politorium 13, 16. 
polliciti 26, 7. 
Polybius 100, 9. 
Pometinus 12, 11. 



pompa 59, 1. 

poneuersus 35, 10, 12. 

ponit 73, 14. ponas 19, 15. ponere 

43, 1*. posui33, 8. 
pontifex 27, 5. pontifìcem maximum 

16, 16. 
pontificium ius 27, 5. 
popularibus 41, 9. 
populus71,7. 80,10. populi Romani 

3, 12. populum 50, 2. populi (plur.) 

12, 9. 16, 9. populos 23, 0. 
porro 35, 14. 15. 36, 15. 37, 10. 
porta Naeuia 59, 6. porlae urbis', 25. 
portisculum 66, 5. 
posimerium (?) 93, 9. 
possederunt 15, 5. 
possum 55, 9. potest 41, 4. 48, 13. 

58, 6. possit 11, 3. posse 35, 7. 

67, 5. posset 60, 1. possent 34, 

11. 35, 2. potui 85, 1. potuissc 

34,1. 
post 20, 11. 

postea 52, 14. 54, 7. 59, 9. 
pò stlia e 36, 12. 
postilla 39, 12. 

postquam 34, 4. 35, 10! 42, 5. 45, 10. 
postremum 16, 9. 
postridie 21, 3. 26, 4. 63, 4. 
postulas 39, 12. 
Postumius Albinus 102, 22. 
potestatem 23, 3. 54, 6. 
potius 6, 21. 52, 10. 62, 6. 10. 80, 10. 

potissimum 80, 8. 
praecipitat (?) 86, 19. 
praecipuam 19, 17. 
praeda 85, 10. praedam 37, 10. 
praedia 30, 5. ol, 3. 
praeditos 42, 1. 
(praedo) praedatum* 81, 10. 
praedonuli 83, 19. 
praefectos 37, 8. 
praematura mors 78, 11. 
praemiosam 72, 15. 
Praeneste {dot.) 13,6. Praeneste 13, 5 
praepositos 72, 1. 
praesenti 63, 10. t 
praesidium 36, 4. praesidia 35, 7. 
(praesto) praestari 84, 10. praestet 

13,6. 
praeterea 58, 12. 59, 3. 71, 6. 
(praetereo) praeterimus 34, 4. 
praeterfluere 80,. 9. 
praeterpropter 89, 30. 
praeterquam* 8, 17. 
praetor Albanus 8, 7. praetore 66, 5. 

praetores 50, 1. 64, 1. 
pransum 25, 9. 



CATONIS VOCABVLA. 



129 



preceiu 46, 10. 

prcheudissrs 68, 7. prendere 51, 4. 

pretiosus 72, '23. 

pretium 39, 3. 

pridem 33, 1. 

primo-rem* 34, 8. 

(primas) primum 59,9. primo pedata 

85, 4. primis (?) 45, 4. 
primo 15, 5. 36, 5, 
principio -43, 6. 40, 1. 54, 5. 
priuatim 23, 13. 07, 1. 09, 1. 
prillata? 64, 2. priuatorum 09, l. 
priores 24, 2. 
prius 50, 7. prius quam 12, 3. prius- 

quam 13, 17. 
prò 10, 7. 20, 2. 21, 7. 25, 6. 36, 13. 
37. 3. 10. 39, 8. 42, 8. 44, 8 (bis). 
9. 59, 1. 3. 8. 61, 3. 04, 7. 08, 3. 
69, 6. 
probri 08, 5. probrum uirginis Vesta- 

lis 07, 13. 
processit 22, 3. 
jirocubitores 81, 0. 
(prodeo) prodire 27, 1. 
proditionem 73, 9. 
proelium 21, 7. proeliis 35, 2. prae- 

liorum de lieta 81, 1. 
iprodo i prodidisse* 73, 8. 
(profero) proferatur 23, 2. proferan- 
tiu 80, 7. proferri 37, 1. prolatae 
37, 2. 
proriei.?cor 35, 14. profecti sumus 

34, 7. profectos 44, 3. 
profugisse 13, 17. 
progredì 11, 3. 
prohibere 47, 19. proliibitum irem 

51, 5. 
proicit 34, 8. 
proletarium 54, l. 
prolixis 22, 1. 

prope 83, 5. proximus 17, 8. proxi- 
mum 17,8. 59, 10. dieproximi 50, 3. 
properie f 88, 8. 
(propero > properat 44, 5. properare 

44, 4. 
Properiius rex 12, 1. 
(properus properaque 82, 3. 
propter 8, 7. 15, 4. 19, 16. 49, 2. 
propterea 12, 3. 44, 1. 
prorsus 39, 8. 
prorsum -19. 5. 
prosapiae* 9, 6. 
prosita 85, 13. 
prosperis 22, 1. 
prostitueret 10, 2. 
(prosum) profui 50, 4. 59, 4. 
protelo 20, 8. 

CATONIS QVAE EXTANT ETC. 



prouincia 64, 1. 

pte snff. suaptef 85, 12. uopte 88, 

19. mihipte 87, 21. 
C. Pubtieius 83. 17. 
(publicus) publicum* 01, 4. pul)lico 

37, 17. re publica 44, 9. lege pu- 

blica 21, 0. publici 09, 2. publicis 

60, 4. publice 23, 12. 
pudicitiam 40, 5. 
pueri 50, 1. pueris 01, 9. 
pugnauimns 20, 5. 
pulclier 28, 5. pulchrum 39, 0. 25.7. 

pulcbrius 00, 3. pulekerrimae 28, 

0. pnlcherrimum 39, 7. 
pulcliralibus 05, 0. 
pulmentario 10, 7. 
palmento 16, 8. 
pnnctatoriolas f 53, 16. 
pupillos 59, 7. 
purgat 60, 3. 

purpura 09, 2. purpuraque 28, 13. 
putei 89, 10. 
pntidas 14, 7. 
(pnto) puta 77, 4. putatote 72, 1. 

pntabant 82, 10.' 
Pylade 15, 8. 
Pvrenaeum 34, 8. 

qua 49, 4. 86, 3. 

quadrantalibus 61, 3. 

quadrato 81, 17. 

quaererem* 61, 1. quaereret 64, 4. 

quam 6, 22. 9, 3. 12, 3. 25, 5. 26, 9. 

33, 7. 42, 10. 50, 3. 59, 7. 62,7.9. 
77, 8. 80, 11. 82, 5. 83, 2. 8. quam 
plurimum 85, 9. quamplures (?) 
64, 1. 

quamquam 33, 4. 

quandoque 77, 4. 

quanti 49, 4. quantum 28, 7. 41, 10 
{ter), quanto 23, 13. 36, 14. quan- 
to que 42, 9. 

quartato 86, 6. 

quasi 17, 1. 60, 1. 71,8. 

quaterna 11, 1. 

quattuor 81, 16. 88, 3. quattuor et 
uiginti 20, 12. 

que (end.) 19, 10. 12 {bis). 13. 18. 21, 

7. 23, 2. 17. 25, 0. 28, 13. 30, i. 

34, 6 (?). 35, 8. 39, 5. 42. 9. 55, 3. 

8. 50, 3. 07, 7. 08, 4. 82, 3. 85, 
3. 0. 

qui 10, 20. 14, 9. 15, 4. 19. 15. 20, 
2. 24, 3. 4. 28, 11. 13, 1. 11. 1. ;>. 
8(6fr). 9 {bis), is, L5: 58, 2. 62, 8. 
64, 4. 78, 5. 82, 11. SI. II. 85, 7. 
quae 24, 8. 03, 0. 85, 10. quod 

9 



130 



CATONIS VOCABVLA. 



(noni.) 16, 16. 20, 11. 22, 4. 37, 10. 
47, 19. 48, 1. 68, 4. 70,3. 79, 7 
(ter). 14. 86, 2. cuius 78, 13. cu- 
iusmodi 35 , 3. cui 49 , 9. quem 
4, 15. 15, 10. 23, 9. 54, 9. 57, 29. 

58, 14. 67, 1. quam54, 6. quod 
(acc.) 23, 16. 24, 1. 25, 3. 8. 37, 
19. 44, 6. 47, 18. 51, 5. 52, 10. 63, 
3. 73, J. quo 19, 15. 37, 18. qui 
(plur.) 14, 4. 23, 8. 36, 8. 12. 37, 
8. 12. 40, 10. 52, 12. 14. 80, 8 (bis). 
85, 1. si queis* 3, 12. quae (noni.) 
11, 17. 80, 7. quibus 55, 9. quos 
3, 12. 40, 10. 50, 7. 71, 4 (?). quae 
(acc.) 33, 8. 37, 3. 42, 7. cf. qua, 
quo, quod.' 

quia 13, 6. 25, 1. 73, 4 {bis). 83, 19. 
(quicumque) quodcumque 49, 5. ques- 

cumque 15, 3. 
quiclem 23, 4. cf. ne — quidem. 
quin 10, 1. 16, 9. 66, 7*. 
quindecim (XV) 48, 4. 
quingenta 24, 10. 
Quirites 63, 6. 8. 
quis (interroq.) 41, 3. 4 (bis). 46, 1. 

66, 2 (?). 'quid 22, 6. 24, 8. 25, 4. 

35, 2. 41, 10. 43, 9. 58, 14. 71, 9. 

77, 1. (inde/in.) quis 24, J5. quid 

16, 18. 23, 15. 42, 1. 58, 14. 62, 3. 

68, 6. quid si 60, 3. cf. siquis, ne- 

quis. 
quisquam 25, 8. cuiquam 88, 10. 

quemquam 46, 1. 49,5. quemquam 

hominem 33, 10. quicquam 25, 8. 
quisque 35, 3. 74, 3. cuique 73, 2. 
(quisquis) quidquid 23, 10. cf. unus- 

quisque. 
quo (coni.) 22, 2*. 23, 1. 37, 14. 85, 

13. (adii.) 11, 4. 34, 8. 
quod 8, 17. 10, 1. 12, 7. 19, 11. 13. 

22, 3. 24, 4. 5. 6. 15. 25, 1. 3. 8. 

37, 2. 44, 2. 9. 48, 1. 49, 9. 51, 5. 

59, 7. 62, 5. 77, 2 (?). 85, 6. 
quod si 58, 1. 

quomodo 74, 3. 

quoque 37, 9. 12. 63, 7. 77, 8. 

quotiens 16, 17 (bis). 62, 1. 

lìaetica ima 79, 2. 

rapiant 70, 7. 

rare 89, 8. . rarenter 89, 10. 

ratos 40, 11. ratissima 42, 3. 

Rea 7, 7. 

Reatinus ager 5, 7. 

recedet 3&, 11. récessit 47, 15. 

recepticium 54, 8. 

recipit 54, 6. recipie (fut.) 90, 5. 



recita 37, 10. recitauit 37, 7. reci- 
tato 37, 13. 

recte 23, 1. 38, 11. 

(rectus) recto 26, 6. 36, 9. 

recusare 63, 5. 

redemptitauere 69, 7. 

(rodeo) redeamus 23, 3. redeuntes 
15, (). 

redimicula 29, 2. 

(redimo) redemisti 61, 3. 

regionibus 28, 6. 

regnauissent 15, 3. 

relicuus 48, 5. 

religionem 69, 5. 

religiosior.,60, 4. 

relinquemus 24, 1. reliquisse 15, 10. 
relieta 20, 2. 

remiges 66, 5. 

Remus 7, 6. 

repastinandis 43, 8. 

repente 73, 10. 11. 

(repo) repsit 55, 3. 

repulsior 60, 4. 

res 8, 6. J4, 3. 22, 3- 23, 2. nulli rei 
(yen.) 88, 7. rei (dal.) 33, 6. 72, 1. 
rem 20, 2. 23, 14. 24, 5. 14. 27, 2. 
6. 34, 12. 39, 7. 43,5. 72, 1. 80, 
2. rem bene gestam 80, 10. rem 
militarem 9, 13. re 37, 2. 44, 3. 
61, 1. 63, 10. 83, 3. re male gesta 
80, 11. res (noni, pi.) 22, 5. 6. re- 
rum 52, 12. fes (acc. pi.) 9, 12. 22, 
4. 35, 7. res gessissent 62, 5. res 
gestas 3, 12. rebus 19, 18. 21, 8. 
res publica 37 , 18. rei publicae 
(genet.) 63, 7. (dal.) 19, 13. 37, 19. 
50, 4. 59, 4. rem publicam 33, 2. 
42, 3. re publica 36, 13. 37, 3. 44, 
8. 74, 2. e republica*70, 4. 

resciuere 21, 5. 

resignat 49, 10. resignatis 70, 1. 

respondit 16, 6. 

restitui 66, 7. 

rete* 28, 13. 

retricibus f 53, 16. 

reuertantur 70, 1. 

rex 41, 5. 70, 5. regem 23, 5. 43, 4. 
rege 43, 3'. 

Rheginum (genet.) 15, 7. 

Rhodienses 23, 6. 12. Rhodiensibus 
24, 15. Rhodienses 23, 4. Rho • 
diensis 25, 3. 

ridibundum 34, 12. 

ridicularia 58, 10. 

ritu 48, 14. 

visus 83, 13. 

rogas 71, 6. rog-at 52, 10. 



CAT0S1S YOCABYLA. 



131 



Roma 9, 3. Romae 15, 3. Romani 8, 

8. 21, 2. 39, 7. 44, 3. 
Romanus 10, 20. populi Romani 3, 

12. ciues Romani 66, 5. 
Romulus 7, 6. 8, 1. 
rotundae 17, 1. 
mbigo 83. 6. 
rumoreni -40, 3. 
(rampo) rupit 17, 8. 
rura 79, 4. 
rusceas 29, 1. 
Ruscinonem* 34, 6. 
rntilus 29, 3. 
Rutulus 12, 11. 

Sabini 5, 2. 16. Sabinis 43, 8. 
Sabus*b, 2. 16. 

(sacer) sacra 14, 1. sacrem (?) 45,3. 

sacra (accus.) 48, 1. 65, 7. 
sacramento 40, 8. 
sacrarium 48, 3. 
sacrosaiictus 67, 8. 
saepeque 19, 12. saepe 49, 7. 59, 3. 

64, 8. 67, 4. 83, 19. 
s agiti arti 81, 11. 
(sai) sale 14, 9. 28, 7. 
Salassi 10, 11. 
salinatores 49, 9. 
(salio) salhmt 11, 17. 
Samnitis 67, 1. Samnites 88, 1. 
Sancus 5, 2. 
(sanctus) sancta {piar.) 48, 2. san- 

ctius 59, 7. 
sane 25, 4. 
sanguen 19, 11. 65,5. sanguinerà mit- 

lere 82, 8. 
satis 10, 1. 35, 13. 48, 14. 82, 4. 

83, 1. 
Saturnalia 48, 14. 
Sauracte 11, 17. 
saucius 19, 9. 
saxo 11, 18. saxis 43, 8. 
scapulis 59, 3. 
sederà 40, 7. 42, 7. 
scio 21, 8. 23, 7. 33, 1*. 51, 4. 80,7. 

scire 27, 5. 
Scipio 101, 23. 102, 17. 
scorto 64, 7. 
scribo 16, 9. scribere 16, 16. 58, 8. 

scripta erat 37, 1. scriptum erat 

37, 5. scribti 66, 5. scripta sunt 

80, 7. 
se 11, 3. 17, 3. 58, 4. 64, 4. 77,6. 

88, 2. sese 24, 4. 26, 7. 83, 3. sibi 

41, 1. 74, 3. 
sectari 54, 8. 
secunde 22, 3. 89, 14. 



secundum (praepos.) 50, 2. 

(secundus) secando {abl.'jSo, 4. se- 
cundas 22, 4. 6. 51,4. secundis '21,8. 

securim 14, 4. 

secus 33, 7. 36, 1 !. 

sed 9,4. 9. 14. 19, 14. 23, 5*. 6. 9. 
24, 14. 25, I. 26, 8. 35, 5. 38, 12. 
42,6. 45, 6. 11. 52, 12. 64, 4. 70, 
1. 77, 7. 79, 7. 80, 8. set MI, 10. 

(sedeo) sedere 48,13. sedebant36,2. 

seditiosa 73, 15. 

sedul o 36, 3. 

segetibus 67, 3. 

segnius 36, 12. 

Seleucus 70, 4. 

semper 39, 2. 43, 10. 63, 9. 

sempiterno 33, 8. sempiterni 40, 10. 

Semurius ager 7, 12. 

senectus 27, 2: 

senilis iuuenta 78, 11. 

sententia 23, 12." 

sentinosas 14, 7. 

(sentio) sensi 47, 18. 

seorsum 39, 3. 85, 12. 

separata 85, 15. 

sepelitus est 45, 9. 

septimus 15, 6. 

sequestro 43, 1. 70, 8*. 

(sequor) secuntur 14, 2. sequi 36^ 9. 
sequentur 80, 2. 

sermocinaturum 59, 2. 

(sero) serit 13, 12. 

sero (aduerb.) 21, 4. 

serra 82, 2. 

seruitutem 41, 4. seruitute 23, 11. 

(senio) seruauit 19, 14. seruauerat 
20, 2. seruatum (sup.) 35, 14. 

seruus 72, 23. senio 47, 19. sennini 
54, 7. serui 41, 11. 47, 17. quin- 
que seruos secum duxit 38, 1. 

sex 15, 6. 

sexagenos 11, 18. 

sexaginta 61, 3. 

sextum 20, 12. 

si 3, 12. 6, 21. 14, 7. 21, 4. 23, 9. 
24, 14. 27, 5. 34, li. 36, 9. 42, 6. 
43, 9. 58, 4. 8. 59, 3*. 60, 1. 3. 62, 
4. 6. 9. 68, 5 (bis). 7.8. 71, 1.7. 9. 
73, J. 6. 7. 77,5. 80, 7. 83, 5. 6. 7. 
quod si 58, 1. sultis 63. 1. iridi si * 
37, 18. siquis 11. 1. 14, 1. 17. 0. s. 
23, 14. 24, 9. 10. 11. 25, 5. 35. 3. 
47, 17. 50. 6. 62. 3. 63, 1 [bis). 83, 
3. siquid 38, 10. 68, 4. 73. 1. sicni 
47, 1S. si (pia 38, 12. 

sic 62, 3. 

Sicilia 1 10. 3. 



132 



CATONIS VOCABVLA. 



signa G9, 6. signis 19, 18. 26, 4. 

silicibus 43, 8. 

siluam* 13, 18. 

simile 19, 15. 

simul 17, 4. '36, 1. 44, 5. 

sine G2, 2. 68, 7. . 

singula 10, 22. 

sinunt 70, 0. siili* 80, 9. 

siquis u. si. 

siremps 71, 8. 

(sistoj stitisses 60, 3. 

siticines 68, 10. 

(sitio) sitit 85, 9. 

(sitis) siti (ab!.) 78, 6. 

siue 62, 4 (bis). 68, 8. 82, 1. 

societas 41, 6. 

(socius) socios 36,' 3. socrorum 37,. 

6. 8. 
Socrates 92, 27. 105, 8. 
(sol) solis 16, 17. 
(soleo) solet 11, V 47, 19. 60, lf. 

solent 23, 1. 40, 9. solere 21, 8. 

51, 4. solui 89, 34. 
Solinius ager 7, 12. 
sollemnia 48, 1. 
sollicitum 36, 15. 
Solon (?) 109, 12. 

(solus) soli (genet.) 9, 1. solo 23, 10. 
sonmi 78, 5. 
sonticam 65, 2. 
spati atorem 58, 9. 
spectatoribus 59, i. 
(specto) spectabam 35, 2. 
(specum) speca 85, 13. 
spero 63, 3. 
(spes) spem 67, 4. 
spiciunt 40, 11. 
splendent 78, 14. 
' spondet 44, 9. 
sponsionem 37, 2. 62, 6. sponsio 47, 

10. 
spurcius 77, 8. 
staticulos 58, 10. 13. 
(statua) statuas 69, 5. statuis 19, 18. 

statitele 51, 13. 61, 7. 
(statuo) statuere 69, 6. 
(status) stata 48, 1. 
stellosf 61, 9. 

stipendia 43, 9. stipendio 85, 3. 
stiricidium (?) 63, 10. 
(sto) stans 11, 3. 
(strenuus) strenuam 19, 13. strenui 

16, 10. strenuis 39, 4. strenue 35, 3. 
struxit 74, 3. 
studebat 83, 3. 
stulte 44, 9. 
stupris 40, 3. 



suadeoque 23, 2. 

sub 23, 10. 47, 17. 66, 5. 6. 80, 4. 

subduxit 19, 14. 

sublimauit 15, 2. 

subrectitauit 64, 7. 

succidias 39, 13. succidiaruni* 11, 1. 

suffetcs* 88, 3. 

sultis 63, 1. 

sum 37, 6. 44, 1. 51, 7. es 50, 5. est 

0, 21. 9, 3. 7. 10, 21. 14, 1. 15,7. 

9. 16, 17. 21,4. 22,3. 24,4.8. 13. 

14. 25, 5. 8. 37, 4. 13. 21. 40, 8. 

44, 4. 45,.- 9 {bis). 47, 14 (bis): 54, 

7. 58,5. 62, 9. 67,6. 68, 3. 5.9. 
72, 23. 73, l (bis). 79, 7 (bis). 8. 
80, 1. 81, 17. 82, 3. 83, 5. 85, 1 
(bis). 86, 3. 88, 8. sumus 34, 7. 
sunt 3, 12. 9, 9. 10 (bis). 11, 17, 
12, 7. 15, 6. 17, 2. 27, 1. 28, 6. 
40, 10. 52, 12. 70, l. 80, 7. 9. 
sim51, ± 58, 9. sis*82, 4. sies 
85, 7. sit 66, 8. 77, 2. 7. 82, 1. 
siet 22, 6. 37, 19. 20. 50, 7. 71, 8. 
sint 25, 4. sient 16, 10. 55, 11*. 
esse 25, 3. 6. 10. 33, 3. 10. 35, 9. 
12. 36, 15. 41, 1.9. 42, 10. 59, 5. 
62, 6. 9. 67, 3. 70, 4. 72, 2. 73, 7. 
77, 3*. 88, 2. esto 24, 10. 11. 12. 
eram 44, 6. erat 48, 5. 37, 1. 5. 
64, 8. 83, 1 (bis). 3. 85, 6. erant 
34, 3. 40, 6 (?). essem 64, 1. esset 
19, 10. 23, 9. 29,3. 37, II. 46,2. 
51, 5. 62, 7. 8. essetis 71, 9. es- 
sent23, 11. 35,3. 46,2. 62, 4 (bis). 
erit 21, 3. 65, 7. fore 36, 16. 80, 

8. fuisti 43, 4. fuit 4, 16. 8, 17. 

9. 2. 14, 3. 20, 12. 48, 1. 49. 7. 8. 
64, 7. fuere 8, 16. fuerint23, 8. 
fuisse 23, 12. fuisset 64, 5. 

summus u. superior. 

sumptuosus 82, 10. 

supellectilis (noni.) 60, 1. supellectile 
(abl.) 69, 6! 

super 61, 1. 

superbiam 22, 1. 

(superbus) superbi 25, 4. superbos 
25, 3. superbior 25, 5. 

(superior) superiorem 42, 9. suppre- 
mam 88, 11. sumrnum 33, 2. stim- 
ma 23, 15. 

(supersum) superfuerit 63, 1. 

supplicium 42, 8. 

(supplico) supplicatimi eat 80, 11. 

supprimis 73, 4. 

.supra 84, 11. 

Surus elephantus 20, 10. 

sus 11, 2. 



CATONIS VOCABVLA. 



133 



suspitiosus 64, 5. 

sustinent 12, 7. sustinere 11, 3. su- 

stineri 35, 7. 
(suus) suae (gen.) 23, 11. smina (acc.) 

25, 9. 44,' 8. suam 23, 15. 42, 0. 

suum 73, 2. suo 77, 1. sua 44, 9. 

80, 10. sua (plur.) 85, 12. suos 39, 

9. 77, 6. suas 77, 4. suis 28, 10. 
41, 9. suaptef 85, 12. 

symbolos (acc.) 37, 14. 

tabula 16, 16. tabulae 37, 2. 

tacet 57, 29. taceat 58, 6. 

taetre 73, 13. taetreque 68, 4. 

talenta 87, 22. 

talione 17, 8. 

(talis) tali 61, 1. 

tam 22, 3. 24, 8. 62, 8. tam maxime 

— quam maxime 85, 9. 
tamen 19, 10. 23, 12. 16. 24, 15. 27, 

4. 33, 5. 34, 1*. 83, 6. 
tam-quam 57, 29. 58, 3. 
tandem 24, 4. 8. 
tantisper 85, 7. 
(tantus) tanta 24, 10. tantum 33, 9. 

10. tantam 23, 17. 27, 3. 39, 13. 
tantum (neulr.) 24, 12. 33, 9. quan- 
tum — tantum 28, 7. tanto 23, 3. 
tanta 23, 17. 

7 archon 11,8. 

tarditatem 49 4 2. 

Tauriani 15, 4. Taurianum * (gen. 

pi) 15, 7. 
Taurisci 10, 11. 
tela 86, 4. 
temere 34, 11. 
temetum 86, 8. 
tempestate 60, 6. 
temptabam 35, 2. 36, 7. 
tempus 35, 5. tempore 70, 3. 82, 4. 

homo cuiusuis temporis 83, 18. 
tenet 57, 29. tenere 27, 6'.' 69, 5. 

tene 80, 2. 
tenuitatem 49, 2. 
terminimi 30, 8. Termino 8, 17. • 
terna 11, 1. 
terram 55, 8. 56, 3. 
tertiato 86, 6. 
(tertius) tertia 82, 3. tertiae (III) 

73, 8. tertio 39, 10. tertio pedatu 

9, 5. 
tertium (adii.) 36, 6. 
testimoniiim 59, 8. 
(testis) testes 62, 5. 
(testor) testatur (pass.) 59, 8. 
Testruia 5, 5. 



Teuta?ies* 11, 10. 

Thebae Lncanae 16, 4. 

Theluntif 15, 4. 

Themistocles (?) 99, 5. 

Thermopylas 19, 16. Thermopuleis* 
36, 10. 

Theseus (?) 109, 2. 

Tiburtis (nom.) 12, 10. Tiburti 13, 11. 
Tibur 13, 8. 

timidus 65, 1. timidius 36, 13. 

tollitur 54, 9. 

torpedo 83, 7. 

traderentur 40, 8. 

traicere 11, 4. 

transfugere 17, 5. 

transigit 44, 5. transigebam 44, 6. 

transuorsum 22, 6. 

trepidante 48, 13. 

(tres) tris (?) 71, 3. 

(tres turi) trium uirum 58, 8. 

tribuno militum 19, 8. 20, 1. tribuni 
plebis 67, 10. 

tribus Seruianae 8, 9. 

tributus 30, 5. 

trini 26, 8. 

Troia 15, 5. Troia 5, 20. Troiani 5, 
24. Troiana castra 5, 25. Troiana 
Venetorum stirps 10, 18. Troicum 
bellum 4, 10. 7, 19. 

trucidationem 39, 13. 

trudere 23, 1. 

trulleos* 62, 1. 

tu 43, 4. 48, 1. 50, 5. 68,8. 69, 3. 

• 73, 6. 79, 1. tibi 6, 21. 16, 6. 21, 
3. 43, 5.. 52, 11. 54, 4. 77, 9. 79, 
14. te (acc.) 21, 4. 41, 9. 68, 8. 
73, 8. te (abl.) 48, 1. 79, 14. uos 
(noni.) 25, 5. 38, 10. 71, 9. uopte 
88, 19. uestrum 63, 1. uestrorum 

24, 4. uobis (dat.) 54,5. uos (acc.) 

25, 5. 39, 2. 43, 1. 72, 1. uobis 
OR) 38, 11. 12. 

tubicines 68, 10. 

tuburcbinabundus 89, 18. 

Seruius Tullius 8, 9. 

tum 51, 1. 54, 5. 70, 1. 77, 5. 

tumultuosius 36, 6. 

tumultus (gen.) 36, 1. tumulto* 88, 1. 

tumultus (acc. p/.)36, 10. 
Turaxf ager 7, 12. 
Tutìus 62, 7. Turium 62, 9. Turio 

62, 7. 9. 
turinam 35, 1. 
Turnus 6, 3. 
turribus 82, 1. 
Turtam* 35, 14. 15. 
Tusci 15, 15. 



134 



CATONIS VOCABVLA. 



Tusculanus 12, 9. IO. Tusculana ci- 

uitate 9, I. 
tuum 39, 12. tuam 68, 7. tuis 69, 1. 
Tyrrenus 11, 8. 

uaclimonium 60, 3. 

uallum 35, 13. 

Valerlis Flaccus 104, 3. . 

uasum 72, 22. 

uatem 77, 4. 

uber 14, 3. 

ubi 13, 11. 17, 1. 35, 5. 37, 1. 4. 41, 

6 (bis). 47, 15. 51, 1. 54, 7. 58, 12. 

70, 1. 
uè (suff.) 22, 4. 68, 8. cf. siue. 
uecticulariam 73, 10. 
uectigalium 49,9. uectigalibus 70, 1. 
uectitatum iri 59, 1 . 
uehes 9, 8. 
Veientes 12, 1. 
uel 58, 6 (bis). 
(uelum) uelis 34, 5. 
uenefici* 63, 4. uenefica 72, 14. 
(ueneo) ueneat*80, il. ueniere66,6. 
Veneti 10, 18. 
(uenio) usu uenit 70, 3. ueniunt 36, 

5. uenit (jìerf.) 35 , 6. uenisse 15, 

9. uenerant 44, 2. ueniebant39, 8. 
(uenter) uentrem 44, 8. 
uentus 34, 8. uentus auster 34, 5. 

uentus Cercius 28, 8. 
uerbera 41, 7. 
uerberitare 88, 17. 
(uerbero) uerberauere 41, 3. 
(uerbum) uerba (nom.) 58, 4. 80, 2. 

(acc.) 73, 15. uerbis (abl.) 35, 4. 

uerba (?) 86, 6. 
(uereor) uereremur 23, 10. 
uerruca 18, 8. 
uersus 58, 12. 
Vertamocori 10, 3. 
uerto (?) 86, 1. uertuut 73, 4. 
uerum (coni.) 58, 4. uerumuero 67, 

5. uerum enim uero 27, 2. 
uero (coni.) 67, 6. enim uero 37, 17. 
(uerus) uerae (gen.) 80, 8. uerum 

(acc.) 73, 4. uera (acc.) 9, 10. 
uestimentum 72, 22. uestimenta 41, 2. 
uestiri 83, 1. 

uestis lugubris feminarum 29, 5. 
uestrorum 37, 8. uestris 38, 10. ue- 

stros 71, 1. cf. tu. 
ueterina bestia 88, 12. 
ueternosus 85, 9. ueternosum 58, 1. 
(ueto) uetuit 66, 1. 
(uetus) ueteris* 9, 6. ueterior 9, 3. 
uexaret 55, 8. 



(uia) uiam * 36, 7. uia (ahi.) 85, 13. 

uibices 41, 7. 
(uices) uicibus 36, 8. 
uicissim 36, 8. 
uictores 6, 23. 
uictoriosus 89, 3. 
uideo 60, 6. uidemus 83, 7. uidesis 

37, 18. uidetote 36, 14. uideres 

34, 5. nidi 62, 1. uirlit 46, 1. ui- 
derunt 15, 10. uidere 41, 3. uide- 
ris (?) 73, 7. uidetur 68, 4. uiden- 
tur 14, 4. 83, 19. 

duo et uiginti 20, 12. 

uilicare 51, 3. 

uìllae 55, 9. villae 72, 19. 

(uincio) uinctos* 28, 12. 

uincam 77, 3. uinci * 23, 5. 

uindicias dicunt 50, 2. 

uinum (acc.) 38, 7. 61, 3. 4. 68, 5.. 

uinum honorarium 64, 2. uini 10, 

22. 61, 3. uino 37, 16. 
uir 54, 9. 62, 7. 68, 3. 78, 13. 80, 1. 

uiri 54, 6. uiro (dai.) 54, 7. uirmn 

54, 8. uiro (fl&/.)"68, 5. trium ui- 

rum 58, 8. decemuiris 41, 1. de- 

cem uiros 41, 2. 
uìrgo Vestalis 67, 13. 68, 2. 
uiritim 10, 20. 85, 10. 
uirtus 53, 7. uirtute 19, 8. 42, 1. uir- 

tutes 19, 16. 
(uis) uim 64, 5. ui 23, 15. 85, 4. ui- 

res 27, 2. uires causae 80, 6. 
uita 83, 5. iiita deum immortalium ! 

73, 12. uitam 40, 1. 42, 9. 73, 10. 
uitilitigent 80, 8. 
(uitio) uitiauerat 10, 1. 
uitiosusf 82, 11. 
uitium (acc.) 47, 18. 20. uitio 73, 4. 

uitia 82, 10. 
uiuitis 38 , 12. uiuunt 88 , 9. uiuere 

73, 10. uiuerent 42, 2. 
ulciscitur 17, 9. 
Vlixes 100, 9. 
ullum 72, 23. 
uls 88, 14. 
ultra 10, 21. 34, 5. 
ultro citroque 23, 17. 
unctitabant 29, 3. 
unde 9, 9. 37, 19. 62, 6. 10. 
ungulato (?) 88, 15. 
una 81, 17. unum 26, 8. 49, 1*. 
unusquisque 23, 14. unamquamque 

35, 1. 

(unus quisquis) unum quicquid 41, 

4. 6*. 
(uoco) uocatur 10, 20. uocantur 12, 

4. 15, 4. 17, 1. uocabatur 83, 4. 



CATONIS VOCARVLA. 



135 



Folci 10. 19. 

(uolo uolantia 80, 4. 

nolo 27, 4. 6. siuis2l, 4. uidesis 
37, 18. uult59, 5. uolt* 11, 4. uo- 
lumus 24, 12. si uultis 71, 1. sul- 
tis63, 1. uolunt37, 13. uelle 44, 
2. uelim 25, 4. 47, 16. uolebant 

14, 8. uellent 35, 4. uoluit 63, 9. 
uoluerit 24, 9. 10. 11. uoluisse 24, 
1. 3. 6. 15. 25, 1. 27, 4. 

Volaci 4, 15. Polsci 11, 13. 
uoluptas 39 , 1 . uoluptas 53,. 8. uolu- 

ptatem 38, 12. 
uos, uopte u. tu. 
uox 27, 1. uoces 58, 13. 
urbanus homo 83, 11. 
urbes 25, 6. urbis conditae annus 7, 

15. urbis condendae ritus 7, 21. 
usquam 11, 3. 

usque U, 2. 37, 18. 



usquequaque 30, 2. 4. 
usu uenit 70, 3. 

ut (e. indie.) 14. 4*. 40, 9. 85, 1. 86, 
I ? . (e. coni. Il, 2. 29, 3. 33, 6. 
35,4. 37, 12. 70, 7. 73, 14. 77, 7. 
80, 10. uti (e. ind.) 23, 5. 36, 10. 
50, 4. 83, 5. (e. coni.) 0, 22. 23, 2. 
37, 19. 51, 1.5. 58,6 (bis). 01, l*. 
62, 5. 63, 6. 82, 2. uti cura maxi- 
me 37, 15. 

utiles 83, 19. 

utor 73, 1. utar 73, 1. uti 73, 2. 74, 
2. usi 16, 8. 

utrinde 54, 3 (bis). 

utrubi 54, 3 (bis). 

utrumque 37, 4. 

Yulcanus 13, 3. 

uulnus 19. 10. uulneribus 19, 11. 

uxorem 68, 7. uxores ne in iudicium 
producanLur 28, 3. 



Bei B. Gr. Teubner in Leipzig silici erschienen: 

Aeschyli Septem ad Thebas. Ex recensione G. Hermann! cum scripturae 

discrepanza scholiisque codicis Medicei scholarum in usum edidit Fridericcs Ilrr- 
schelius. gr. 8. geli. 16 Ngr. 
Alberti, Ednard, zur Bialektik des Platon. Tom Theaetet bis znm Par- 
menides. (Aus d. Suppl. d. Jahrb. f. class. Philol. besonders abgedruckt.) gr. 8. 

1855. geli. 15 Ngr. 

Alciphronis rhetoris epistolae cnm adnotatione critica editae ab Angusto 

Meinekio. gr. 8. 1853. geli. iy 3 Thlr. 
Apollonii Argonautica. Emendavit, apparatum criticnm et prolegomena 

adiecit R. Mereel. Scholia vetera e codice Laurentiano edidit Henricus Keil. gr. 8. 

1854. geli. 5 Thlr. 
Aristophanis Nubes edidit illustravi! praefatns est W. S. Teuffel. gr. 8* 

1856. geli. 24 Ngr. 

Banibergeri , F. , opuscnla philologica maximam partem Aeschylea collegit 

F. G. Schneidewin. Praemissa est memoria F. Bambergeri a G. T. A. Krcegero 

conscripta. gr. 8. 1856. geli. 1 Thlr. 20 Ngr. 
Becker, Dr. Paul, die Herakleotische Halbinsel in archiiologischer Be- 

ziehung behaudelt. Mit zwei Karten. gr. 8. 1856. geli. 24 Ngr. 
Bentley's, Dr. Richard, Abhandlungen iiber die Briefe des Phalarig, 

Themistocles, Socrates, Euripides und iiber die Fabelrt des Aesop. Deutsch von 

Woldemar Ribbeck, Dr. gr. 8. 1S57. geli. 4 Thlr. 20 Ngr. 
Bernstein, G. K., das heilige E vangelium des Johannes. Syrisch in Har- 

kleusischer Uebersetzung mit Vokalen und den Punkten Knschoi and Rucoch nach 

einer Yaticanischen Handschrift nebst kritischen 

syrischen Typetì. gr. 8. 1853. geh. 2% Thlr. 
Bionis Smyrnaei Epitaphlus Adonidi». Edidit Benricus Ludolfus Ahrens. 

8. 1854. geh. 15 Ngr. 
Boeckh, A., zur Gcschichle der Mondcyclen der Bellenen. (Besonderer 

Abdruck aus den Suppl. d. Jahrb. f. class. Philol.) gr. 8. 1855. geli.. 22% Ngr. 

epigraphisch -chronologische Studien. Zweiter Beitrag zur Ge- 

scliich e der Moadcyclen der Hellenen. (Besonderer Abdruck aus dem II. Supplement- 
band der Jahrbùcher f. classische Philologie.) gr. 8. 1857. geli. 1 Thlr. 3 Ngr. 

gesammelte klcine Schriften. Erster Band: Augusti Boeckhii ora- 

tiones in universitate litteraria Friderica Guilelma Berolinensi habitae. Edidit 
Ferdinandus Aschersox. gr. 8. 1858. geli. 2 Thlr. 20 Ngr. 

Zweiter Band : August Boeckh's Reden gehalten auf der Unixersi- 

tàt und in der Akademie der Wissenschaften zu Berlin Herausgegeben von Ferdi- 
nand Ascherson. gr. 8. 1850. geh. 3 Thlr. 

Bredoxius, E. I. C. , quaestionum criticarum de dialecto Berodotea libri 
quattnor. gr. 8. 1846. geli. 2 Thlr. 

Bucolicorum Graecorum Theocriti Bionis Moschi reliquiae accedenti- 
bus incertorum idylliis. Edidit Henricus Ludolfus Ahrens. Tomus primus textum 
cum apparata critico continens. gr. 8. 1855. geh. 2 Thlr. 12 Ngr. 

Tomus secnndus scholia continens. gr. 8. 1859. geh. 4 Thlr. 24 \gr. 

Catonianae poesis reliquiae. Ex recensione Alfredi Fleckeiseni. gr. 8. 

1854. geh. 6 Ngr. 
Ch a risii artis grammaticae libri V, siche: Grammatici Latini. 
Christ, Wilhelm, Gru mi /.H gè der griechischen Lautlehre. gr. S. 1859. 

geh. 2 Thlr. 
Comico rum Latinorum praetcr Plautum et Tercntium reliquiae. Becensuit 

Otto Ribbeck. gr. 8. 1855. geh. 3 Thlr. 
Cominci Bhetoricorum ad C. Bercnnium libri UH. Becensuit et interpre- 

tatus est C. L. Kayser. gr. 8. 1854. geh. 2 Thlr. 20 Ngr. 
Corsscn, AV., iiber Ausspraehe, Vokalismus und Betonung der lateinischcn 

Sprache. Von der Kòiiigl. Akademie der Wissenschaften /.u Berlin gekrònte Preis- 

Bchrift. Zwei Bande, gr. 8. 1858. 1859. geh. 



Curtius, Georg:, Grundziige dei* griechischen Etimologie. Erster Theil 

gr. 8. 1858. geli. 2 Thlr. 20 Ngr. 

Didascalia apostolorum gyriace. gr. 8. 1855. 4 Thlr. 

Didymi Chat center! grammatici Alexandrini frammenta quae super su nt. 

Collegit et disposuit Mauricius Schmidt. gr. 8. 1854. geh. 3 Thlr. 
Dietsch, Rudolf, Versuch iiber Thukydides. gr. 8. 1856. geh. 12 Ngr. 
Diomedis artis grammaticae libri III, s. Grammatici Latini. 
Ennianae poesis reliquiae. Recensuit Ioannes Vahlen. gr. 8. 1854. 

geh. 2 Thlr. 

Fischer, Maximilian Achilles , Gergo via. Zur Frlauterung von Caesar de 

bello Gallico VII 35—51. Mit Grundplan und Kàrtchen. gr. 8. 1855. geh. 12 Ngr. 

Flcckeisen, Alfred, zur Kritik der aitiate! ni schen Dichterfragmente bei 

Gellius. Sendschreiben an Dr. Martin Hertz in Berlin, gr. 8. 1854. geh. 9 Ngr. 

Frick, Dr. Otto, das plataeischc Weihgcschenk zu Konstantinopel. Fin 

Beitrag zur Geschichte der Perserkriege. Besonderer Abdruck ans dem dritten Sup- 

plementbande der Jahrbiicher ftìr classische Philologie. Nebst Zeichnungen von Dr. 

P. A. Dethier. gr. 8. 1859. geh. 24 Ngr. 

Friederichs, Dr. K. , Praxiteles und die Niobegruppe nebst Erklarung 

einiger Vasenbilder. Mit einer Kupfertafel. gr. 8. 1855. geh. 1 Thlr. 
Friedlander, Ludovicus, Analecta isomerica. Besonderer Abdruck aus 
dem dritten Supplementbande der Jahrbiicher fiir classische Philologie. gr. 8. 1859. 
geh. 6 Ngr. 
Frontini, lui ìi, de aquis urbis Romae libri II. Recensuit Franciscus 

Buecheler. gr. 8. geli. 15 Ngr. 
Giseke, Bernhard, Thrakisch -Pelasgische Stamine der Balkanhalbinsel 

und. ihre Wanderungen in mythischer Zeit. gr. 8. 1858. geh. 1 Thlr. 
Gottschick, A. F., Geschichte der Griindung und Bliithe des Hellenischen 

Staates in Kyrenaika. gr. 8. 1858. geh. 10 Ngr. 
Grammatici Latini ex recensione Henrici Keilii. 

Voi. I. fase. 1. Flavii Sosipatri Charisii artis grammaticae libri V ex re- 
censione Henrici «Keilii. gr. Lex.-8. 1856. geh. 3 Thlr. 
Voi. I. fase. 2. Diomedis artis grammaticae libri III, ex Charisii arte gram- 
matica excerpta ex recensione Henrici Keilii. gr. Lex.-8. 1857. geh. 
3 Thlr. 10 Ngr. 
Voi. II. fase. 1 & 2. Prisciani grammatici Caesariensis institutionum gram- 
maticarum libri XVIII ex recensione Martini Hertzii. Voi. I. Fase. 1 & 2. 
libros I— XII conlinens. gr. Lex.-8. 1855. geh. 6 Thlr. 10 Ngr. 
Voi. III. fase. 1. Prisciani grammatici Caesariensis institutionum grammatica- 
rum libri XVIII ex recensione Martini Hertzii. Voi. II. libros XIII — XVIII 
continens. gr. Lex.-8. 1859. geh. 4 Thlr. 
Grani Liciniani quae supersunt emendatiora edidit philologorum Bonnen- 

sium heptas. gr. 8. 1858. geh. 16 Ngr. 
Gregorii Bar-Hehraei scholia in librum Jobi. Ex codd. mss. emendata 
denuo edidit difficiliorum locorum interpretatione illustrava notis criticis instruxit 
Dr. G. H. Bernstein. Folio. 1858. geh. 20 Ngr. 
[Grote, Georg,] Griechische Mythologie und Antiquitaten nebst der Ab- 
handlung iiber Homer und ausgewàhlten Abschnitten iiber die Chronologie, Litteratur, 
Knnst, Musik u. s. f. Uebersetzt aus Georg Grote' s Griechischer Geschichte 
von Dr. Theodor Fischer. Erster bis dritter Band. gr. 8. 1856 — 1858. geh. 
I. u. II. Band à 2 Thlr. , III. Band 2 Thlr. 20 Ngr. 
Gruppe, O.F. , Minos. Ueber die Interpolationen in den Romischen Di ru- 
teni mit besonderer Rucksicht auf Boraz, Virgil und Ovid. gr.8. 1859. geli. Z 1 ^ Thlr. 
Gutschmid, Alfred von, iiber die Fragmente des Pompejus Trogus und 
die Glaubwiirdigkeit ihrer Gewàhrsmànner. (Besonderer Abdruck aus dem II. Supple- 
mentband der Jahrbiicher f. classische Philologie.) gr. 8. 1857. geh. 27 Ngr. 

Beitrage zur Geschichte des alten Orients. Zur Wiirdigung 

von Bunsens f Aegypten' Band IV und V. gr. 8. 1857. geh. 1 Thlr. 
Hanow, Fr., de Theophrasti characterum libello, gr. 8- 1858. geh. 6 Ngr. 

in Theophrasti characteres symbolae criticae. 4. 1860. geh. 

10 Ngr. 
Hennings, P. D. Ch., uber die Telemachie, ihre ursprungliche Form und 
ihre spàterenVerànderungen. Ein Beitrag zur Kritik der Odyssee. gr.8. 1858. geh. 20 Ngr. 



Herbst, Ludwig 1 , tiber C. Ci. Cobets Emenda tionen im Thukydides. 

(Besonderer Abdruck aus dem dritten Supplementband der Jahrbiicher fiir classische 
Philologie.) gr. 8. 1857. geh. 12 Ngr. 
Herbst , Wilhelm , das classische Alterthum in der Gegen vrart. Eine 
geschichtliche Betrachtung. 8. 1852. geh. 1 Tlilr. 

zur Geschichte der auswàrtigen Politik Spartas im Zeitalter des 

peloponnesischen Kriegs. 1. 8. 1853. geh. 12 Ngr. 

Hercher, Rad., iiber die Grlaubwiirdigkeit der Neuen Geschichte des 
Ptolemaeus Chennus. (A.us d. Suppl. d. Jahrb. f. class. Philol. bes. abgedruckt.) 
gr. 8. 1856. geh. 7% Ngr. 

Hippolyti Romani quae feruntur omnia g-raece e recognitione Pauli Antonii 
de Lagarde. gr. 8. 1858. geh. 1 Thlr. 10 Ngr. 

Q,. Horatii Flacci sermonum libri duo. Qermanice rcddidit et triginta codi- 
cum recens collatorum grammaticorum veterum omniumque Msstoriim adhuc a variis ad- 
hibitorum ope librorumque potiorum a primordiis artis typographicae usque ad hunc 
diem editorum lectionibus excussis recensuit apparatu critico instruxit et commenta- 
rio illustrava C. Kirchner. Pars 1 satiras cum apparatu critico continens. gr. 8. 
1854. geh. 2 Thlr. 

, Voluniinis li pars 1 commentarium in satirajs libri primi conti- 
nens. gr. 8. 1855. geh. 2 Thlr. 

, Voluminis II pars II continens commentarium in natiras libri 

secundi confectum ab W. S. Tedffel. gr. 8. 1857. geh. 1 Thlr. 14 Ngr. 
Preis des vollstàndigen Werkes 5 Thlr. 14 Ngr. 
Horazens Episteln. Lateiniscii und dentsch mit Erlàuterungen von Ludwig 
Doederlein. gr. 8. 1856—1858. geh. 2 Thlr. 10 Ngr. 

Einzeln: Erstes Buch. 1856. 1 Thlr. 10 Ngr. Zweites Buch. 1858. 1 Thlr. 
Hiibner, Aemilius, de scnatus populique Romani actis. Commentano ex 
annal. philol. supplemento temo seorsum expressa, gr. 8. 1860. geh. 16 Ngr. 
Huschke, E., die Jguvischen Tafeln nebst dcn klcinen Umbrischen ln- 
schriften mit Hinzufùgung einer Grammaiik und eines Glossars der Umbrischen 
Sprache vollstàndig ùbersetzt und erklàrt. gr. 8. 1859. geli. 5 Thlr. 
Jahrbiicher, neue, fiir Philologie und Paedagogik? Begriindet von ITI. Jo- 
hann Christian Jahn. Gegenwàrtig herausgegeben von Rudolf Dietsch und Alfred 
Fleckeisen. Ersch'einen seit 1826. Jàhrlich in 12 Heften. Preis pr. Jahrgang 9 Thlr. 
Dazu als Supplement : 
Archiv fiir Philologie und Paedagogik. Herausgegeben von R. Klotz und 
R. Dietsch. In Bànden von je 4 Heften. Im Ganzen 19 Bande. 1831 — 1853. Preis 
eines Bandes 2 Thlr. 20 Ngr. Ferner: 
Jahrbiicher fiir classische Philologie. Herausgegeben von A. Fleckeisen. 
Supplemenie. Neue Folge. ErsterBand. gr. 8. 1855 — 56. 2 Thlr. 12 Ngr. 

ZweiterBand. gr. 8. 1856—57. 2 Thlr. 12 Ngr. 
Dritter Band. gr. 8. 1857—1860. 1. Heft. 20 Ngr- 
2. Heft. 28 Ngr. 3. Heft. 28 Ngr. 4. Heft. 24 Ngr. 
5. Heft. 20 Ngr. 
Einzelne Hefte werden nicht abgegeben. Dagegen sind die gròsseren Abhand- 
lungen .unter besonderem Titel sammtiich einzeln zu haben. 

|£^5£* Einige nodi vorhandene vollstàndige Exemplare der Jahrbiicher f. Phi- 
lologie mit den Supplementbànden (von 1826 bis December 1854) im Ladenpreise 
von circa 300 Thlr. liefere ich fiir 60 Thlr. pr. Exempl. , die Jahrgànge von 
1852 — 1858, zusammen oder einzeln zur Hàlfte des Ladenpreises. 
Institutionum et regularum iuris Romani syntagma cxbibens Oai et Iusti- 
niani institutionum synopsin, Ulpiani librimi singularem r-egularum, Pauli sententia- 
rum delectum, tabulas systema institutionum iuris Romani illustrantes, praemissis 
duodecim tabularum fragmentis. Edidit et brevi amiotatione instruxit Rldolphis 
Gneist, U. I. Dr. gr. 8. 1858. geli. 1 Thlr. 10 Ngr. 
Keil, H., quaesfiones grammaticae. gr. 8. 1860. geh. Ngr. 
Keil, Karl, epigraphische Excurse. Besonderer Abdruck aus dem zweiten 
Supplementbande der Jahrbiicher fiir classische Philologie. gr. 8. 1857. geh. 9*Ngr. 
Kiessling, A., de Dionysii Halicarnasci antiquitatum auctoribus latinis. 

Dissertatio. gr. 8. 1858. geh. 10 Ngr. 
Kock, Cari, die Viigel des Aristophanes. (Besonderer Abdruck aus den 
Suppl. d. Jahrb. f. class. Philol.) gr. 8. 1856. geh. 6 Ngr. 



Kock, Cari, Arigtophanes und die Gotter des Volksg laubens. (Beson- 

derer Abdruck aus dem dritten Supplementband der Jahrbùcher l'Or classische Phi- 

lologie.) gr. 8. 1857. geli. G Ngr. 
Kriigcr, Gustavus, tkcoLogumena Pausaniae. Dissertatio phiiologica 

gr. 8. 1860. geli. 16 Ngr. 
Lagarde, P. A. de, de Geoponicon versione syriaca. 4« 1856. 10 Ngr. 

de novo testamento ad versioiium oricntalium fidem edendo. gr. 1. 

1857. geli. 10 Ngr. 

analecta syriaca. gr. 8. 1858. fi Thlr. 20 Bfgr. 

ad aiialccta sua syriaca appcndix. gr. 8. 1858. 16 Ngr. 

La -Itoche, Paul, Ckarakteristik des Pnlybius. gr. 8» 1857* 20 Ngr. 

Lchrs, K. , pop u lare Aufsiitze aus dem Altertkum, vorzugsweisc zur Etiti k 
und Religion der Griechen. gr. 8. 1856. geli. 1 Thlr. 14 Ngr. 

Lothholz, L. , coni me ut tal io de Bongarsio singulisque eius aequalibus. 
4. 1857. geh. 6 Ngr. 

Mcrcklin , Ludwig, die Citiermetkude und Qucllenbcnutzung des A. Gcl- 
lius in den Noctes Auicae. Besondere* Abdruck aus dem dritten Supplementbancte 
der Jahrbùcher fùr classische Philologiè. gr. 8. 1800. geli. 16 Ngr. 

Momnvsen, Aug., Beitràge zur griechiseben Zcitrechnung. Besonderer Ab- 
druck aus den Suppl. d. Jahrb. f. class. Philol. gr. 8. 1856. geli. 15 Ngr. 

zweiter Beitrag zur Zcitrechuung der Griechen und Romer. Be- 

sonderer Abdruck aus dem dritten Supplemcntbandc der Jahrbùcher fùr classische 
Philologiè. 8. 1859. geh. 24 Ngr. 

liomische Daten. 4. 1856* geh. 16 Ngr. 

Kfacvi, Cn. , de bello Punico reliquiae. Ex recensione loannis Vahieni. 
gr. 4. 1854. geh. 12 Ngr. 

Nicandrea. Theriaca et Alexipharmaca, recensuit et emendavit, fragmenta 
collegit, commentationes addidit Otto Schneider. Accedunt scholia in Theriaca ex 
recensione Henrici Keil, scholia in Alexipharmaca ex recognitione Bussemakeri et 
R. Bentlei emendationes partim ineditae. gr. 8. 1856. geli. 3 Thlr. 

Pcrvilegium Teneris. Adnotabat et emendabat Franciscus Buecheler. 
16. 1859. geh. 8 Ngr*. 

Peter, Bcrmannus, historia critica scriptorum historiae Augustae. C'ora- 
mentatio philologica. gr. 8. 1860. geli. 12 Ngr. 

Petersen, Christian, iiber die Gcburtstagsfeier bei den Griechen nach 
Alter, Art und Ursprung. Ein Beitrag zum Hausgottesdienste der alten Griechen. 
Besonderer Abdruck aus dem 11. Supplementbande der Jahrbùcher fùr classische Phi- 
lologiè. gr. 8. 1857. geh. 15 Ngr. 

Piderit, li. W. , zur Kritik und Fxcgese von Cicero de oratore. I. 4. 
1857. geh. 8 Ngr. — II. 4. 1858. geli. 10 Ngr. 

■ zur Kritik und Exegese von Ciccros Brutus. 4. 1860. geh. 8 Ngr. 

Plauti, T. ITI acci , comoediac. Ex recensione et cura apparata critico 
Friderici RirscHELii. Accedunt prolegomena de rationibus criticis grammaticis pro- 
sodiacis metricis emendationis Plautinae. Tomus I. II. Ili pars 1. 2. gr. 8. geli. 
10 Thlr. 

Auch in 9 einzelnen Lieferungen. I, 1 zu 2 Thlr. Die ùbrigen Stùcke à 1 Thlr. — 
Tom. I pars 1 : Prolegomena, Trinummus kann nicht mehr einzeln abgegeben weiden. 

eaedem.- Scholarum in usum recensuit Fridericus Ritschelius. To- 
mus I. II. III 1. 2. 8. geh. 1 Thlr. 15 Ngr. 

Einzeln jedes Stùck à 5 Ngr. 
Plutarchi de musica edid. Ricardus Volkniann. gr. 8. 1856» geh. 1 Thlr. 6 Ng«". 
Poppo, Ern. Frid., de historia Thucydidea commentatio. Accedit index 

historicus et geographicus. gr. 8. 1856. geli. 20 Ngr. 
Pott, A. F. , Studien zur griechischen Mythologie. Besonderer Abdruck 

aus dem dritten Supplementbande der Jahrbùcher fùr classische Philologiè. gr. 8. 

1859. 12 Ngr. 
Prisciani inst. gramm. libri ed. Hertz, s. Grammatici Latini. 
Reliquiae iuris ecclesiastici antiquissimae. Syriace primus edidit A. P. 

de Lagarde. gr. 8. 1856. 4 Thlr. 

Graece edid. A. P. de Lagarde. gr. 8. 1856. 1 Thlr. 20 tfgr. 

Ribbeck, Otto, iiber die mittlere und neuere Attische Komodie. Oeffent- 

licher Vortrag, gehalten im Rathhause zu Bern. 8. 1857. geli. 7^2 ^o r - 



Ross, Ludwig, arcuuologischc Aufsàtze. Erste Sanimi ung . Griechische 

Gràber — - Ausgrabungsberichte aus Athen — zur Kunstgeschichte und Topographie 
von Athen und Attika. Mit acht farbigen und sechs schwarzen Tafeln und einigen 
Holzschnitten. gr. 8. 1855. geli. 4 Thlr. 

> eine alte lokrische Inschrift von Chaleion oder Oeantheia, mit den 

Bemerkungen vonvl. N. Oekonomides.. Mit 1 lithogr. Tafel. gr. 8. 1854. geli. 15 Ngr. 
Rossbach, Aug. , und R. Wcstphal, Metrik der griechischen Dramatiker 
und Lyriker nebst den begleitenden musischen Kiinsten. 

Elster Theil: Griechische Rhythmik toh August Rossbach. gr. 8. 
1854. geh. 1% Thlr. 

Dritter Theil: Griechische Uletrik nach den einzelnen Strophen- 

gattungen und metrischen Stilarten. Von A. Rossbach und R. Wemphal. gr. 8. 

1856. geh. 2*/ 2 Thlr. 

Saltasti, C, Crispi Catilina et iug-urtha. Aliorum suisque notis illustravit 

Rddolfls Dietsch. 8. Voi. I. CATILINA. 1 Thlr. Voi. II. IUGURTHA. 1 Thlr. 15 Ngr. 

Herabgesetzter.Preis fùr beide Bande zusammen 1 Thlr. 10 Ngr. 

quae supersuut. Recensuit Rudolfus Dietsch. Volumen I. Conmen- 

taliones. Libri de Catilinae coniuratione et de bello Iugurthino. gr. 8. 1859. 
geh. 2 Thlr. 12 Ngr. 

Voi. 11. Historiarum reliquiae. Index, gr. 8. 1839. geh. 

2 Thlr. 12 Ngr. 

Sali usti, C, Crispi opera quae supersunt. Ad fidem codicum manu scriptornm 
recensuit, cum selectis Cortii notis suisque commentariis edidit, indicem accuratum adie- 
cit Fridericus Kritzids, professor Erfurtensis. Voi. III. Historiarum fragmeuta 
continens. Auch unter dem Titel: 

Historiarum fragmenta. Pleniora, emendatiora et novo ordine dis- 
posta suisque commentariis illustrata edidit et indices accuratos adiecit Fridericus 
Kritzids. Accedit codicis Vaticani et Palimpsesti Toletani exemplum lapidi inscriptum, 
gr. 8. 1853. geh. 3 Thlr. 

Scenicae Romànorum poesis fragmenta. Recensuit Otto Ribbeck. 2 voli. 

gr. 8. geh. 6 Thlr. 

Voi. I. Tragicorum reliquiae. 3 Thlr. — Voi. IL Comicorum reliquiae. 3 Thlr. 
Schaeferi, Arnoldi, de sociis Atheniensium Chabriae et Timothei aetate 

in tabula publica inscriptis commentatio. 4. 1856. geh. 8 Ngr. 
Schaefer, Arnold, Demosthenes und seine Zeit. 3 Bande, gr. 8. 1836—1858. 

geh. 10% Thlr. 
Scheibe, C. , lectiones Lysiacae. (Besonderer Abdruck aus d. Suppl. d. 

Jahrb. f. class. Philol.) gr. 8. 1856. geh. 15 Ngr. 
Schottmuller , Alfe. , de C. Plini secundi libris grammaticis particula prima. 

Dissertatio. gr. 8. 1858. geh. 10 Ngr. 
Schulze, R. , quaestiones Hermesianacteae. Dissertatio. gr. 8* 1858. geh. 

10 Ngr. 
Sharpe's , Samuel , Geschichte Egyptens von der altestcn Zeit bis zur Er- 

oberung durch die Araber 640 (641) n. dir. Deutsch von Dr. H. Jolow.cz. 2 Bande. 

Mit einer Karte und drei Plànen. gr. 8. J857. 1858. geh. 4 Thlr. 
Sophoclis tragoediae. Graece et Latine. Ex recensione Guil. Dindorfii. 

2 voli. 8. 1850. 2 Thlr. 9 Ngr. Aucb jedes Stùck einzeln à 7% Ngr. 
Struve, Caroli Ludovici, direct oris quondam Gymnasii Ir bici Regi ni on- 
tani, opuscnla selecta edidit Iacobus The*od. Struve. 2 voli. gr. 8. 1854. geh. 5 Thlr. 
Susemihl, Franz, die genetische Entwickelung der Platonischen Philo- 

sophie einleitend dargestellt. Erster Theil. gr. 8. 1855. geh. 3 Thlr. 

Zweiten Theiles erste Halfte. gr. 8. 1857. geh. 2 Thlr. 

Thucydidis de bello Peloponnesiaco libri octo. Ad optimorura librorum 

fidem editos explanavit P2rnest. Frid. Poppo. Voi. IV. Sect. III. gr. 8. 1856. geli. 20 Ngr. 
Titi Bostreni conica Manichaeos libri quatuor syriace Paulus Antoni us 

de Lagarde edidit. gr. Lex.-8. 1859. Geh. 6 Thlr. 
Tragicorum Latinorum reliquiae. Recensuit Otto Ribbeck. gr. §. 1&5S. 

geh. 3 Thlr. 
Tragicorum Graecorum fragmenta. Recensuit Augustus Xauok. gr. 8. 

1856. geh. 5 Thlr. 20 Ngr. 
Tsener, Herniannus, Analecta Theophrasftca. gr. 8. 1858. geh. 7% Ngr. 



Vahleni, loannis, in ITI. Terentii Varronis saturarmi» Menippearum reli- 

quias coniectanea. gr. 8. 1858. geli. 1 Thlr. 14 Ngr. 

analcctorum Nonianorum libri duo. gr. 8. 1859. geli. 12 Ngr. 

Vergili, I*., Maroniti opera, recensuit Otto. Ribbeck. Voi. 1. Bucolica et 

Georgica. gr. 8. 1859. geh. 1 Thlr. 18 Ngr. 
Auch unter dem Titel: 

Bucolica et Georgica recen§uit Otto Ribbeck. gr. 8. 1859. geh. 

1 Thlr. 18 Ngr. 

Wachsmuth , Curtius , de Timone Phliasio ceterisque sillographis Craecig 
disputavit et sillographorum reliquias collectas dispositas recognitas adiecit C. W. 
gr. 8. 1859. geh. 16 Ngr. 

de Cratete Mal Iota disputavit adiectis eius reli qui is C. W. gr. 8. 

1860. geh. 16 Ngr. 



Demnàchst werden erscheinen : 

Boeckh's , Aug. , gesammelte kleine Schriften. Dritter Band. 

Bucolicorum Graecorum Theocriii Bionis Moschi reliquiae accedentibus incertorum 

idylliis. Edidit Henricus Ludovicus Ahrens. Voi. III. 
Catoni», M. , fragmenta. Recensuit H. Jordan. 

Curtius, Georg, Grundzuge der griechischen Etymologie. If. Theil. 
Grammatici Latini ex recensione Henrici Keilii. Voi. III. fase. 2. Prisciani 

scripta minora ed. II. Keil et indices. 
Grote, G. , Griechische Mythologie und Antiquitàten. Uebersetzt von Dr. Th. Fischer. 

IV. Band, (Schluss.) gr. 8. 
Hesiodi carmina. Recensuit et apparatum criticum adiecit H. Kòchly. 
llomeri carmina minora. Mit kritischem Apparat und exegetischem Commentar von 

Dr. A. Baumeister. 
Horazens Satiren. Lateinisch uud deutsch mit Erlàuterungen von Ludwig Dòder- 

lein. gr. 8. 
Miiller, Lucian , de melris poetarum Romanorum exceptis Plauto et Terentio libri 

tres. gr. 8. 
Plauti, T. Macci, comoediae. Ex recensione et cum apparatu critico Friderici Rit- 

schelii. Tomi III pars III Poenulum complectens. gr. 8. 
Rossbach, Aug., und R. Westphal, Griechische Metrik. II. Band. gr. 8. 
die Fragmente und die Lehren der griechischen Rhyihmiker, als Ergàuzung 

der griechischen Rhythmik von A. Rossbach. 
Rubino, J. , Abhandlungen aus dem Gebiete der Alterthumskunde , insbesondere der 

ròmischen. Erster Band: Ueber den Census. 
C. Suetonii Tranquilli praeter Caesarum vitas reliquiae. Còllegit, quaestiones 

Suetonianas praemisit Augustus Reifferscheid. gr. 8. 
Susemihl, Franz, die genetische Entwickeiung der platonischen Philosophie, ein- 

leitend dargestellt. Zweiten Theiles zweite Hàlfte. gr. 8. 
Teuffel, TV. S. , Handbuch der Geschichte der Ròmischen Litteratur. 3 Bde. 
Vergili , P., Maronis opera recensuit OtI o Ribbeck. Voi. II. gr. 8. 



vOo, 



4& </» 



e. •"> 
.CV* 







1 



A * V '^>> 













c> V «. * * ° ^ <> 

^ f^j, ■ a& ' Deacidified using the Bookkeeper process. 

V> C A^ * (K\ "Kp. e,- Neutralizing agent: Magnesium Oxide 

Treatment Date: August 2006 
aV </» 

>;> PreservationTechnologies 

A A WORLD LEADER IN PAPER PRESERVATION 

111 Thomson Park Drive 

<TS - . -r- ..:_ i-ia «r-o,-,- 




_.. PRESERVATION 
1 1 1 Thomson Park Drive 
Cranberry Township, PA 16066 
(724)779-2111 













. > 

















■ mi 










iMttm»